Full text of "Unbekannte kirchenpolitische streitschriften aus der zeit Ludwigs des Bayern (1327-1354)"

See other formats

**.

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/unbekanntekirche02scho

BIBLIOTHEK

DES

KGL. PREUSS. HISTORISCHEN INSTITUTS IN ROM.

BAND X.

ROM 1914.

ARMANI & STEIN

Stabilimento Cromo-Lito-Tipografico,

UNBEKANNTE

KIRCHENPOLITISCHE STREITSCHRIFTEN

AUS DER ZEIT
LUDWIGS DES BAYERN (1327—1354).

ANALYSEN UND TEXTE

BEARBEITET VON

RICHARD SCHOLZ

Zweiter Teil : TEXTE.

ROM
VERLAG VON LOESCHER

(W. REGENBERG)
1914

& C°

°CT 12 1933

G^oa

VORWORT.

Das Erscheinen des vorliegenden Textbandes, das ich mit
gutem Grunde glaubte für den Anfang des vorigen Jahres in
Aussicht stellen zu können, hat sich über alle Erwartungen ver-
zögert. —

Die Texte beruhen zum großen Teil auf Abschriften aus
dem Winter 1908/9. Das Ms. wurde bereits im April 1909 ab-
geliefert. Nur die Pariser Hs. Megenbergs und die Hss. deut-
scher und österreichischer Provenienz konnten später noch in
Leipzig benutzt werden. Die Kürzungen, die aus innern und
äußeren Gründen notwendig waren, betreffen vor allem die
Zitate, die nur scholastisch -dialektisches Interesse bietenden
Partien und die rein theologischen Ausführungen. Alles irgend-
wie juristisch, rechtshistorisch und historisch Beachtenswerte
ist aufgenommen und versucht worden, überall den Gedanken-
zusammenhang zu erhalten. Vollständig abgedruckt sind die
Traktate Peters von Kaiserslautern, das Compendium maius,
die Schriften Konrads von Megenberg und die Stücke Occams
nr. XII a und f.

Leipzig, September 1913.

Der Herausgeber.

INHALTSVERZEICHNIS.

Seite

Vorwort VII

Texte :

I. Sybert von Beek, Reprobatio sex errorum . . . 3—15
II. Guilelmus AmidanivonCremona, Reprobatio

errorum 16—28

III. Peter von Kaiserslautern (de Lutra):

a) Traktat gegen Marsilius von Padua und die Minoriten 29—42
— b) Liga fratrum 42—63

IV. Andreas de Perusio, Contra edictum Bayari . . 64—75

V. Franciscus Toti, Contra Bavarum 76—88

VI. Opicinus de Canistris,De preeminentia spiritualis

imperii 89—104

VII. Egidius Spiritalis de Perusio, Libellus contra

infideles et inobedientes et rebelles etc 105—129

VIII. Hermann von Schilditz, Contra hereticos negan-

tes emunitatem et iurisdictionem sancte ecclesie . . 130—153

IX. Lambertus Guerrici de Hoyo, Liber de com-

mendatione Iohannis XXII 154—168

X. Compendium maius octo processuum papalium auc-

tore anonymo 169—187

XI. Konrad von Megenberg:

— . a) Planctus ecclesiae in Germaniam 188—248

b) De translatione Romani imperii 249—345

c) Tractatus contra Wilhelmum Occam (De corona-

tione Caroli IV.) 346—391

XII. Occam:

a) Schlußteil des Dialogus 392—395

b) Tractatus contra Iohannem XXII 396—403

c) Tractatus contra Benedictum XII 403—417

d) Allegationes de potestate imperiali. 417—431

e) An rex Angliae pro succursu guerrae possit recipere

bona ecclesiarum 432 — 453

f) De imperatorum et pontificum potestate .... 453—480

Seite

XIII. Augustinus Triumpjius, Tractatus contra divina-

tores et sompniatores 481—490

XIV. Alvarus Pelagius:

a) Collirium adversus hereses novas . . . . . . 491—514

b) Speculum regum 514 — 529

XV. Landulf us de Columna, De pontificali officio . . 530—539

Anhang:

1. Aus der Bearbeitung und Fortsetzung der Deter-

minatiocompendiosa 540—551

2. Anonymer Traktat gegen Benedikt XII. . 552-562
Beilagen :

1. Verzeichnis der benutzten Handschriften 565—575

2. Tabelle der Streitschriftenliteratur

in der Zeit Ludwigs des Bayern 576—585

Verbesserungen und Nachträge 609—611

Texte

Sybepr von Beek, ReppobaHo sex epporum.

Aus: Vat. lat. 5709. fol. 109v-118.

(foL 109v). Errores quos asserunt quidam magistri sunt isti:

Primo dicunt, quod omnia temporalia ecclesie subsunt imperatori et
potest ea accipere ut sua, quod est falsum et hereticum dicere. Et hec
probant per blasphemiam in Christum dicentes, quod in evangelio Matthei1)
continetur, quod Christus solvit tributum cesari, quam Petrus in ore
piscis accepit staterem, et dedit illis, qui petebant didragma. Et asseritur,
quod hoc fecit necessitate coactus, non condescensive et liberalitate sue
pietatis.

Secundo dicunt, quod ad imperatorem spectat corrigere papam, punire,
instituere et destituere. Quod probant per blasphemiam in Christum di-
centes, quod Pylatus de divina vera auctoritate Christum tractaverit tan-
quam suum et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis liber, quam
Christus fuerit, nee attendunt, quod oblatus est, quia voluit, non quia
Pylatus prevaluit.

Tertio dicunt, quod beatus Petrus apostolus non fuerit plus capud
ecclesie, quam aliquis aliorum apostolorum, nee habuit plus auetoritatis,
quam habuerunt alii; et quod Christus nullum capud dimisit ecclesie nee
aliquem fecit vicarium.

Quarto dicunt, quod omnes sacerdotes sive sit papa sive archiepis-
copus sive sacerdos simplex, quicumque sunt equalis auetoritatis et iuris-
dictionis ex institutione Christi; sed quod unus plus habeat alio, hoc est
seeundum quod imperator concessit plus vel minus, et sicut concessit,
revocare potest. Ex quo sequitur seeundum blasphemiam istorum stultorum
hereticorum, quod in trecentis annis, quibus ydolatre prefuerunt mundo,
de illis sanetis papis, quos colit ecclesia sicut sanetos, nullus fuerit papa

1) Mt. 17, 27.

4 I. SYBERT VON BEEK.

vel pontifex, et quod ecclesia turpiter erraverit semper in suis officiis
vocando Petrum principem apostolorum et dicendo eum esse legittimum
vicarium Christi Jesu vel Romanam ecclesiam esse aliarum matrem; et
tot absurda sequuntur, quod numerari non possunt in hoc scripto.

Quinto dicunt, quod papa et Romana ecclesia simul sumpta nulluni
hominem, quantumcumque sceleratum, potest punire punitione coactiva.
nee imperator dare eis auetoritatem.

Sexto dicunt et sequitur ex premissis suis erroribus, quod quilibet
presbiter ita plene potest absolvere ab omni crimine, ab omni iniuria, a
quocumque pericoloso statu quem homo ineurrat modo quocumque,
sicut papa.

Responsio fratris Siberti, magistri de Carmelo.

Pater sanetissime, ad VI articulos mihi fratri Syberto, priori provin-
ciali fratrum de Carmelo per provinciam Alemannie inferioris, ex parte
vestre sanetitatis mihi a) destinatos, cum omni reverentia et absque as-
sercione temeraria respondeo per ordinem, subiciens responsionem ipsam,
siquid in ea minus verum dicitur, sedis b) apostolice correctioni prompta
et humili voluntate.

Ad primum ergo articulum, dum a quibusdam dicitur, quod omnia
temporalia ecclesie subsunt imperatori et potest ea aeeipere ut sua, pre-
mitto duo. Quorum primum est, quod hunc articulum intelligo de tempo-
ralibus ecclesie, postquam in ipsam ecclesiam legitime sunt translata: sie
enim sunt et dieuntur esse bona ecclesie. Non autem dico de ternporalibus,
antequam ad ecclesiam pervenissent, vel de eorum collatione, quia sie
suberant in preterito imperatori vel alteri, qui ea tanquam sua ecclesie
contulit et donavit. Aliud premitto, quod, si articulus poneret dieta tem-
poralia ecclesie subesse imperatori seeundum quid, puta quoad tuicionem
et defensionem, planum esset quod sie. Nam imperator et prineipes
(fol. 110) tenentur ecclesiam et eius iura ac bona tueri et defendere.
Unde Ysidorus et ponitur XXIII. q. V. prineipes l) etc

Sed articulus ponit plus, scilicet quod temporalia ecclesie subsunt
imperatori iure dominii et vendicacionis, ex hoc quod additur: et potest
ea aeeipere ut sua. Et sie iuxta duo premissa respondendo et aeeidendo
articulum, respondeo et dico, quod temporalia ecclesie non sunt omnia
eiusdem rationis nee per consequens eandem habitudinem habent ad im-
peratorem. Unde possunt poni in eis quatuor gradus: primo quidem ec-
clesie ipse sive basilice cum earum fundo et cymiteriis; que temporalia
quidem sunt, licet quadam consecratione sunt divina, eultui deputata.
2° gradu possunt aeeipi deeime, primicie et oblationes, in quibus videtur

a) so ms.

bj im ms. undeutlich.

1) c. 20 C. 23. q. 5.

I. SYBERT VON BEEK. 5

consistere portio levitica; et licet ista quasi spirituali iure debeantur ec-
clesie, res tarnen percepta temporale est. 3^ gradu possunt accipi bona
temporalia legittime a) non libere, sed cum onere aut condicione ad ec-
clesiam devoluta. § De temporalibus quantum ad primum gradum, sci-
licet de ipsis basilicis, earum fundo, cymeteriis et huiusmodi, dico, quod
non subsunt dominio seu vendicationi imperatorum, quamvis hec ab im-
peratore venerint et ea tueri ac defendere teneatur, unde imperator nullum
tale ius, dominii scilicet et vendicationis, in istis habet. Cuius precipua
ratio videtur, quia per consecrationem et spiritualem deputationem quo-
dammodo divina sunt effecta. In divinis autem imperator ius non habet.
Unde Ambrosius loquens de basilicis et huiusmodi Deo consecratis, pre-
missa allegatione, quod imperatori liceant omnia et ipsius sint universa,
respondet: Noli gravare etc. bis non sacrorum. Et sequitur: Non . . . .
nach XXIII di. q. VIII c. conveniorx) et extra, de reg. iuris li. VI: semel
Deo dicatum est, non est ad usus humanos transferendum2); nee oportet
hie plus miscere plures probationes adducendo, quia hoc membrum pla-
num reputo. Imperator ergo presumens sibi predieta vendicare tanquam
sua, plane sacrilegus esset. § De temporalibus ecclesie quantum ad 2m
gradum, scilicet de deeimis, primieiis et oblationibus, que speetant ad
portionem leviticam, dico quod non subsunt imperatori nee potest ea ut
sua aeeipere, quia sunt pleno iure ministrorum ecclesie, quibus debentur
ex hoc, quod divino eultui sunt specialiter ex suo statu deputati et ex
hoc quod salutem totius populi habent procurare. Hec ergo temporalia
non reeipiuntur quasi ex gratia et iure imperiali, sed iure magis spirituali
et divino, sicut patet expresse per auetoritates sanetorum Jeronimi et
Augustini et plurium Romanorum pontificum, tarn in decretis, quam in
decretalibus, quas hie gratia brevitatis omitto. Imperator ergo sibi hec
bona vendicans tanquam sua plane sacrilegus esset, pro quanto iure di-
vino et sacro ministris sacris ecclesie et pro sacro eultu exstant deputata.
Radicem igitur qualiter deeime et huiusmodi iure divino ecclesie ministris
debeantur, difficile est videre; licet hoc canones ex dictis sanetorum et
ex veteri testamento videantur aeeipere. Sed quia non credo supradictum
primum articulum qui de temporalibus ecclesie loquitur, multum inniti
decretis et huiusmodi, quia hoc esset ministros ecclesie facere mori fame
(fol. 110v) et talium dominium, quantum ad clerum, totaliter auferre,
ideo contra predietam radicem magis discutiendum non insisto, repu-
tans sanetorum auetoritates et sacros canones sufficere pro testimonio,
quod deeime iure divino debeantur. Deeime etiam, quamvis quo ad rem

a) Im Folgenden etwa zu ergänzen: et simpliciter sine onere ac condi-
cione in ecclesiam translata, 4° gradu possunt accipi bona temporalia.

1) c. 21 C. 23 q. 8.

2) c. 51 de reg. iuris in VI to (V, 12).

6 I. SYBERT VON BEEK.

perceptam possint inter temporalia deputari, ut supra tangebam, tarnen
in iure inter temporalia bona computari non videntur; unde XXIII q. VIII.
Si in morte ... § Sed notandum *) dicitur : quosdam episcopos levitica
portione esse contentos, dum de decimis et primiciis vivunt, hiis autem
nil commune a) est cum principibus seculi, quia temporalia penitus abi-
ciunt. ne eorum occasione legibus imperatorum obnoxii teneantur. § De
temporalibus ecclesie quantum ad tertium gradum, que scilicet legittime b)
et specialiter, absque quovis onere in ecclesiam sunt translata, sicut est
Patrimonium sancti Petri quoad ecclesiam Romanam et dotes diversarum
ecclesiarum per mundum et alia imperiali beneficio aut aliunde pro ani-
marum remedio ecclesiis libere donata vel relicta, dico, quod cum ista
specialiter et pleno iure sint donata et deputata ecclesie, imperator in eis
ius dominii et vendicationis non habet, licet ab eo provenerint et sibi
subsint quoad tuicionem, c) ut supra tangebatur. Et istud precipue patet
de temporalibus pro dote ecclesie deputatis, trina enim ita in trinitate
incorporantur ecclesie ex sua fundatione, quod ad ius seculare transire
non possunt. Sunt enim dos ecclesie et Patrimonium crucifixi, que si
quis aufert sacrileguset spoliator crucifixi censetur: X. q. I. c. noverint,ex
concilio Toletano, dicitur,2) quod conditores basilicarum, sicut non habent
potestatem ullam in ecclesiis ipsis, quas fundant, ita nee in rebus sive
dote ecclesiarum, quas eisdem ecclesiis conferunt, ius aut potestatem
habent, licet ante interdum fundatores huiusmodi ius patronatus habeant
in talibus ecclesiis per eos fundatis et dotatis, hoc proeul dubio magis
est ex gratia ecclesie, ut alii ex hoc ad similia provocentur, quam ex de-
bito. Juris allegaciones ad hoc omitto, quia mihi planum videtur et om-
nino consonum racioni. Racio vero predictorum est, quia sicut episcopus
non potest ponere primum lapidem vel consecrare ecclesiam, nisi dote
primum dotata et assignata, ita nee dotem debet reeipere, nisi libera sit,
ut iura canunt ; inconsequens enim est illa que Deo, superiori domino,
sunt specialiter deputata, inferiorum Servitute pregravari. Propter magni-
tudinem vero eius qui preest ecclesie, non video, quod donatio huiusmodi
dotis etiam a persona donatoris possit aliquo modo revocari propter
hoc, quod ecclesia fundata est et consecrata pretextu talis dotis, ex quo
sequitur seeundum racionabilem racionem, quod dos debet inseparabiliter
ecclesie adherere, alias ecclesia frustratoria et inutilis redderetur et per
consequens ruine et profanis usibus relinqui videretur. De aliis vero be-
neficio imperatoris aut remedio animarum donatis vel relictis ecclesie,
licet racionem dotis non habeant, quia tarnen ad eultum divinum legit-

a) verwischt im ms.

b) folgt ein unleserliches, wohl ausgestrichenes Wort.
C ms. traditionem.

1) C. 20 C. 23 q. 8. Gratian.

2) c. 6 C. 10 q- 1.

I. SYBERT VON BEEK. 7

time deputantur et hoc libere et sine onere homagii aut census, videtur
mihi, quod imperator in eis ius alicuius dominii non habet, quia illa quasi
in aliam naturam transierunt, propterea iura sacrilegium reputant, si circa
huiusmodi aliquid attemptetur. Unde XII. q. II c. prediax), dicitur: predia
divinis usibus tradita quidam humanis applicant usibus et Deo nostro,
cui tradita sunt, ea subtrahunt, ut sibi inserviant, et infra: qui hoc pre-
sumpserit, ut sacrilegus iudicetur. Et XVI. q. 1. c. In canonibus dicitur2):
valde iniquum et ingens sacrilegium est, quodcumque vel pro remedio
peccatorum vel pro satute (fol. 111) aut requie animarum suarum unus-
quisque venerabili ecclesie contulit aut certe reliquit, ab hiis a quibus
maxime servari convenit, id est christianis et Deum timentibus hominibus,
et super omnia a principibus et primis regionum, in aliud transferri vel
converti. Ad hoc etiam sunt plura alia decreta que gratia brevitatis omitto.
Sed numquam donatio huiusmodi bonorum a principe facta ecclesie
propter ingratitudinem eius, qui preest ecclesie, potest revocari, dicitur
iuxta decretalem extra de donat.c. ult.*), quod per heredem donatoris propter
ingratitudinem donatio revocari non potest. De donatore vero modernis
temporibus non multum oportet loqui, quia principes magis conantur
ecclesias spoliare, quam ipsis huiusmodi bona donare, que postmodum
ex ingratitudine possint ad se revocare. Si autem principi donatori in
parte sua a prelato alicuius ecclesie, cui talia bona contulisset, ingrati-
tudo monstraretur, mihi videtur, quod talis donatio absolute revocari non
deberet, et hoc favore ecclesie, si solus prelatus tali principi ingratus
foret. Sed forsan racionabiliter revocari posset pro tempore talis prelati.
Si autem talis ingratitudo a prelato et capitulo processisset, non video,
quin donatio huiusmodi per personam donatoris simpliciter revocari pos-
set; consulerem tarnen tali principi, quod alteri ecclesie huiusmodi bona
donaret, licet ad hoc, quantum estimo, de rigore iuris non esset obli-
gatus. Sed hec materia ad iuristas magis spectat. § De temporalibus ec-
clesie quantum ad quartum gradum, que non libere et simpliciter, sed
cum onere et condicione ad ecclesiam sunt devoluta, dico, quod ista subit
ecclesia cum suo onere vel condicione, ne alieno iuri per ecclesiam
preiudicium fiat. Non enim decet ecclesiam locupletari cum alterius iac-
tura vel iniuria, extra. Li. VI. de regul. iur. c. locupletari*) et X. q. II.
c. precarie5), ubi dicitur: ratio et usus optinet neminem cum non vult
cogi de proprio facere beneficium. Si vero ecclesia de huiusmodi bonis,
prout decet, solvat tributum, impendat servitium seu condicionem eo

1) c. 5 C. 12 q. 2.

2) c. 57 C- 16 q. 1.

3) c. 10 X. de donationib. (III, 24).

4) c. 48 in Vl.to de reg. iur. (V, 12).

5) c. 4 C. 10 q. 2.

8 I. SYBERT VON BEEK.

modo, quo laycus ea occupans teneretur, non video, quod imperator
huiusmodi bona ecclesie posset aufferre, quin quodammodo sacrilegus
deberet reputari, licet non ita proprie, sicut in tribus gradibus tempo-
ralium ecclesie supradictis, pro quanto hec bona non sunt adeo in trini-
tate et plene incorporata ecclesie, sicut illa supradicta. § Utrum autem
illa bona licite possint auferri ecclesie, si ipsa cuius debitum non curet
exsolvere, ad hoc dico: quod licet quedam talium bonorum sint solum
censualia censu simplici et quasi accrescente; quedam vero sint emphi-
teotica, scilicet quasi, puta quo ad censum fundalem; onera quedam vero
sint feudalia vel quasi, prout diffusius hoc ad iuristas spectat pertrac-
tare, et etiam varie regionum consuetudines patiuntur; tarnen in generali,
quantum ad theologum pertinet, potest dici, quod in omnibus huiusmodi
bonis que ad ecclesiam transeunt cum onere, si certa condicio expressa
fuerat circa huiusmodi bona onerata, puta quod perdantur, nisi condicio
posita in onere observetur, et circa onus cum tali condicione suscepit ipsa
ecclesia, huiusmodi bona perdet, si condicionem servare neglexerit ; et
hoc planum reputo. Si vero huiusmodi condicio circa onus expressa non
fuerat, licet bona absolute cum onere consueto ad ecclesiam pervenerint,
ad hoc videtur racionabile et iustum, quod in eo casu, in quo laycus talia
bona de iure vel consuetudine perderet, puta non faciendo debita talis
oneris, et ecclesia ex eadem causa ea perdat. Ex quo enim res talis ad
ecclesiam transit cum onere, etiam (fol. lllv) transibit cum modo one-
ris, ymo hie modus, scilicet quod in casu iuris talis res deperdatur, vi-
detur esse pars et^ quasi de substancia oneris totalis, alias preiudicium
fieret illi, qui ius talis oneris in re habuit, nisi forte constaret aperte,
quod ecclesia sibi talem libertatem de iure vel consuetudine vendicaret,
et hoc non obstante ille cui talia bona extant onerata ea in ecclesiam
transferri consensisset,a) quia sie videretur facile suo iuri resignasse.

Concludo ergo breviter quantum ad predictos quatuor gradus tem-
poralium ecclesie, quod imperator sibi vendicans et aeeipiens temporalia
ecclesie quoad primum et seeundum gradum supradictum plane sacri-
legus esset, similiter et quoad tertium, ubi forsan in bonis ab eo collatis
preter ecclesiarum dotes propter ingratitudinem in eum commissam a
sacrilegio posset excusari; in quarto similiter gradu temporalium eccle-
sie, si extra casum iuris imperator ea aeeiperet, ut sacrilegus esset iudi-
candus. § Similiter et aeeipiendo peeuniam ecclesie et vendicando sibi
disposicionem b) seu dominacionem rerum ecclesiarum, ut patetXVI. q. ult. c.
si quis, ubi dicitur1): Si quis prineipum vel aliorum laycorum disposi-
cionem seu dominacionem rerum ecclesiarum sibi vendieaverit, ut sacri-

a) ms. consensissent.

b) ms. disponere.
b c. 25 C. 16 q. 7.

I. SYBERT VON BEEK. 9

legus iudicetur. De pecuniis vero ecclesie dicitur XII. q. II. c. Qui Christi l)
et c. Qui abstulerit2). In casu tarnen iuris, si aliqua bona auferret ec-
clesie iuxta illa que supra tangebantur, videretur forsan a sacrilegio
excusari, quia in eo casu iam talia bona proprie non essent ecclesie.

Sed numquid tenens et dicens pertinaciter, quod huiusmodi que sunt
vera sacrilegia, sint licita imperatori et non peccata, hereticus iudicandus?
Dico, quod licet auferens rem ecclesie et dicensa) hoc peccatum non esse,
homicidii particeps esse iudicetur secundum iura. Nam XII. q. II. c. Qui
abstulerit3) dicitur: Qui abstulerit patri vel matri aliquid dicitque hoc pecca-
tum non esse, homicidii particeps est. Pater noster sine dubio Deus est, qui
nos creavit, mater vero nostra ecclesia est, que nos in baptismo rege-
neravit, ergo qui Christi pecunias et ecclesie rapit, aufert et fraudat, ho-
micida est. Tarnen mihi videtur, talem ut hereticum esse merito iudican-
dum, tum quia sacri canones decernunt esse sacrilegium et peccatum et
per consequens contrarium pertinaciter dicens et docens velud pre-
varicator catholice fidei et hereticus est censendus, XXV. q. I. viola-
tores3), et c. generali4), XIX. d. c. nullit); tum quia hoc est dogmatizare
contra sacram scripturam, cui nostra fides innititur. Sacrilegium enim con-
sistens in acceptione rerum divinarum furtum quoddafn est, si fiat in
occulto, rapina vero, si fiat in aperto, et ultra furtum et rapinam addit.
Certum est autem quod sacra scriptura furtum et rapinam tanquam pec-
catum et illicitum et contra divinum preceptum in multis locis dampnat.
Unde extra de usuris c. ex gravi, in talem dicitur in fine6): Sane si quis
in illum errorem inciderit, ut pertinaciter affirmare presumat, exercere
usuras non esse peccatum, decernimus eum velud hereticum puniendum.
Eadem autem racio dicitur esse in proposito casu. Propter quod reputo,
quod ecclesia racionabiliter poterit decernere illum ut hereticum iudican-
dum, qui tale sacrilegium pertinaciter tenuerit aut docuerit imperatori
vel alteri fore licitum et non esse peccatum.

Ad probacionem sui erroris, que in primo articulo asseruntur, scllicet
quod Christus solvit tributum cesari quod hoc fecit necessitate coactus,
dico, quod in hoc blasphemant in Christum sue superiori excellencie de-
rogando. Nam constat (fol. 112) ex serie textus Mt. XVII. quod non ex
debito, sed ne petentes didragma scandalizarentur, iussit tributum solvi.
. . . Ubi dicit Origenes7): ostendit se primum non esse obnoxium et tunc

ms. d.

1 C.

6 ib.

5 C.

11 ib

5) c. 5 dist. 19.

6) c. un. in Clement, de usuris (V, 5) § 2.

7) Origenes Comment. in Matth. tom. XIII, Migne, Patrol. Graeca XIII

10 I. SYBERT VON BEEK.

dat tributum, ut non scandalizentur exactores. Idem quoque Origenes
super epistolam ad Rom. li. IX. exponens illud XIII. c: omnis anima etc.
dicit1): exactus est tributum etiam dominus noster Jesus Christus in carne
positus, quod idcirco se dicit exsolvere, non quod debitor sit, sed ne scan-
dalizet eos. Ipse enim qui nil habebat in se cesaris et in quo princeps
huius mundi veniens non invenit quidquid, cum über esset, solvit tribu-
tum, venit enim mortem, ut esset etiam inter mortuos über. Hec Origines
ex quo accipio, quod Christus ita parum fuit debitor tributi, sicut fuit
tributor mortis etc. ... et hanc racionem, scilicet quia Christus sine
peccato fuit, assignat Hugo et archidiaconus, quare Christus non tene-
batur ad tributum . . . Augustinus etiam ad Pollentium, et est c. iam pro-
ximo allegatum XXVIII. q. 1, dicit2): multa sunt facienda, non iubente
lege, sed libera voluntatis caritate etc. ... Et si dicatur, quidquid sit
de Christo, saltem Petrus iuxta (col. 2) predicta tanquam debitor
tributi, quia peccato obnoxius, tributum solvit, et per consequens eius
successores ad similia obligantur, dico, quod Christus non fuit debitor
tributi quasi ex triplici causa, scilicet quia Deus non sub regibus, sed
super omnes reges existens, cui econtra omnis creatura tributaria est
et serva; item quia (non)a) obnoxius peccato, ut iam supra tange-
batur; iterum quia persona ecclesiastica verus sacerdos novi testa-
menti. Et ex ista tertia causa beatus Petrus et alie persone ecclesiastice
ad huiusmodi tributum non tenentur ; preter enim bona temporalia que
cum onere tributali interdum ad ecclesias devolvuntur, ecclesia et per-
sone ecclesiastice de se ipsis et de eorum bonis ecclesiasticis ad nova
et superinducta tributa non tenentur. Deshalb befreiten Pharao und
Artaxerxes die Leviten von Abgaben.

Ad 2m articulum cum dicitur, quod ad imperatorem spectat papam
corrigere, punire et instituere et destituere, dico primo, quantum ad cor-
rectionem et punicionem, quod imperator auctöritate imperiali non habet
corrigere vel punire papam, quod ostendo. Certum est enim, quod impe-
rator infidelium corrigere non habet papam, quia eum pocius ad infide-
litatem traheret. Hoc de se patet . . . (fol. 112^). Si vero imperator fi-
delis est et catholicus, filius est ecclesie et non presul, et quod ad reli-
gionem fidei pertinet, discere ei convenit, non docere {nach XCVI. di.
Si imperator)*) etc. Imperator laycus et temporalibus deditus, spiritua-
lium et ea que Dei sunt et que pure ecclesiastice debent iudicari, non
novit . . . Beispiele aus dem kanonischen Rechte (col. 2). . . . Et si forsan
dicatur a cecis ducibus cecorum, quod hec sunt testimonia paparum, qui

a) fehlt im ms.

1) Super Rom. 9, c. 13. Migne, 1. c. XIV 657, 16.

2) c. 8 C. 28 q. 1.

3) c. 11 dist. 96.

I. SYBERT VON BEEK. 11

pro se favorabiliter locuntur, dico quod sunt testimonia talium, quorum
sanctitate notoria tota decoratur a) ecclesia, nonsolum paparum, sed etiam
aliorum sanctorum, puta Pauli, Ambrosii, Gregorii et talium sanctorum
paparum. Et confirmo per dicta per concilium sive synodum et per recogni-
cionem et sententiam philosophorum et maximorum imperatorum, wie Kon-
stantin, der auf dem Nicaenischen Konzil das Urteil über Bischöfe
ablehnte, Marcianus, Theodosius (fol. 113), Valentinianus, Theoderich . .

Dico ergo, quod luce clarius constat ex predictis et ex quam pluribus
aliis que possent adduci, quod imperator sua auc.toritate regulariter non
habet papam corrigere vel punire. In duplici tarnen casu iura innuunt
imperatorem catholicum posse quodammodo de papa iudicare, primo
quidem si papa imperatoris iudicio se submittat, II. q. VII. c. Nos si in-
competenter; l) IL q. V. Mandästis,2) nam et ipsemet se deponit, d. XXI.
nunc autenf) ; secundo vero si papa foret hereticus et a fide devius no-
lens corrigi, XL. di. si papa*-), XCVI. di. sicut quamvis?) Et certe primus
casus totus racionabilis videretur, quando aliter scandalum contra papam
ortum sedari non posset et de bonitate ac fidelitate imperatoris constaret.
In secundo vero casu reputo, quod imperator se intromittere non de-
beret, nisi ab ecclesia seu a cetu cardinalium esset requisitus ; et haberet
forte hoc non solum locum in heresi, sed etiam in omni notorio crimine,
si inde scandalizetur ecclesia et papa incorrigibilis esset, prout notatur
di. XL. Si papa4), et sie invenitur in cronicis aliquando fuisse factum.
§ De electione vero papae (2. col.) sive institutione dico simpliciter,
quod ad imperatorem non spectat: weil es sich da um geistliche Dinge 4
handelt, die dem Kaiser fern liegen; nach c. Adrianus (63. dist.) . . .

(/. 1 13v). Et si dicatur quod Adrianus papa dedit Karolo imperatori
ius in electione Romani pontificis, et sie Leo papa idem ius dedit Ottoni
primo et suis successoribus, sicut legitur LXIII a). dist. c. Adrianus II.6)
et c. in Synodo,7) respondeo primo, quod huic iuri postmodum impera-
tores renunciaverunt, sicut patet eadem dist. c. ego Ludovicus 8) et c.
constitutio 9) et c. tibi domino 10) . . . secundo dico, quod etiam si non
renunciassent, adhuc tale ius eorum successores per abusum notorium

a) ins. decreatur.

b) ms. LXVI.

1) c. 41 C. 2 q. 7.

2) c. 10 C. 2 q. 5.

3) c. 6 dist. 21.

4) c. 6 dist. 40.

5) c. 15 dist. 96.

6) c. 22 dist. 63.

7) c. 23 ib.

8) c. 30 ib.

9) c. 32 ib.
10; c. 33 ib.

12 I. SYBERT VON BEEK.

perdiderunt. ... (fol. 1 13v col 2). De destitutione vero pape verweist er
auf das schon Gesagte, bekämpft die probatio dieses Artikels d. h. die Be-
hauptung : Pylatus auctoritate orcinaria Christum crucifixit tanquam suum
et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis liber quam Christus fuerit. ..
(fol. 114) ... Ad 3m articulum dum dicitur, quod beatus Petrus non
fuerit plus capud ecclesie quam quislibet aliorum apostolorum nee ha-
buit plus auetoritatis quam habuerunt alii, et quod Christus nullum capud
dimissit ecclesie nee aliquem fecit vicarium suum, dico, quod hec omnino
falsa sunt et fidei subversiva.

Auslegung der Stellen über die Einsetzung Petri zum Vikar Christi:
Pasce oves meas; Symon Johanna diligis me {fol. 115). Einsetzung der
kirchlichen Hierarchie durch Petrus nach Epist. beati Clementis. {Coli.
Ps.-Isid. ed. P. Hinschius p. 31) Secundo confirmo questionem supra-
dietam ex toto decursu ecclesie a tempore beati Petri usque nunc.
Omnes enim Romani prineipes, successores Petri, se gerebant ut vicarios
Christi super Romanam ecclesiam, quorum valde multi enumerati sunt in
sanetorum cathalogo; mens ergo sana non capit, quod hü omnes errave-
rint et totus decursus ecclesie usque nunc a Christo derelictus fuerit. . . .

(fol. 115'). Tertio confirmo eandem questionem non scriptura, sed
contra stultos fictores huiusmodi articuli per dieta et recognicionem
maximorum imperatorum, qui layei existentes, ab antiquo veritatem su-
prapositam agnoverunt, wie Konstantin, Karl der Grosse, Ludwig. . . .

(fol. 116). Concludendo ergo finaliter quoad hunc tertium articulum
dico, quod negantes Petrum et eius successores esse Christi vicarios et
capud ecclesie post Christum et per consequens Romanam ecclesiam esse
capud, matrem et magistram omnium Christi ecclesiarum per mundum,
scismatici sunt censendi; citiert Thomas IUI. sentent. di. 24. q. penult.1)
und beweist, dass diese Leugner auch heretici sind. . . .

Ad 4m articulum, dum dieunt, quod omnes sacerdotes, sive sit papa sive
archiepiscopus sive sacerdos simplex, quicumque sunt equalis auetoritatis
et iurisdictionis ex institutione Christi; sed quod unus habeat plus alio,
hoc est, seeundum quod imperator concessit plus vel minus, et sicut con-
cessit, revocare potest : dico quod totum istud est falsissimum.

Der erste Teil der Behauptung wird widerlegt aus der Beweis-
führung für den vorhergehenden Artikel . . . Christus setzte sowohl
(fol. U6V) die zwölf Apostel, als die 72 diseipuli selbst ein . . .2) Die
episcopi sind ex institutione Christi maioris auetoritatis, quam simplices
sacerdotes, quoad Jurisdictionen! et administrationem. . . . Quantum vero
ad seeundam partem huius quarti articuli, scilicet quod imperator dederit
auetoritatem et maiorem potestatem pape, quam episcopis, quod eam a

\) Thomas, In Sentent. 1. IV. dist. 24 q. III. art. II. quaestiuneula III.
solutio III. ed. Parmae, tom. 7 p. 902.

I. SYBERT VON BEEK. 13

Deo ipse papa non habeat, et quod imperator possit eam revocare: dico
quod hec est mirabilis vesania et res absurdissitna, scilicet quod impe-
rator spiritualem potestatem super ecclesiam habeat et papa illa careat
(fol. 117). Hoc igitur, tanquam abusum ulterius non prosequor, nisi
quod addo, quod papa immediate a Christo, non ab apostolis suam habet
potestatem (di. XXII.1) .... Concludo ergo quoad nunc 4ra articulum,
quod ex institutione Christi papa habet maiorem potestatem, quam qui-
cumque alius de ecclesia, et episcopi maiorem auctoritatem, quam curati
sive simplices sacerdotes, et si non quoad potestatem ordinis, quantum
ad corpus Christi verum conficiendi, tarnen quoad potestatem iuris-
dictionis et administrationis, quantum ad corpus Christi misticum, quod
sunt ipsi fideles ecclesie. Nee imperator eis hanc potestatem potest dare
vel auferre. Oppositum vero pertinaciter asserere ad scisma pertinet et
heresim. . . .

{fol. 117). Ad quintum articulum dicitur, quod papa vel Romana ec-
clesia simul sumpta nullum hominem quantumeumque sceleratum po-
test punire punicione coactiva, nisi imperator daret eis auctoritatem: dico
distinguendo diversos modos punicionum. Est enim punicio coactiva
quedam mere spiritualis per censuram ecclesiasticam, qualfter est preeipue
exeommunicatio, que est mucro spiritualis ecclesie; et ista potest papa
et ecclesia punire sceleratos tarn clericos, quam Iaycos, et imperatorem
et reges, nee ad hoc auetoritas imperialis aliquid facit, cum hec punicio
pertineat immediate ad clavem iurisdictionis ecclesiastice etc.

. . . Iuxta hanc vero punicionem mere spiritualem est alia punicio
seu pena canonica magis tarnen corporalis, puta verberatio seu flagel-
latio et incarceratio, et hac punicione punire potest sceleratos clericos
seu personas ecclesiasticas ; et hoc verum reputo, etiam circumscripta
omni concessione imperiali. Quia quidquid sit de agris, prediis et nego-
ciacionibus ac huiusmodi exterioribus, persone ecclesiastice ita parum
vel minus pertinent ad iurisdictionem imperialem, sicut vel quantum et
basilice et ecclesie Deo consecrate

(fol. 1 17 v). Verum qüia ecclesia novi testamenti per se non exercet
iudicium sanguinis, clericos sceleratos et incorrigibiles tradit vel pocius
relinquit curie seculari. Laycos vero etiam absque auetoritate imperiali
ecclesia punire potest et corrigere verberibus et flagellis pro variis de-
lictis, citra tarnen mortem et mutilationem, ut premisi XXIII. q. V. circum-
celliones"), ubi dicitur, quod iudex ecclesiasticus virgis et verberibus
potest punire; qui modus coercicionis etiam a magistris artium liberalium
et ab ipsis parentibus adhibetur, sepe etiam in iudieiis solet ab ipsis
adhiberi layeis, etiam in causa heresis etc. . . .

1) c. 2 dist. 22.

2) c. 1 C. 23 q. 5.

14 I. SYBERT VON BEEK.

Alia est punicio iurisdictionis penitus.secularis, et istam exercet ec-
clesia in terris, ubi temporalem iurisdictionem habet, sicut alii principes
seculares, non tarnen per se, sed per suos balivos seculares, quibus
auctoritatem dat actus iustitie et iudicii in secularibus causis exercendi...

Utrum autem ecclesia punire possit et specialiter iurisdictionem al-
terius dominii exercere in temporalibus subiectis imperatori, regibus et
aliis secularibus principibus preter casum, scilicet dum vacat imperium
vel dum est patens defectus iusticie, michi videtur cum omni humilitate,
quod ecclesia multum consulte hoc sub dissimulacione debet pertransire,
sicut hactenus providentissimi apostolici, stantes infra limites iurisdictionis
spiritualis et in casu solum, scilicet pro supplemento et obviando pec-
catis, manum ad temporalem secularium principum iurisdictionem exten-
dentes, sollerter hoc dissimulare curaverunt. Et ad hoc me precipue duo
movent: primum est scandalum periculosum principum secularium, qui
etiam sine hoc parum gratiosi sunt ecclesie. Die Art, wie Christus Tri-
but zahlte, estimo quod hoc fit ad informationem ecclesie, quod saltem
se non ingerat cum scandalo ad sibi vendicandum ius et altum do-
minium in temporalibus principum secularium, ubi non sie darum est,
sed forsan opinabile de se ecclesiam tale ius habere; et istud scanda-
lum alias pro parte in effectu apparuit.

Secundum quod me movet est, quod ex modo vivendi salvatoris et
conversandi, dum in terris fuit, et ex eius doctrina et ex fundatione ec-
clesie mihi saltem prima facie non apparet, quin ecclesia de patrimonio
crueifixi, quod ex largicione principum ac aliorum fidelium processit,
cum portione levitica et aliis ad eam piano titulo devolutis, quamdiu
hoc pro sustentacione et necessariis stipendiis ministrorum ecclesie suffi-
ciunt, debeat contentari. Multum enim salvator ap-(/o/. //#)petitum do-
minii et maioritatis apostolis refrenare curavit, nee se intromittere voluit
de divisione hereditatis inter duos fratres, cum de hoc ab eorum altero
fuerit requisitus, Luc. XII.1) Ponit ergo nunc ultimum modum punicionis
in iurisdictione secularium principum, de quo nihil aliud diffinio, quam
premisi.

Concludo quantum ad hunc articulum quintum, quod in aliis
membris et modis punicionum quoad sceleratos papa et ecclesia non
indigent auetoritate seu concessione imperiali, ut eis sint licite. Et huius
oppositum pertinaciter dicere, presertim super hoc habita declaratione
ecclesie, quia materia angulos habet et aliquali distinetione indiget, ut
premisi, reputo falsum et periculosum quantum ad diseiplinam et correc-
tionem morum et derogationem potestatis ecclesie, et cum hec talia as-
serens et defendens iuxta modum determinationis ecclesie, que circa hoc
racionabiliter fieri potuit, esset ulterius puniendus.

1) Lc. 12, 13—14.

1. SYBERT VON BEEK. 15

Ad VIm et ultimum articulum qui sequitur ex premissis et precipue ex
tertio et 4° articulo, dum scilicet dicunt, quicunque presbyter ita plene
potest absolvere ab omni crimine, ab omni sententia et a quocunque
periculoso statu quem homo incurrat, modo quocumque, sicut papa: dico,
quod istud est falsum et erroneum et subvertens ordinem et unitatem
ecclesie et sicut ex premissis articulis, scilicet 3° et 4° sequitur, ita per
istorum reprobationes suprapositas econtra potest improbari. Et pro con-
clusione finali huius articuli dico, quod per reductionem quandam ad
scisma sapiens heresim pertinere videtur, et pro tali potest merito meo
iudicio condempnari, sicut supra de aliis articulis ex quibus sequitur,
scilicet 3° et 4° et precipue in fine tertii articuli dicebatur1).

1) Darunter der Schreibervers : Explicit liber, scriptor sit crimine über.
Omnibus est notum, quod multum di-(c. 2)ligo potum.

II.

Guilielmus Amidani de Cnemona, Reppobario eppopum.
Aus: Angelica 1028, fol. l-29v.

{fol. 1). Reprobatio errorum sequentium ex precepto domini pape
facta per fratrem üuillielmum de Cremona, sacre pagine professorem,
fratrem heremitarum ordinis Sancti Augustini.

Errores quos dicunt et asserunt quidam magistri ex parte sanctissimi
patris et domini nostri, domini Johannis XXII. mihi commissi, ut super eis
scriberem quod mihi videretur, sunt isti a) infra scripti per hunc modum.

Primo dicunt, quod omnia temporalia ecclesie subsunt imperatori et
quod potest ea accipere, ut sua, quod est falsum et hereticum dicere;
et hoc probant per blasphemiam in Christum dicentes, quod in evangelio
beati Matthei continetur, quod Christus solvit tributum cesari, quando
Christus vel Petrus ad mandatum Christi accepit in ore piscis staterem et
dedit Ulis, qui petebant didragma; et dicunt, quod hoc fecit necessitate
coactus, non condescensiveb) et übertäte sue pietatis.

Secundo dicunt, quod ad imperatorem spectat papam corrigere et
punire et instituere et destituere, quod probant per blasphemiam in
Christum dicentes, quod Pilatus ordinaria auctoritate Christum crucifixit
tanquam suum et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis über
quam Christus fuerit. Nee attendunt, quod Christus oblatus est, quia
voluit, non quia Pilatus prevaluit.

Tercio dicunt, quod beatus Petrus apostolus non fuit plus caput
ecclesie, quam quilibet aliorum apostolorum nee habuit plus auetoritatis,
quam habuerunt alii apostoli, et quod Christus nulluni caput dimisit ecclesie
nee aliquem fecit suum vicarium.

Quarto dicunt, quod omnes sacerdotes, sive sit papa sive archiepis-
copus sive sacerdos simplex, quieunque sunt equales in auctoritate et
iurisdictione ex institutione Christi; sed quod unus habeat plus alio, hoc
est, seeundum quod imperator plus concessit vel minus, et sicut concessit,
revocare potest. Ex hoc sequitur seeundum blasphemiam istorum stul-
torum hereticorum, quod in trecentis annis quibus ydolatre prefuerunt

a) Von anderer Hand nachgetragen,
bj ms. condensive.

II. GUILIELMUS AM1DANI. 17

mundo, nullus de illis sanctis papis, quos colit ecclesia sicut sanctos,
fuerit papa vel pontifex, et quod ecclesia turpiter erravit semper in suis
officiis vocando Petrum principem apostolorum et dicendo eum legitimum
vicarium Jesu Christi vel Romanam ecclesiam esse aliarum matrem et
magistram, et tot absurda sequuntur, quod numerari non possunt in hoc
scripto.

Quinto dicunt, quod papa vel ecclesia simul sumpta nulluni ho-
minem quantumcunque sceleratum potest punire punicione coactiva, nisi
imperator daret eis auctoritatem.

Sexto dicunt et sequitur ex premissis suis erroribus, quod quilibet
presbiter ita plene potest absolvere ab omni crimine et omni sententia
et a quocumque periculoso statu, modo quocumque, sicut potest papa.

Ut autem predicti errores per modum questionum terminentur, prima
questio sit ista.

Utrum omnia temporalia ecclesiastica sint imperatori, et an ea possit
accipere ut sua. Et antequam dicam ad istam questionem et sequentes,
protestor, quod intendo aliquid dicere quod sit contra fidem nee contra
bonos mores neenon contra aliqua determinata ab ecclesia saneta Dei. Si
autem contingeret etc. widerruft er bereits im Voraus.

(foi. lv). Betreffs des I. Artikels: ista sunt per ordinem declaranda.
Primo dandus est intellectus questionis, de qua scilicet ecclesia et de quibus
bonis intelligatur seu quomodo ecclesia in proposito aeeipiatur. Secundo
ostendam, quod seeundum datum intellectum omnia temporalia subsunt ec-
clesie. Tertio declarabo, quod alia et alia temporalia aliter et aliter ecclesie
sunt subieeta. Quarto ponuntur contra predieta quedam obiectiones, que
postmodum in fine solventur cum illo dubio de tributo a Christo dato.
Quinto manifestabo, quomodo omnia temporalia imperatori sunt subieeta
et quomodo non. Sexto inquiram, quomodo imperator bona temporalia
ecclesie potest ut sua accipere et quomodo non. Septimo ostendetur,
quomodo dicere imperatorem posse accipere bona temporalia ecclesie ut
sua, est falsum et hereticum, et quomodo non. Ultimo solventur obiec-
tiones posite in quarto membro questionis. Quibus omnibus visis et bene
declaratis satis habebitur veritas eius, quod intenditur.

Quantum ad primum, ecclesia nach Hugo von S. Victor (De sa- A
cramentis lib. II. P.II.,c.2 u. 3, Migne 176, S. 416 f.) als communitas
omnium fidelium, als corpus Christi mit den zwei Seiten : die linke die
Laien, die rechte die Kleriker; doppelte Gewalt, zwei Schwerter (fol. 2). Alio
modo aeeipitur ecclesia pro potiori parte ecclesie primo modo dicte, sci-
licet pro clericis seu pro universitate clericorum, — non quin layei non
sint ecclesiastici, immo sunt, sed quia non sunt ita nobiles in ecclesia,
sicut clerici, nee ita abstracti ad divina Et isto modo in articulo pro-
posito aeeipitur ecclesia.

18 II. GUILIELMUS AM1DANI.

Ad 2) quod omnia temporalia subsunt ecclesie, mit 9 Argumenten
bewiesen: 1. Verhältnis zu Gott1), propter quod infideles et peccatores, qui se
Dei dominio subtrahunt et ipsis temporalibus perverse utuntur, indigne et
iniuste temporalia ipsa possident, secundum ius divinum, quicquid sit de
iure humano . . . quare nullus iuste et legitime possidet aliquid tempo-
v rale, nisi in possessione illius spirituali potestati se subdat. — 2. Nullus
possidet aliquid temporale cum iustitia, nisi sit regeneratus per eccle-
siam, alles nach Augustins Begriffe der iusticia etc.*) (fol. 2^)\ Qui enim
non vult esse sub Christi dominio, nullius rei cum iustitia potest habere
dominium. Nam si miles nollet esse sub rege etc.3) . . . igitur iuste pri-
vatur omni dominio suo, ut nullius rei dominus esse possit iuste... quia
ad iuste et legitime possidendi res temporales plus facit regeneratio per
ecclesiam, que est spiritualis, quam generatio paterna, que fuit carnalis.
Ex hoc consequens est,4) quod rem communem temporalem, quam habes
in eo quod iuste possides, magis debes recognoscere ab ecclesia et per
ecclesiam, quia es filius ecclesie, quam a patre tuo carnali et per ipsum,
quia tu es filius eius.

Consequens etiam ulterius est, quod si pater eo vivente est magis
dominus hereditarius, quam tu, ecclesia, que semper vivit, est magis do-
mina rerum tuarum, quam tu. De modo autem istius maioris dominii in-
ferius satis dicetur. {fol. 3). ... 3. Omnis res, que reddit censum alicui,
est sub dominio illius, hoc est notum et certum. . . 4. Quicunque est sub
potestate minore, est sub maiore, et maxime quando potestas minor habet
regulari per maiorem ... 5. Omnis res i 11 i est subiecta, qui potest auf-

ferreeam a possidente et alteri dare et hoc de iure 6. Quidquid

subest anime, subest ecclesie et potestati ecclesiastice . ... 7. Quidquid
ordinatur ad finem potestatis ecclesie, subest ipsi ecclesie et potestati
eius. . . 8. Illius sunt te nporalia, qui dat potestatem alteri regendi tem-
poralia ... 9. Uli, qui habet potestatem regendi temporalia, subsunt ipsa
temporalia; sed ecclesia seu princeps ecclesie, ipse summus pontifex,
habet potestatem ordinariam ad regendum ipsa temporalia. . . .

Ad 3) inwiefern einmal die Temporalien der Kirche unterworfen sind,
ein anderes mal nicht: ad cuius declarationem considerandum est, quod
aliqua temporalia sunt in manu secularium et in potestate et in cura
ipsorum, sicut eorum bona, et tarnen cum hoc talia bona subsunt ecclesie.

1 l>as Folgende bis se subdat aus Jacob von Viterbo, De regimine
Christ, II c. 7. Paris ms. lat. 4229, fol. 90 v.

2) cf. Augustin, De civitate Dei II, c. 22 und Aegidius Romanus, De
eccl, pot. II, c. 7, Paris lat. 4229, fol. 20—20v.

3) Aus Aegidius II, c. 7. : Nullus possit cum iustitia bis fuit carnalis
wörtlich entlehnt, Paris 4229, fol. 20.

4) Consequens ergo est bis quam tu aus Aegid. ib. II, c, 7. Paris 4229,
fol. 20 v.

II. GU1LIELMUS AMIDANI. 19

Aliqua vero temporalia veniunt et venerunt ad manus ecclesie et hoc
dupliciter: uno modo ex debito et de iure divino, ut decime et oblationes
cottidiane etc., alio modo liberea) vel commutative, sicut illa que emuntur
vel libere donantur, ut domus aliqua vel possessio aliqua, in quibus si
est differentia in modo acquirendi, non est tarnen differentia in modo
possidendi, quantum ad presens spectat.

Er zeigt, dass die Tempora/ien, die in der Hand der Laien sind,
zugleich der Kirche unterworfen sind (fol. 3^), was minus bene conside-
rantibus, valde mirabile videtur: /. durch Gott sind die Güter im unver-
äusserlichen Besitz der Kirche; 2. die Kirche besitzt sie als res Chri-
stianorum ; die vom Glauben Abgefallenen verlieren sogleich ihr Eigen-
tumsrecht; 3. die Güter sind der Kirche unterworfen, quantum ad forum
privatum ; der Priester kann in der Beichte einen Teil der Güter ver-
langen, wie Speise, Kleider etc. für die Armen, für die Kirche, für
Kirchenbau, für das Heilige Land etc. (fol. 4). Auch auf die Personen
der Laien erstreckt sich dieses dominium immediatum der Kirche: habet
immediatum dominium in ipsis et super ipsis personis et rebus... 4. die
Kirche hat dieses dominium in foro publico et contentioso: kann Laien
punire, incarcerare, affligere et disciplinare, auch Todesstrafe verhängen
bei Häresie oder Verbrechen contra honestatem morum, ut lesio clerici
etc., kann die Güter der Laien konfiszieren etc.. Dicunt doctores1) et de-
terminant, quod de omnibus temporalibus, ut sunt spiritualibus aliquo
modo annexa, immediate se intromittere potest..., so bei Zehnten, de do-
tibus, de hereditatibus, desgleichen in criminibus, que (col. 2) sunt spi-
ritualia mala. Ideo de questionibus temporalium que deferuntur cum de-
nunciatione criminis, so2) de temporalibus cum litigium temporalium con-
trariatur paci, ferner3) propter defectum domini temporalis, ut cum vacat
imperium aut propter negligentiam seu malitiam principis, et propter
bonum comune .... desgleichen cum appellatur ad ipsam et precipue de
Ulis, in quibus consuetudo habet, ut appelletur ad eam, et consuetudo
talis approbatur a principe seculari; ferner*): cum aliquid est difficile vel
ambiguum. Et forte multi alii casus sunt... Inter quos credo esse: pro
defensione fidei. Credo enim firmiter, quod bellum posset congregare
contra infideles et fidem impugnantes et contra rebelles ecclesie et contra
infestantes fideles; et quia bellum non potest congregari sine magnis
expensis, de iure posset imponere collectas non solum clericis, sed (fol. 4V)
etiam laycis et omnes in talibus casibus tenerentur subvenire... Sic igitur

a.) im jus. ein Loch, das letzte e fehlt.

1) vgl. Aegidius 1. c. TU. c. 5, Paris 4229, fol. 4b v.

2) ib. III. c. 6.

3) ib. c. 7.
I) ib. c. 8.

20 II. GU1LIELMUS AMIDAN1.

apparet quatuor modis, quod bona temporalia quantumcunque sint in
manu et dominio secularium, sunt etiam immediate ecclesie Dei et po-
testati eius spirituali subiecta.

Weiterer Beweis, quod ecclesia non solum habet dominium talium
rerum immediatum predictis quatuor modis, sed etiam mediatum. Nam
si rex vel imperator habet talium rerum dominium vel etiam particularis
possessor, hoc est virtute potestatis ecclesiastice spiritualis.

Ueber die durch Kauf oder Schenkung erworbenen Güter der Kirche*):
die Kirche erwirbt nur das dominium fructiferum, da sie das dominium
naturale et divinum schon vorher hat, non autem potestatem, que per-
trnet ad potestatem terrenam vel temporalem. So nach Hugo von S.
Victor (De sacram. üb. IL P. IL c. 7, Migne l. c. 420) (fot. 5). Die
Fürsten übertragen der Kirche bisweilen nur utilitatem bisweilen auch
potestatem iurisdictionis. Die weltliche Jurisdiktion darf die Kirche auch
dann nur durch layci ministri ausüben. Was endlich decime, primicie etc.
betrifft, darüber hat die Kirche plenum et totale dominium.

Ad 4) 9 Einwürfe gegen die vorhergehende Beweisführung aus dem
A. T, N. T., Bernhard von Clairvaux, De consideratione u. a., gegen
den kirchlichen Besitz und die weltliche Macht der Kirche. Ihre Wider-
legung am Schlüsse des Traktats.

Ad 5) Verhältnis des Kaisers zu den Temporalien: dreifacher intel-
lectus der subiectio temporalium unter dem Kaiser: 1. quoad defen-
sionem et tuitionem contra rapientes vel molestantes, 2. quoad Jurisdic-
tionen^ quoad rixantes et questionantes, 3. quantum ad possessionem,
quoad utilitatem et fructum sumentes...

Auf die erste Weise sind dem Kaiser alle Güter und Personen, Laien
und Geistliche, Untertan; (fot. 6) in der zweiten Form sind die Tempo-
ralien nur der Laien ihm Untertan; von den kirchlichen Gütern sind
decime, oblationes etc. ganz ausgenommen, gehören nicht vor das forum
imperatoris directe, indirecte nur, si talia bona occuparentur a layco et per
sententiam ecclesie non posset ipsa ecclesia obtinere, posset imperator
et deberet cogere occupantem ad restituendum... (fol. 6») dagegen ist die
via questionis ausgeschlossen. Quid autem dicendum est de bonis ac-
quisitis ipsi ecclesie per emptionem vel donationem, que primo erant
laycorum? Certe prima facie videretur, quod si talia bona fuerint empta
a persona privata layca, que solum habebat dominium utile et fructi-
ferum, non potestativum et iurisdictionale, de iure stricto adhuc rema-
nent talia bona imperatori subiecta. Hie dico duo, unum certum, aliud
probabile, licet dubium. Quod est certum, est istud: quidquid enim sit
de iure, tarnen videtur esse contra honestatem status, quod persona ec-
clesiastica trahatur ad forum iustitie et potestatis secularis pro questione

1 ) vgl. ib. c. 11.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 21

cuiuscunque rei temporalis; honestius ergo esset, quod talis questio esse-
coram iudice ecclesiastico... Secundum vero, quod est multum rationabilet
licet aliquibus dubium ac falsum videatur, esset quod talia bona sie ec,
clesie acquisita transeunt in dominium ecclesie non solum utile et fruc-
tiferum, sed etiam iurisdictionale et potestativum....

{fol. 7) Beseitigung von Einwürfen (fol. 7V): Dicamus ergo, quod im-
perator rei donate vel vendite ecclesie dominium amittit potestativum
absque omni iniuria, sicut etiam dominium hominis mortui amittit absque
omni iniuria. Denn die res, bezw. persone gelangen dann ad altiorem
statum. Auch wenn die Güter vom Kaiser selbst stammen, macht das
nichts. Aber er darf nicht das {fol. 8) bonum comune imperii destruere —
quia nullum ius habet, ut talem rem ex toto ponat extra dominium im-
peratoris... die Beziehungen zum Reiche bleiben bestehen. Set in tali casu
ecclesia potest recognoscere rem temporalem ab imperio et sibi dare
censum, ut servetur iusticia et concordia ex utraque parte. Sicut enim
layeus teneturdare ecclesie deeimas, oblationes etc. propter dominium pri-
marium ipsarum rerum, quod habet ecclesia in istis, alias esset iniustus:
sie ecclesia in eo casu, in quo possidet rem aliquam, in qua alius habet
dominium, debet aliquid sibi dare, si iustitia et pax servari debet... Et
in hoc est differentia inter res que sunt unius persone et res imperii; quia
res unius persone possunt totaliter transire in dominium ecclesie, non
autem res imperii; et ille possunt mundo et imperio esse mortue, non
autem iste.

3. . . . Nunc videndum est, quomodo bona subditorum laycorum sunt
imperatori subieeta et quomodo non. Sind die Laien servi, so sind ihre
Güter natürlich dem Kaiser unterworfen. Sind sie aber Freie mit pos-
sessiones proprie, so ist die Sache zweifelhaft, et de hoc sunt opiniones.
Dicunt enim quidam quod omnia sunt imperatoris, nach dist. VIII. c. quo
iure .... quod ius humanum residet apud imperatorem. Aliud est opinio
opposita huic, que dicit, quod bona subditorum liberorum sunt impera-
toris dominio subieeta solum secundum (fol. 8V) potestatem et iuris-
dictionem, in quantum potest ius condere et scribere et defendere et
pacem servare communem ; et solum talium bonorum habet potestatem,
in quantum ordinatur in bonum commune, non autem quantum ad ali-
quam proprietatem et propriam utilitatem. Et ista opinio videtur mihi
rationabilior et probo eam, ut ad presens oecurrunt, sex rationi-
bus . . . u.a. aus dem Naturrecht, weil anfangs alles gemeinsam war-
Der Kaiser aber hat alle Gewalt durch die Wahl des Volkes er-
halten. Dann ist es indessen unwahrscheinlich, dass das Volk ihm all
sein Privateigentum übergeben wollte et se suarum secum proprio do-
minio spoliare et facere se servos. Et quia electio est voluntaria, prineeps
non habet ius in rebus subditorum, ex natura dico veri et boni et iusti regi

22 II. GUILIELMUS AMIDANI.

minis, nisi in quantum accepit ex voluntate populi ipsum eligentis; nee
est verus prineeps, nisi de eorum voluntate tacita vel expressa . . . . Si
etiam esset electus a Deo idem sequitur.

Dasselbe folgt aus der Art der Regierang des Königs: ein Tyrann
hätte sonst das Recht seine Untertanen willkürlich zu berauben; zwischen
servi und liberi wäre fast kein Unterschied; endlich da die Güter, die
im Naturzustand gemeinsam waren, kraft menschlichen Rechtes geteilt
wurden et facta sunt propria ipsorum subditorum, quomodo ergo sunt
amplius imperatoris, tanquam bona sua? certe (fol. 9) evidenter apparet
quod non. Der Einwurf, der Kaiser müsse auch das dominium utile et
fruetiferum haben, weil nemo militat stipendiis propriis und er nicht
umsonst regieren kann, ist hinfällig. Denn der Kaiser erhält Entschä-
digungen aus den Strafgeldern der Verbrecher et sie camere vel fisco
regis aliquid acquiritur. Alio modo per se, entweder quia subditi ordinant
aliquos certos redditus, extra tarnen suas possessiones et res, vel etiam
de fructibus propriarum possessionum. Sed hie est notabiliter conside-
randum, quod aliter habet fruetum et utilitatem persona privata, que
habet agrum vel vineam, et aliter rex vel imperator. Persona enim pri-
vata habet fruetum de agro suo, ratione qua est dominus agri; imperator
vero solum, quia custodit agrum. Wie der Bauer, der den Acker seines
Herrn bebaut, sie rex non habet dominium agri mei neque fruetus, qui
oritur, neque persone mee, qui sum über, nee ius habet reeipiendi aliquid
ex istis, quia sit dominus eorum, sed solum ratione laboris et regiminis;
colit enim quodammodo homines et res ipsorum, in quantum eos regit
et custodit et defendit in personis et in rebus . . .

Ad 6) quomodo imperator aliqua bona ecclesie potest aeeipere ut sua
et quomodo non. Er soll und muss die Kirchengüter in seiner Schutz-
herrschaft (ad custodiam) haben; nicht aber ad utilitatem et fruetum.
(fol.9v) quoad dominium iurisdictionale multo minus potest ea aeeipere
ut sua . . . Si autem bona ecclesie aeeipiantur non ut bona ecclesie, sed
sub alia ratione, sie potest bona ecclesie aeeipere ut sua, d. h. nämlich
die Laiengüter, deren primarium dominium die Kirche ja auch hat, sodass
sie auch Kirchengüter genannt werden können. . .

Ad 7) Häretisch und falsch ist also der Satz, der Kaiser dürfe die
Kirchengüter als seine eigenen betrachten, nur in dem Sinne ut bona
ecclesie sunt bona ecclesie, nicht in den oben angegebenen zwei Bedeu-
tungen (fol. 10). Et in hoc sensu aeeipiebant, ut probabiliter dicitur, illi
qui dictum articulum composuerunt. (fol. 10v) . . . Nullo igitur modo
dicendum est quod imperator talia bona aeeipere potest ut sua, nisi forte
in casu ultime necessitatis.

Ad 8) . . (fol. 11). Widerlegung der Einwürfe ad 4: quod ecclesia
non potest habere dominium rerum temporalium. Auslassung über das
Armutsgebot und die Tributzahlung Christi.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 23

(fol. 12): Secunda questio est etc.

. . . Dictum illud non est dignum audicione, tum quia caret omni
ratione, tum quia plenum inportabili errore hereticali. Et ad excludenda
ista dicenda et premittenda essent multa de papali et imperiali potestate,
et postea adducende essent rationes ostendentes tale dictum stare non
posse. Quia tarnen in rationibus implicabo de tali duplici potestate quan-
tum unaqueque ratio requiret, ideo specialem tractatum de tali potestate
pretermitto. Primo igitur adducam rationes ostendentes, quod tale dictum
non potest stare, 2° quomodo tale dictum est hereticum et contra quos
articulos est. . .

Das Erstere ergibt sich 1) aus der Ueberordnung des Edleren, Wür-
digeren, d. i. der geistlichen Gewalt wegen ihres höheren Zweckes (ex
parte obiecti et parte finis) . . . (fol. 13) 2) Wer nicht zu richten hat
über einen andern, hat diesen auch nicht zu strafen . . . 3) Wer nicht zu
befehlen hat, hat nicht corrigere und punire. Kaiser und Papst sind beide
gubernatores; aber das Ziel des Kaisers ist sub fine pape.

4) Der gubernator, qui respicit finem particularem, non debet punire,
nee corrigere nee instituere illum gubernatorem et rectorem, qui respicit
finem comunem et eo superiorem . . .

(fol. 13v) 5) Sicut se habet corpus ad animam, ita imperator ad pa-
pam ... 6) rector, qui habet universalem virtutem non debet nee potest
puniri ab eo, qui habet particularem ... 7) Ita debet esse in tota
ecclesia, ut est congregatio omnium fidelium, sicut est in universo, ut
est congregatio omnium creaturarum . . .

(fol. 14) 8) Sicut se habet status ad statum in valore et potentia, sie
Optimum in uno statu ad Optimum in alio statu . . . danach ist das Ver-
hältnis des status der Laien zu dem status der Kleriker zu beurteilen.
9) nach 1. Cor. 2: Spiritualis homo autem iudicat omnia . . . Zwei Arten von
spiritualitas et perfectio: personalis und ex statu. . . etc. 10) ille rector,
qui habet alium rectorem instituere et destituere non debet nee potest
ab eodem puniri . . . nach Hugo de sacram. 12, parte 2.

Hierauf folgen 10 Gegenargumente (fol. 14v) 1) populus enim aliquis
eligit et constituit sibi dominum, et tarnen puniri potest a domino electo;
unde in multis civitatibus eliguntur potestates et postea deponuntur. 2)
Item etiam ipse papa eligitur a cetu cardinalium, qui tarnen postea pot-
est punire cardinales. Sic in proposito esse poterit: esto quod papa pos-
set eligere, instituere et destituere imperatorem, adhuc intelligibile est,
quod ab eo puniri potest. 3) Contra IUI multa respondentur. Non enim
videtur verum, quod possit imperator eligi vel institui a papa; sed ipse
et eius potestas est a Deo ... 4) Item non est potestas, nisi a Deo. . . 5)
Item c. LXXXXVI di. Imperator x), ubi de imperatore loquens dicit sie:

1) c. 11 dist. 96.

24 II. GUIL1ELMTJS AMIDANI.

habet, inquit, privilegia potestatis sue, que administrandis legibus pu-
blicis divinitus est consecutus ... 6) Et eadem d. c. duo sunt ') . . . 7) Item
papa non eligit imperatorem, sed electores Alamanie ... 8) Item LXXXXIII
d. c. legimus in Ysaia a) super illo verbo quomodo, si exercitus impe-
ratorem faciat, dicit glosator: Ex sola electione principum dico eum verum
imperatorem, antequam a papa confirmetur. Et multa talia inveniuntur,
que sonare videntur, quod papa non habet imperatorem instituere nee
destituere . . . 9) probatio Ugo. uti in oppositum; quia que sunt priora
tempore, sunt posteriora perfectione et dignitate seeundum philosophum.
10) Nee sanetificatio videtur arguere superioritatem, nisi in spiritualibus:
quod non est ad propositum.

Ad primum dicendum, quod quando aliquis a populo eligitur in do-
minum et instituitur, non potest punire populum collective, sed aliquem
vel aliquos de populo. Non enim est supra comunitatem collective, quod
est super bonum (fol. 15) comune; sed magis est ordinatus ad bonum co-
mune et comunitatis . . . Item etiam quia papa non est ab imperatore nee
a tota universitate fidelium, sed a solo Deo, ideo nee ab imperatore nee
a tota fidelium multitudine papa puniri potest . . .

2) Die Papstwahl ist nicht mit der Kaiserwahl zu vergleichen. Die
Kardinäle haben nicht eigentlich instituere und confirmare, sondern nur
Gottes Willen zu erklären und zu vollziehen ... 3) Alle potestas als ein
bonum ist a Deo effective, aber nicht die potestas puniendi, die z. B.
Pilatus über Christus hatte; sie ist nur permissive a Deo... 4) Ebenso
das Wort: omnis potestas est a Deo, zu verstehen. Aber: omne, quod est
a Deo, etiam esse (fol. 15v) potest a creatura. Esto igitur quod potestas
terrena sit a Deo, adhuc cum hoc stat, quod potest esse a papa. 5) ebenso',
nam que sunt a potestate spirituali et divina, que est in papa, possunt
dici divinitus fuisse consecuta. Gegen die Glosse dieimus, quod papatus
et imperium et illa que necessario conseeuntur ad ista, sunt immediate
a Deo et non ab aliquo alio. Non enim papa instituit papatum nee im-
perium, sed Deus. Nam sicut dietamen rationis est a Deo a), ita et impe-
rium et dominium seculare in hominum multitudine . . . Sed licet Status
imperii sit a Deo, tarnen quod iste vel ille sit imperator, potest esse a
voluntate humana, habente auetoritatem, sicuti est voluntas supremi pon-
tificis. Ipsa est enim potens eligere et instituere imperatorem, sicut expedire
viderit bono communitatis et christianitatis. 6) Desgleichen. 7) Betreffs
des Satzes: electores Alamanie eligunt imperatorem: dicendum quod hoc
ipsum habent a papa, et in hoc papa assimilatur Deo, qui cum possit
agere omnia per se ipsum, tarnen ut communicet bonitatem suam aliis
creaturis, communicat potentiam agendi; sie et papa, qui cum possit eli-

a) est a Deo am Rande nachgetragen.

1) c. 10. dist. 96.

2) c. 24 di st 93.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 25

gere imperatorem per se ipsum, tarnen hoc communicat aliis, ut eligere
possint (c. Venerabilem). 8) Gegen die Glosse: ignorat, quid dicat, quo-
niam si est verus imperator antequam a papa confirmetur, ad quid
igitur indiget confirmatione a papa ? Item etiam ipse supponit, sicut sup-
ponendum est, quod a papa confirmatur iam electus. Sed constat, quod
nullus officialis, antequam confirmetur, est vere talis. Et si exerceat actus
tales, hoc erit pocius et magis ex indulgencia et concessione, quam ex
debito et iuridictione . . . (fol. 16) . . .

...12) Zweischwerter lehre. Das Prinzip der Unterordnung des Kai-
sers nicht nur im Geistlichen, sondern auch im Weltlichen, ist nötig,
weil sonst nicht gladius sub gladio wäre ... 13) Subiectus non potest
nee debet punire dominum ... 14) Ebenso wenig der Sohn den Vater...
15) Qui habet utrumque gladium, . . . non potest puniri ab eo, qui habet
tantum unum et infimum ... 16) Aliquis dominus temporalis non potest
nee debet punire illum ad quem fit appellatio . . . (fol. 17) ... 17) Non est
magis exceptus imperator a supremo pontifice novi testamenti, quam rex
a supremo pontifice veteris testamenti; dieser war an consilium et con-
sensum pontificis gebunden ... 18) Qui habet potestatem auferendi ab
aliquo domino omnem multitudinem sibi subieetam, non econtra, non debet
nee potest rationabiliter puniri ab eodem ... 19) non sunt minus liberi
clerici novi testamenti quam Levite veteris testamenti. . . (fol. 17 v) . . .
20) . . . Ex plenitudine perfectionispapalis: Zweilichlertheorie, (fol. 18).. .
21). . . A sanetis (dicitur) potestas papalis potestas celestis, potestas vero
imperialis dicitur terrena . . . 22) . . . Sicut celum continet propter sui ma
gnitudinem omnia hec inferiora, sie in potestate papali continetur omnis
potestas sacerdotalis et regalis, celestis et terrena, ut possit ipse dicere :

Data est mihi omnis potestas etc 23) . . . Papa est universalis Christi

vicarius in ecclesia . . . (fol. 18v) 24) ... Sumitur ex eius confirmatione:
der Papst wird von niemandem confirmiert ; wohl aber der Kaiser . . .
Sed quid faciendum est, si esset ita malus, quod ipse per suam maliciam
ecclesiam inficeret? dicendum, ut comuniter dicitur, quod omnibus viri-
bus a) esset insistendum, ut ipsum Deus de medio tolleret ... Et item cum
debita reverentia et sobrietate a cardinalibus sibi esset resistendum.

Der ketzerische Papst ist eo ipso abgesetzt.

(fol. 18v)... 25) Ille qui est velut Deus in terra, non debet iudicari
nee per omnes puniri ab aliquo iudice terreno vel inperatore . . .

(fol. 19) . . . Tunc ostendendum est, quod tale dictum est hereticum
assertive dictum. Denn es ist 1° contra bonos mores, etc... quia aperte
contra multos articulos . . .

(fol. 19v) .. .Tertia questio est, utrum beatus Petrus fuerit plus caput
ecclesie, quam quilibet aliorum etc. . . Ad veritatem habendam quatuor fa-

a) ms. rationibus (am Rande).

26 II. GUIL1ELMUS AMIDANI.

cienda sunt: lm est, quod ecclesia habere debet unum caput; 2ra quod
in primitiva ecclesia b. Petrus fuerit tale caput etiam super omnes alios
apostolos ... 3° quod Christus fecit et dimisit eum caput et suum vica-
rium ... 4° quod dicere oppositum predictorum est insane et hereticum...
(fol. 20) . . . Zehn Argumente für die Notwendigkeit der Einheit der

Kirche.

{fol. 21) . . . Secundum quoque über Petrus nachjoh. J,42.Mt. 16, 18. . .
{fol. 21 v) ... Die Lösegewalt war zwar allen Aposteln gegeben worden,
aber prius singulariter dictum est Petro . . . Petro igitur dictum est sine
aliis, sed aliis non sine Petro . . . Dazu Mt. 17, 25 . . . Petrus zahlte den
Tribut für die andern Apostel. . . Luc. 9, 20. . . Petrus sprach im Namen der
andern Apostel zu Christus . . . {fol. 22) . . . Joh. 13, 6—10: über die Fuss-
waschung; Luc. 22, 32: Ego pro te rogavi etc. . . Petrus allein zog das
Schwert . . . Zitiert Bernhard, De consideratione l. IL

Ad. 3) {fol. 22 v) . . .Joh. 21, 15—17: Pasce agnosmeos . . . non autem:
Pasce has oves meas aut illas etc. . . 13 rationes . . . {fol. 23—23v) . . .
{fol 23 v) ad 4) . . . Declarandum facile est, weil alle jene Behauptungen
Verstössen gegen die Glaubensartikel und gegen die libertas ecclesie Ro-
mane et auetoritas sacre scripture . . .

. . . Quarta questio est etc. . . Hec questio duo quaerit : 1° an omnes
sacerdotes in auetoritate et iuridictione sint equales ex Christi institu-
cione; 2°: si inter eos est inequalitas, an ab imperatore procedat. Hie
quatuor breviter facienda sunt . . . {fol. 24). Primum est, quod inter om-
nes sacerdotes est inequalitas in auetoritate et iurisdictione. .. 2m, quod
talis inequalitas ex Christi institutione processit. 3m, quod non ab impe-
ratore hec procedere potuit . . . 4m, quod dicere oppositum istorum est
hereticum.

1. Sicut communitates se excedunt, sie et potestates dietascommuni-
tates regentes se excedunt et excedere debent in auetoritate et iuridic-
tione. . . 2. Sicut videmus in corpore naturali, ita rationabiliter propor-
cionaliter esse debet in corpore Christi mistico, quod est ecclesia . . .
3. Non minus debet esse ordinatum regnum Christi spirituale, quam tem-
porale, ymo multo magis ... 4. Non minus ecclesia Christi debet esse bene
ordinata et bene disposita in novo testamento, quam in veteri. . . 5. Ec-
clesia Christi dicitur esse pulcra et bene ordinata et in layeis et in cle-
ricis; sed ordo secundum Augustinum requirit inequalitatem. . . 6. Illum
gradum quem habuit beatus Petrus ad alios apostolos et Christi disci-
pulos et ceteros fideles, postquam audivit a Christo: pasce oves meas,
Joh. ultimo, habet nunc papa respectu aliorum episcoporum et simpli-
cium sacerdotum . . . zitiert Beda zu Luc. 10. {fol. 24v), di. 21. c. in
novo testamento1), das pari consortio bezieht sich nur auf den ordo und

1) c. 2 dist. 21.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 27

die dignitas consecrationis, nicht auf die plenitudo administrationis . . .
7. Ecclesia militansest ad exemplum et instar ecclesie triumphantis (nach
Dionysius De celesti hierarchia).

Folgt eine längere Erklärung der zuerst aufgestellten 4 Punkte
mit Gegenargumenten (fol. 24v —26v).

Strittig ist nicht quod talis inequalitas potestatis est a Christo, son-
dern quod potestas et iurisdictio sit in ipsis sacerdotibus immediate a
Christo . . . Das letztere multis etiam catholicis est dubium . . . Nach
den einen ist die potestas iurisdictionis immediate a Christo in episcopis et
sacerdotibus simplicibus, nach andern aber ist sie a papa seu a Christo
mediante papa . . . Minus indiget ecclesia sacramentis quam diversitate
potestatis et iurisdictionis . . .

(fol. 25) . . . Der Vfr. entscheidet sich für die zweite Ansicht, dass
die potestas iurisdictionis a papa oder mediante supremo pontifice, nicht
unmittelbar a Christo den Bischöfen und Priestern zusteht, quod tota
potestas iurisdictionis que est in ecclesia in papa reservatur . . .

{fol. 25 v) . . . Si ita non esset, tunc papa non posset aliquem episcopum
instituere nee destituere nee eum in aliquo artare . . . Die Stelle Johan-
nes 20, 22. 23 über die Austeilung von Christi Gewalt an alte Apostel,
nicht an Petrus allein: quod verum est, quod omnes apostoli aeeeperunt
talem potestatem imediate a Christo et non a Petro, quia Christus presens,
et ideo non oportebat, quod eis daret per vicarium. Modo vero Christus est
absens et ideo vult, quod omnes successores apostolorum aeeipiant a vi-
cario suo. Nee in hoc sunt minoris dignitatis et virtutis etc Denn po»t
Christi ascensionem beato Petro fuerunt subiecti apostoli. Erat enim
eorum caput et prineeps . . . Quicquid sit de hoc, non est curandum in
proposito, quia seeundum utrumque dictum habetur, quod talis potestas
est a Christo, . . . non autem dieunt, quod ab imperatore, et hoc est quod
3° est declarandum . . .

(fol. 26) . . . Philosophische Gründe für das Rangverhältnis der zwei
Gewalten, Abhängigkeit des Kaisers vom Papste. Sed dicam tibi, in quo
habet auetoritatem *) ; habet et potestatem ponere distinetionem in sacer-
dotibus; habet autem in illis quorum est dominus, sc. in bonis tempora-
libus suis propriis vel communibus distribuendis. De talibus enim posset
pro libito voluntatis dare isti sacerdoti plus, isti minus. Sed hoc non est
dare auetoritatem et potestatem iurisdictionis ecclesiasticam ... 5. Domi-
nus non habet iuridictionem et dominium a servo; sed papa est dominus
simpliciter in terris, . . . imperator vero est eius subditus et servus . . .
Das Gegenteil ist Haeresie.

{fol. 26v) Quinta questio est, utrum papa vel ecclesia simul sumpta
possit aliquem hominem sceleratum punire punitione coactiva, nisi impe-

1) Nämlich der Kaiser.

28 III. a) PETRUS DE LUTRA.

rator daret eis auctoritatem puniendi. Dicendum ad questionem, quod sie;
et quod dicere oppositum est hereticum . . . Weil dem Papste beide Ge-
walten zukommen . . . Petrus strafte Ananias und Saphira. 3. Papa de
iure potest punire imperatorem usque ad incarcerationem et sibi omnem
penam citra mortem inferre immediate ex propria auetoritate ... 4. Do-
minus etiam noster ementes et vendentes proiecit de templo ... 5... Am-
brosius super Luc. 5, 4:Mitte hamum x) . . . 6. Papa habet potestatem et iuris-
dictionem tantam, quod potest imperatorem instituere et destituere et non
econtra . . .

(fol. 27) . . . Sexta questio est über die Absolutionsgewalt der Prie-
ster . . . Verweist auf die vierte Quaestio . . . Doch quia novum dogma est,
will er noch etwas darüber sagen und zeigt, dass jene Behauptung est
contra reetam rationem, contra dieta sanetorum, contra determinationem
ecclesie, contra dieta sacre scripture, per consequens sequitur quod sit
falsum, supersticiosum et hereticum. . . {fol. 27 v) Ideo alius non habet
potestatem eius subditum absolvere, nisi sit superior vel vicem supe-
rioris habeat, ut penitentiarii domini pape et penitentiarii episcopi legati
et privilegiati, qui faciunt hoc auetoritate superioris . . . 2. . . Analog in
den weltlichen Reichen u.s. f. Erhaltung des Prinzips der hierarchischen
Abstufung der Gewalt nötig; fol. 28 v neue Gegenargumente und fol. 29
die Antwort darauf.

(fol. 29 v) . . . Schluss: Et hec sufficiant pro impugnacione illorum sex
errorum a quibusdam magistris in eorum dampnacionem positorum su-
perius. Explicit . Benedictus Deus . Amen.

1) Ambrosii Opera ed. Maur. III 94 (849).

III. a) PETRUS DE LUTRA. 29

III.

Petrus de Lufra.

a) Traktat gegen Leeren des Marsilius von Padua

und der Minoriten (Laqueus Michaelis?) 1328.

aus: Vat. lat. 7316 fol. CXXXI— CXXXV v.

fol. CXXXI (15). lncipit tractatus contra prefatum Michaelem de Ce-
sena et socios eius.

Sapientes consiliarii pharaonis dederunt consilium insipiens, Ysaie
XIX l). Nonne decipitur imperialis potestas, ut velut pharao Israelem idest
Dei ecclesiam presumat sibi substituere et servilem ac tributariam subi-
gere? Cui dominus dixit: dimitte in libertate populum meum, ut sacrificet
michi*). Cuius cor si induratum fuerit pertinaciter, et in plaga multiplici
a domino ferietur 3) et ad nichilum deducetur 4). Non ergo confidat in cur-
ribus et in equis nee in multitudine populorum 5). Quia infirmius Deo fortius
est hominibus6). Non dicat: Filius sapientium. ego, filius regum antiquo-
rum 7). Interroga patres tuos et annunciabunt tibi, maiores tuos et dicent
tibi 8). Nonne Nabuchodonosor qui statuam auream erexerat, scilicet po-
testatem temporalem, supra Deum, idest papam, venerandam, filio Dei
viso, quasi filio hominis, abieeta statua solum Deum lege sanexit super
omnia adorandum? In quo tibi clamat, imperator, ut qui filii Dei in as-
sumpta humanitate per fidem informate caritatis, videlicet ecclesie, cesses
erigere statuam temporalis potestatis, sed eam summittas domino Jesu
Christo, sisque filius et subditus ecclesie. Non dominus ipse dixit tibi, quod
superbia eius demota est bestiali feritate? Et postquam aperti sunt oculi
eius vidit 9). Et tu cum eo vide, quod potestas eius est potestas eterna.
Et omnes habitatores terre apud eum in nichilum reputati sunt. Nee est
qui resistat manui eius et dicat, quare fecisti? Nonne Balthasar abutens
vasis templi annunciat 10), quod dominus dividit et transfert in alios, sci-
licet Cyrum et Dareum, regnum et imperium ? Et Darius devictus ab Ale-
xandro idem tibi narrat. Alexandri quoque imperium in sui integritate vix
duodeeim annorum numero protrahitur. Quid recensere oportet historias,
cum reperias tyrannos, ydolatras, ecclesie persecutores et oppressores
miserabiliter corruisse, semper ecclesia uberius et gloriosius aecrescente?
quia et porte inferi, idest tyranni et heretici, contra eam nequeunt pre-
valere "). Igitur stulti facti sunt magistri 12), qui errare faciunt imperium
in omni opere suo.

Tales apostolus scribit 13) magistros absque sale sapientie et modera-
mine veritatis et sobrietatis infatuatos, qui a fide oberrantes conversi sunt
in vaniloquium, volentes esse doctores non intelligentes que loquuntur
neque de quibus affirmant. De quibus dicit Spiritus, quod in novissimis
temporibus descendent quidem a fide, attendentes spiritibus erroris et
doctrinis demoniorum, in ypocrisi loquentium mendacium, cautherisatam
habentes suam conscientiam u).

1) Jes. 19, 11. 2) Eiod. 5, 1 etc. vgl. 9, 13. 3) Vgl. Exod. 9, 14. 4) Ps.
58, 9. 5) Vgl. Exod. 14, 17. 6) 1. Cor. 1, 25. 7) Jes. 19, 11. 8) Vgl. Jes. 19,
12; Deut. 32, 7. 0, Vgl. Dan. 4, 22; 9, 18; Luc. 24, 31. 10) Dan. 5, 2. ff.
11) Matth. 16, 18. 12) Jes. 19, 13, 14. 13) 2. Petri 2, 1. 14) 1. Tim. 4, 2.

30 III- a) PETRUS DE LUTRA.

Et certe his magistris ansam prebet potentum malicia et inordinata
et ambiciosa affectio tyrannorum per libidinem dominandi, quos vidit in
spiritu apostolus querere magistros, qui eis plus dicant placita, quam vera.
Erit, inquit l)t tempus cum sanam doctrinam non accipient, sed ad sua de-
sideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus.

Primus error istorum asserere omnia temporalia ecclesie subesse
imperatori. Et iste error clarius eliditur quo ad bona ecclesie respectu
domini pape per viam universalis dominii, qui secundum multos dicitur
superior imperatore non solum in spiritualibus, sed eciam in temporalibus,
ita quod omnia temporalia sibi subsunt secundum multos. Verum quia
ista via offendit multum principes temporales, non ipsos scandalizemus,
sicut salvator idem dicit in solutione tributi 2). Potest dictus error altius
reprobari assumendo aliam viam. Dico quod dicere absque distinctione,
quod omnia temporalia ecclesie subsint (fol. CXXXV) imperatori et potest
ea accipere ut sua, est error perversus. Hoc enim errore damnatus fuit
Valentinianus imperator, cui constanter restitit beatus Ambrosius, ut patet
in epistolis de hoc per ipsumeditis. Allegabatur siquidem pro imperatore,
quod in auferendo domum ecclesie utebatur imperator suo iure, quia
omnia sua sunt. Respondit Ambrosius3): Ea que divina sunt, imperatori
possunt non esse subdita. Facultates igitur ecclesie, que Deo sunt oblate
et eius obsequio, sine quibus non potest divinus cultus esse, inter divina
computari debent, quia ad divinum cultum dedicata sunt. Unde in aufe-
rendo res et bona ecclesie sacrilegium committitur. Unde Augustinus
omelia XLlXm super lohannem *): Ecce für est Iudas et ne contempnas für
et sacrilegus, non qualiscumque*)fur, sed für loculorum, sed divinorum lo-
culorum b), sed sacrorum. Sicrimina discernunturinforo,quatiscunquefurti
et peculatus c) ; peculatus enim dicitur furtum de republica ; et non sie iudi-
catur furtum rei private, sicut publice. Quanto vehementius iudicandus
est sacrilegus qui ausus fuerit a liquid de ecclesia tollere. Qui a liquid
de bonis ecclesie tollit, lüde perdito comparatur ; temporalia siquidem
ecclesie per Christi loculos intelliguntur. Unde Augustinus ibi dicit5): quod
Christus loculos habuit, quia ecclesia erat loculos habitura. Et ideo bona
ecclesie, bona sunt domini et domino consecrata, ut inter divina numerari
debeant, et per consequens libera sint ab ipsa imperiali potestate . . d).

a) ms. aliascumque.
h) ms. locorum.

c) m.s. speculatus; et fehlt.

d) Die Punkte i»i m.s.

1) 2. Tim. 4, 3.

2) Er. Matth. 17, 26.

3) Ambrosius in c. 22 C. 23 q. 4.

4) Vielntehr Augustinus in joh. Ev. tract. ")0, §10, ed. Maurin. Paris
1837, t. [11,2 S. 2183.

5i ib. § 10. 1. c. S. 4184.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 31

Preterea non minus est libera ecclesia in bonis suis a temporali po-
testate et imperatoris, quam erat synagoga, ymo magis, quia secundum
apostolum synagoga comparatur ancille, ecclesia vero libere, qua liber-
tate Christus nos liberavit. Sed synagoga in bonis, que cedebant mini-
stris et pertinebant ad cultum divinum, sie erat libera, quod quo ad illa
nullo modo suberat regie potestati aut temporali, ymo in his rex subde-
batur Synagoge. Primogenitus enim regis sicut aliorum redimebatur, cu-
ius precium cadebat in ius Synagoge et Aaron ac filiorum eius. Unde
Exodi XII1I l) preeepit dominus sanetificari omne primogenitum. Omnia
enim primogenita dixit sua, quia precio redimebantur. In quibus induce-
bantur primogeniti regum, quia sua dixit dominus primogenita Israel, eo
quod percussit ad ipsorum liberationem primogenita Egipti, ut patet Nu-
meri III0 2), in quibus includebatur pnmogenitus regis Pharaonis, ut patet
Exodi VI c). Ergo cum ex primogenitis Egipti, in quibus erat primoge-
nitus regis, ius subiectionis sibi vendicabat dominus, in synagoga in pri-
mogenitis Israel necessario in hac subiectione et redemptione temporali
precio primogenitus regis subiciebatur. Et ita cum dominus Aaron omne
primogenitum, sive ex hominibus sive ex peecoribus, ut essent sui iuris,
ut pro hominis primogenito precium reeiperet, ut patet Numeri XVIII0 4),
patet, quod rex pro primogenito subiciebatur Aaron et pro precio, quod
cedebat in ius Aaron et filiorum. Decimarum quoque et primiciarum ius
et omne quod ex voto offerebatur a filiis Israel, cedebat in ius; eciam
omnis oblatio, eciam omne quod offerebatur pro peccato, ut ibi dicitur.
Et in hoc prineipes subiciebantur offerre pro peccato, Levit. IV0 5). Nullus
eciam de regia tribu, scilicet Iuda, erat über, quin subiceretur synagoge
ad solutionem decimarum et primiciarum Aaron et eciam ministris eius
synagoge in Signum divini dominii. Quod in ministris ecclesie maxime
relucet. Longe ergo minus ecclesia in bonis consimilibus, que habet
tanquam Deo oblata, subest imperatori!

Ymo est econverso, maxime quia si racione peccati subiciebatur rex
pontifici sinagoge, ut pro peccato manibus se subiceret pontificis et of-
ferret ei tanquam priori, longe plus prineeps Christianus pro peccato subi-
citur pontifici ecclesie, qui per sacramenta ecclesie potest peccatum (fol.
CXXXII) dimittere et conscientiam a peccato mundare, quod non poterat
dominus synagoge. Et si Abraham obtulit deeimas, tanquam iunior et in-
ferior, Melchisedek sacerdoti summi Dei, tanquam superiori, consequens
est, quod christianus prineeps, qui tenetur offerre ecclesie deeimas, debet

1) Exodi 13, 12-15.

2) Num. :;, L3.

3) Exodi 4, 23 u. 12, 29.

4) Num. 18, 15.

5) Levit. 4, 3.

32 III. a) PETRUS DE LUTRA.

recognoscere pontificem ecclesie superiorem. Et saltem in talibus bonis
temporalibus, que pertinent ad divinum cultum et ministrorum ecclesie a)
eius subsint imperatori, quia ratione signi distributivi nichil excluditur,
prout apostolus dicit ad Hebr. II0 b) x): Qui omnia sibi subiecit, nihil non
subiectum reliquit. Et ita dicens omnia temporalia ecclesie subiecta impe-
ratori, nihil non subiectum reliquit. Hoc autem dicere de quibusdam bonis
temporalibus ecclesie patet esse erroneum et falsutn, quia quedam sunt
bona ecclesie temporalia sie sibi intrinseca, quod sine eis divinus eultus
esse non potest nee spiritualis status ecclesie; sicut sunt deeime, primicie,
oblaciones, libri, calices, ornamenta,domus ecclesie ac domus ministrorum
et alia eis necessaria seeundum decentiam status pro se et suis et ad te-
nendam hospitalitatem, quia oportet eos hospitales esse seeundum apo-
stolum, qui eciam vult ecclesiam habere, unde possit ministrare viduis,
orphanis et pauperibus. Ista enim bona temporalia dici possunt ecclesie
intrinseca, quia sine eis bene status ecclesie bene esse non potest. Unde
in veteri testamento sacerdotes et levite, quamvis aeeeperint certas pos-
sessiones ad nutriendum, pecora ac urbes et suburbana earum per cir-
cuitum, ut patet Num. XXXV 2), tarnen dicti sunt non aeeepisse partem
possessionum, quia ista sie erant eis necessaria pro eultu divino et sua
sustentatione, quod dieta sunt magis bona spiritualia et divina, quam
temporalia. Quia sie sunt spiritualia et divino eultui annexa, quod sine
istis minister ecclesie et divinus eultus esse non potest, et eciam quia
talis temporalitas cadere non potest, nisi in ministros ecclesie, ad quorum
necessariam et decentem administracionem talia sunt divino iure et divina
ordinatione deputata, ut qui altari servit, de altari vivit. Unde ista non cadunt
sub dispositione temporalis potestatis, sed tantum spiritualis et divine, qua
ordinatum est, ut inducit apostolus prima ad Corinth. IX 3), quod seminantes
spiritualia habeant potestatem et auetoritatem a suis subditis, quibus tenen-
tur evangelizare auetoritate apostolica, suseipiendi temporalia et necessaria
ad divinum cultum, tarn a regibus quam ab aliis. In hoc eciam subduntur
omnes fideles prelatis ecclesie, qui in hoc potestatem super eos aeeeperunt.
Quam potestatem Paulus dixit se habuisse, sicut ceteri apostoli, licet ali-
quando ea non fuerit usus. Unde sie arguamus: illa non subsunt imperiali
potestati, quibus iure suo pro loco et tempore non potest racionabiliter
uti, cum non possit suo iure c) temporalibus sie annexis ecclesie deputata,
quia ius imperiale non potest repugnare iuri et ordinationi divine. Igitur
imperator non potest Ulis iure suo uti, quia iure divino sunt in potestate
ecclesie translata. Sed talia temporalia, sine quibus status ecclesie quo

a) Im Folgenden scheint ein Satzteil ausgefallen zu sein.

b) ms. VI0.

c) Erg. uti. Das Folgende ist verstümmelt.

1) Hebr. 2, 8.

2) Num. 35, 3.

3) 1. Cor. 9, 11.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 33

ad divinum cultum et decentem sustentationem ministrorum et hospitali-
tatis et sepulture a), divino iure translata sunt in potestatem spiritualem
et apostolicam, quia, ut dicit apostolus, hoc dominus ordinavit, ut qui
altari servit de altari vivere debet 1), ita quod divina ordinatio se extendit,
ut sit altaris servicium quo ad divinum cultum, et per consequens ad ha-
bendum pertinentia ad cultum, seil, domos, calices, libros, vasa, ornamenta
et alia, sine quibus divinus eultus honeste et reverenter esse non potest.
Extendit se eciam ad sustentacionem ministrorum, quia in ecclesia neces-
sarii sunt ministri, sine quibus non potest sacrificium dominici corporis
confici, et potest tarnen absque precioso calice et absque domo et orna-
mentis, licet non sit honestum, et esset contra {fol. CXXXIIv) ordinatio-
nem ecclesie. Ergo magis necessarii sunt ad divinum cultum ministri. Unde
Dei ordinatione sanetum est, ut ecclesia temporalia habeat, unde ministri
sustententur et vivant.

Temporalia ergo talis ecclesie sie intrinsece spiritualibus annexa non
subsunt imperatoris b) potestati, ymo contrarium dicere est contra veri-
tatem scripture, seil, quod ius divinum et divina ordinatio in temporalibus
subsit humane ordinationi et temporali iuri, quod esthereticum.Preterea
Status ille, qui est liber iure divino, est Über necessario quantum ad omnia,
sine quibus Status ille esse non potest. Et ratio dicti est, quia si Status
non potest esse sine illis, non poterit esse liber sine illis et nisi libere
habeat ilia: quia si non haberent ea libere, quo ad illa non esset Status
liber; et ita non esset Status liber quoadilla, que necessario pertinent ad
statum illum. Ergo sub libertate Status liberi cadunt illa, sine quibus esse
non potest. Sed status ecclesiasticus iure divino est liber, nulli temporali
potestati subiectus. Unde dominus apostolis dixit Io. XV 2): Iam non di-
cam vos servos. Ecclesia autem, maxime quo ad ministros suos, est sponsa
Christi libera ; ipse enim fecit nos reges et sacerdotes. Christus eciam
ubique apostolos dixit filios liberos a tributo et subiectione imperial!',
Math XVII0 c) 3). Quod racionabile ; nam si assistentes imperatori et suo
servicio consequantur immunitatem libertatis, ut nulli subsint, nonne ra-
tionabilius est, quod assistentes Christo et eius servicio habeant immu-
nitatem, ut soli Christo et eius vicario subiciantur, et non regi temporali?

Certum est, quod status ecclesiasticus, cum sit spiritualis, ad quem
ut ad superiorem ordinatur temporalis, est liber nee subest temporali po-
testati, quia superius et dignius nullo rationabili iure subicitur inferiori
et minus digno, ymo hoc pestilens et contra naturam, ut dicit philoso-

a) Es fehlt etwa : bene esse non potest.

b) ms. imperatori.

c) ms. XIII.

1) 1. Cor. 9, 13.

2) Joh. 15, 14.

3) Matth. 17, 25.

Schulz, Texte. 3

34 III. a) PETRUS DE LUTRA.

phus 1° Politicorum x). Nemo autem fidelis dubitat spiritualia preferri tem-
poralibus, bona quoque anime, circa que est maxime principatus eccle-
siasticus, preferuntur a) bonis corporis et fortune, circa que est maxime
principatus temporalis. Cum ergo status ecclesie non possit esse sine
talibus bonis temporalibus sibi necessariis et intrinsecis, non erunt su-
biecta imperatori, ymo libera, sicut et status. Confirmatur argumento
Graciani XXIII q. VIII2). Quia non minus apud christianos res sacerdotum
sunt libere, quam fuerunt apud pharaonem, cum veri Dei b) sint sacer-
dotes christiani, illi autem symulacrorum et demoniorum. Igitur qui veri
Dei ministri sunt, maiori übertäte gaudere debent, quam qui demoniorum.
Sed tempore pharaonis possessiones sacerdotum libere fuerunt, aliorum
possessionibus in servitutem redactis. Ergo longe magis bona ecclesie
Christi, sine quibus cultus divinus esse non potest, debent esse libera ab
omni subiectione temporalis potestatis! Reputo ergo dictum erroneum,
quo ad hoc, quod universaliter dicit omnia temporalia bona ecclesie esse
subiecta imperatori. Et quamvis bona temporalia extrinseca, puta ville et
ample possessiones, que multis ecclesiis collate sunt, que dicit Augusti-
nus omelia X. super Iohannem3), possideri iure imperatoris, transeant in
dominium ecclesie cum onere suo, puta si erant tributaria, feudataria ac
sub certa subiectione transiverunt in dominium ecclesie, quia per dona-
tionem talium non intelligitur spoliari dominus superior. Et de talibus
debet ecclesia tributum, ut patet XXIII q. VIII tributum 4). Et de talibus
dicit Ambrosius in epistola ad plebem Mediolanensem de basilicis non
tradendis s): Si imperator tributum petit, non negamus; agri ecclesie sol-
vunt tributum imperatori c). Tarnen propter hoc non debet dici quoad
illa temporalia ecclesia subiecta imperatori, nee quod dominus papa sub-
iciatur imperatori in bonis, que Constantinus libere dedit ecclesie Ro-
mane; ymo illa (fol. CXXXIII) habet libere absque omni subiectione, sicut
imperator habebat.

Secundus error istorum est, quia asserunt imperatorem posse
omnia bona ecclesie pro libito voluntatis sue aeeipere, ut sua. Hoc est
enim manifeste hereticum, sicut dicens d), quod imperator possit facere,
sacrilegium committit et lüde perdito comparatur. Servus enim impera-

a) ms. prefertur.

b) Erg. ministri.

c) Randnote: vide plenius per Barto. in extrav. ad reprimendam in
glo. super verbo totitts orbis, vgl. c. 8. X (1, 33).

d; ms. dicere.

1) Aristoteles, Politica I, c. 2, § 10. ed. Fr. Susemihl p. 18.

2) c. 22 C. 23. q. 8, Gratian.

3) Augustinus in c. 1. dist. 8.
1) c. 22 C. 23. q. 8.

5) Ambrosius, Epist. de basilic. trad. contra Auxentium, § 83, Opera ed.
Maurin. Venet. 1781, VI 63 (925).

III. a) PETRUS DE LUTRA. 35

toris qui thesaurum de camera imperatoris acciperet contra eius volun-
tatem et ad alios usus converteret, quam ipse ordinasset, tanquam pro-
ditor et raptor puniendus esset. Servus autem Dei est imperator, ut cum
rege David x) dicat: Servus tuus ego sum et filius ancille tue i. e. sinagoge,
sed nunc potest dicere: et filius libere tue i. e. ecclesie. Qui servus, dum
ad alios usus bona ecclesie accipit, ut sua, contra Dei voluntatem facit,
et ad alios usus deputat, quam dominus ordinavit, qui vult talia ad Dei
cultum, eciam ecclesie ornatum ac ministrorum ecclesie pauperumque
sustentacionem converti et non ad usum imperialem. Ergo imperator ser-
vus sciens voluntatem Christi et non faciens, ymmo faciens contra eam,
vapulabitur a) plagis multis. Numquid facultates ecclesie, que sunt vota
fidelium, ornatus ecclesiarum, divini cultus observantia, ad humanos usus
debent prophanari que fuerunt Deo consecrata? absit. Contra hunc abu-
sum clamat rex David: Prophanasti in terra sanctuarium eius2). Ille pro-
phanat in terra sanctuarium, qui oblata ecclesie ad humanos usus con-
vertit. Unde hie error damnatur IV. Reg. XII 3), ubi legitur, quod rex Iohas
aeeepit thesaurum, quem ipse et patres sui sanetifieaverant et dederant
templo Domini, et Universum argentum, quod inveniri potuit in thesauris
templi domini inde abstulit, et dedit et misit regi Syrie pugnanti contra
se et venienti in lerusalem ad pugnandum; propter quod scelus b) et sacri-
legium manu servorum interfectus est et patrum sepultura privatus. Quo
facto evidenter ostenditur, non licere imperatori, eciam pro tempore belli,
bona ecclesie oecupare. Bene quidem legimus Agimelech sacerdotem saneti-
f icatam domum pro necessitate dedisse David, I. Reg. XXI 4), et Ionadam
summum sacerdotem arma in ornamentum templi dedicata ad defensionem
regis et regni necessaria exhibuisse, IUI. Reg. XI 5). Quia pro fidelium
necessitate ecclesie pontifex, si oporteat et sibi bonum visum fuerit, ec-
clesie bona convertit ad utilitatem et defensionem fidelium: quod nullo
modo licet imperatori. . .

Preterea dictum istorum ex alia parte patet erroneum esse. Quia non
minus habet ecclesia iuris (in) c) hiis que sibi oblata sunt a fidelibus, eciam
si sint bona extrinseca, ut ville et possessiones, quam habeat persona pri-
vata in suis bonis. Ecclesia enim capax est temporalitatis, sicut persona
queeunque, alias esset error damnatus Iuliani a potestate, et esset dam-
nare totam universalem ecclesiam et beatum Silvestrem. Et ecclesia hoc

a) vis. vapulabit.
b; jus. zelus.
c) fehlt vis.

1) Ps. 115, 16

2) Ps. 88, 40.

3) 1. Reg. 12, 18.

4) 1. Reg. 21, 6.

5) 4. Reg. 11, 10.

36 III. a) PETRUS DE LUTRA.

determinat XII q. I a) c. videntes *). Sed damnare ecclesiam est hereticum
contra illum articulum: Sanctam ecclesiam catholicam. Hereticum ergo
est dicere, quod ecclesia in his que sibi data sunt iusto titulo, vel ab
ea empta, non habeat ius non minus, quam quecunque persona libera in
suis. Sed constat, quod imperator non potest recipere bona persone pri-
vate libere pro Iibito voluntatis sicut sua absque peccato rapine. Ymmo
oppositum dicere est contra scripturam sacram. Nam Achar rex volens
habere vineam Nabotis tanquam raptor culpatur. Eciam Nabuchodonosor
asportans vasa et templi thesaurum culpatur. Ergo magis culpandus im-
perator accipiens bona ecclesie ut sua pro Iibito voluntatis sue. Unde
Ambrosius de basilicis non tradendis {fol.CXXXIHv) dicit: Nunc michifas
est etc. in c. convenior, XXIII q. VIII2). Ergo erroneum et contra scrip-
turam est dicere, quod imperator possit omnia bona ecclesie accipere.
Preterea si imperator potest pro Iibito voluntatis omnia temporalia ec-
clesie accipere ut sua, poterit licite auferre divinum cultum et divinum
officium, ymo totam ecclesiam destruere in tollendo scilicet victum mi-
nistris ecclesie, qui iuxta ordinationem domini de altari habent vivere.
Hoc autem dicere est omni blasfemia et heresi plenum, quia hoc est di-
cere, quod homo possit contra Dei preceptum facere, quod Deus non
colatur, et quod ei debito servicio non serviatur, et quod plus homini
hobediatur quam Deo, qui per prophetum precepit3): Iubilate Deo omnis
terra, Servite domino in letitia. Et Daniel III4) Benedicite sacerdotes domini
domino laudate et in sequentibus. Ecclesia eciam est domus Dei, quam
Christus firmavit supra firmam petram, contra quam non possunt porte
inferni prevalere, ubi secundum Ieronimum 5) hereticorum doctrine sunt
porte inferi que non prevalent contra ecclesie et fidei firmitatem. Quia,
ut dicit Cyrillus0), secundum Domini promissionem ecclesia apostolica
Peiri ab omni seductione et heretica circumventione immaculata manet
super omnes primates ecclesie et populorum b) in suis pontificibus in
fide plenissima et auctoritate Petri. Et cum alie ecclesie quorundam
errore sint verecundate, stabilita incassabiliter ipsa sola regnat silen-
cium imponens, et omnium obturans ora hereticorum. Contra quam, ut
dicit Crisostomus 7), descendit pluvia mendacis doctrine, nee eam cor-
rupit, venerunt flumina violentorum et persecutorum impetus, nee mo-

a) ms. II.

b) ms. apostolorum.

1) c. 16 C. 12. q. 1.

2) c. 21 C. 23. q. 8.

3) Ps. 99, 1-2.

4) Daniel 3, 84.

5) Hierony mus. Comment. in Matth. 1. III. c. 16, Opera ed.Va 1 1 a r s i u s VII 124.

6) Ps -Cyrillus vgl. Reusch, Abh. d. Münch. Akad. hist. Kl. XVIII 684.
und Thomas Aquinas, Catena aurea ad Matth. c. 16, Opera ed. Parmae, XI 198.

7) Chrysostomus. ? nicht zu finden.

III, a) PETRUS DE LUTRA. 37

vetur, perveniunt venu dyabolici flatus, tanquam immundi spiritus pro-
cellarum, et non cecidit, quid fundata est supra petram Christum. Unde
dicit Augustinus in libro VII0 de trinitate c. VII *) : Hoc proprium est
ecclesie, ut tunc vincat cum leditur, ut intelligat cum arguitur, ut ob-
tineat cum deseritur. Dicere ergo quod imperator possit omnia bona
ecclesie temporalia accipere ut sua, est hereticum. Confirmatur quia
imperator non potest pro libito sue voluntatis accipere bona sicut sua,
nisi illorum, qui serviliter subiciuntur sibi et servilis conditionis sunt.
Ergo si imperator potest accipere omnia temporalia ecclesie ut sua, ec-
clesia erit serva et serviliter subiecta imperatori, quod est male sentire
de ecclesia et contra determinationem Christi, ut dicitur Math. XVI 2) et
contra apostolum ad Galath. II03); ymo hoc est dicere imperatorem non
habere ecclesiam ut superiorem et matrem, nee teneri ipsum ad reve-
rentiam ecclesie nee eam honorare ut matrem, sed eam habere subiec-
tam ut servam; et quod ecclesia est deterioris conditionis in habendo
temporalia, quam queeunque alia persona de mundo libera, et per con-
sequens, quod non erit sacrilegium nee maius furtum auferre de ecclesia
quam de domo servi. Que omnia sunt absurda et heretica. Horum errorem
damnat beatus Ambrosius in epistola ad plebem Mediolanensem contra
Valentinianum imperatorem de basilicis non tradendis dicens4): Cum
proponitur, ut vasa ecclesie iam traderem, responsum reddidi: Si de meis
aliquid posceretur aut fundus aut domus aut aurum aut argentum etc.
in c. convenior XXIII q. VIII usque ad finem. Et in eadem epistola in-
ferius subdit5): Nichil est quod vereamini, fratres dilectissimi : scio quod
quiequid passus fuero pro Christo patiar, et legi quod a) eos non timere
debeam, qui possunt oeeidere. Et audi Dominum dicentem6): Qui perdit
animam suam propter me, in vitam eternam custodit eam. Ex quibus verbis
ostendo dictum istorum esse hereticum. Suppono hoc verum evidens, seil,
quod si licitum est imperatori accipere bona ecclesie omnia ut sua, quod in
hoc sacerdos vel episcopus resistens agit illicitum, quia quod est licitum,
suum oppositum est illicitum, maxime in actibus humanis ex delibera-
tione (fol. CXXXIIII) procedentibus. Unde resistens imperatori in suo iure
peccat, quia resistit potestati et divine ordinationi. Quo supposito alia
sit b> seeundum istos: imperator licite potest omnia temporalia ecclesie

a) Fehlt im ms.

b) So ms. ergänze: ratio?

1) Vielmehr Hilarius, De trinit. 1. VII, § 4, Migne 10, S. 205.

2) Matth. 16, 18.

3) Galat. 2, 16, 17 (?).

4) Ambrosius in c. 21 C. 23. q. 8., epist. de basil. trad. contra Auxen-
tium, § 5 Opera S. Ambrosii ed. Maurin. VI 56 (915).

5) Ambrosius, de basil. trad. 1. c. § 8, p. T>7 (917).

6) Matth. 10, 39.

38 III. a) PETRUS DE LUTRA.

accipere. Ex quo sequitur, quod prelatus resistens illicitum agit et peccat.
Ex supposito ita patet. Sed dicere, quod in hoc prelatus resistens peccat
est hereticum. Patet, quia in resistendo secundum Ambrosium dominus
precipit non debere timere eos qui corpus occidunt. In hoc eciam vitam
eternam a) et in hoc efficitur prelatus martir, moriendo propter defen-
sionem ecclesie et iurium, et debet prelatus se offerre hostiam imolan-
dam. Dicere autem, quod Christus precipiat in hoc, quod est illicitum non
timere occidi et quod in illicitis quis patiatur propter Christum et quod
pro illicito actu fiat quis martir et habeat vitam eternam, est hereticum,
quia hoc est dicere Deum iniustum. Igitur etc. Quomodo eciam prelatus
tarn sanctus, ut Ambrosius, vellet mori pro resistendo, si illicitum esset
imperatori resistere ? Qui Ambrosius dicit *) : Si quis nos hie diligit, multo
amplius diligit, si sinat fieri hostiam Christi. Quia dissolvi et esse cum
Christo melius, etsi martere in carne b) magis necessarium propter vos.
Ergo secundum sententiam beati Ambrosii sequitur hereticum esse dicere,
quod imperator possit licite accipere omnia bona ecclesie ut sua. Con-
firmatur, quia si licitum esset imperatori omnia bona ut sua accipere,
hoc non esset iniuria Christi, sed, ut dicit Ambrosius et est suppositum,
in hoc consultum esset imperatori, ut recederet ab iniuria Christi. Quis
enim dubitat, quod iniuriam faceret imperatori comes, si ea que sunt im-
peratoris ut sua usurparet? Igitur si temporalis imperator mortalis diri-
piat que sunt celestis et eterni, imperator longe maiorem iniuriam facit
domino Iesu Christo, summo omnium imperatori. Igitur imperator non
potest accipere omnia bona sua scilicet ecclesie, quia sunt bona Christi,
et oppositum dicere contradicit veritati fidei et morum, scilicet dicere
licitum et iustum, quod est illicitum et iniustum. Unde quia in hoc resi-
stere tyrannice potestati et pati pro Christo est sanetum, et beatus Tho-
mas Canthuariensis pro iuribus ecclesie sue se exposuit morti et trium-
phavit, ideo gloriosus martir est in celo feliciter coronatus . . . c).

T e r t i u s error istorum est medium quo isti precedentes errores
probantur, seil, quod Christus solvit tributum cesari, quando Petrus aeeepit
staterem et dedit illis qui petebant didragma et hoc ex necessitate seu
ut coactus, non condescensive vel d) libertate sue pietatis. Hoc enim est
erroneum et hereticale, negans in Christo fidei fundamentum et honorem
divinitatis et totius spiritualis edificii ac regalis maiestatis sanetitatem et
veritatem. Si enim isti Christum verum regem regum et dominum domi-
nantium recognoscerent, nulli legi, nulli temporali potestati obnoxium
assererent subiciendo imperiali tributo, per quem reges regnant. Unde

a I So ms.; fehlt vielleicht: habet.

bi nis. carum.

c) ms. etwa 1 s/4 Zeilen leerer Raum.

d) ms. condescensione etiam.

1) Ambrosius I. c. p. 57 (916), u. Phil." 1,23.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 39

isti assertores infideliores sunt et maioris irreverentie sunt ad Christum,
quam Herodiani, tributum exigentes. Petunt enim isti impudentes a Christo
tanquam subiectioni obnoxio tributum, quod Herodiani pro reverentia
Christi, quem purum hominem, non Deum, non pontificem extimarunt a)
non fecerunt. Unde isti dicunt Christum necessario debere solvere tributum
eciam coacte, sed Herodiani curialius et plus Christo deferentes non
Christum requirunt, sed Petrum, nee dicunt eum debitorem, sed mitius
aiunt: Magister vester non solvit tributum ? Quod Crisostomus omelia LVII
super Math, notat, dicens x) : Et Christum non ausi adire, Petrum adeunt
et neque hunc cum multa vehementia, sed mansuetius. Neque eum ineu-
santes, sed interrogantes dixerunt: Magister vester non solvit didragma
(Jol. CXXXIIIIV). Decentem quippe opinionem non de ipso habebant, sed
sicut de nomine disponebantur, verum quendam et honorem exhibebant
propter preassumpta Signa. Non igitur videntur isti Christum sie dignum
honore b), sicut Herodiani, propter quod suspecti haberi possunt, quia non
credunt Christum verum dominum et prineipem totius mundi, quod plane
est hereticum . . . Preterea cum dicunt, quod Christus hoc fecit necessario,
seil, quod ad solvendum tributum necessario tenebatur, manifestam heresim
dicunt. Primo quia dicunt expresse contra evangelium et Christi deter-
minationem, Math. XVII 3) ubi, cum Herodiani dicerent primo : Magister
vester non solvit, quia non tenebatur. Quod Christus determinat dicens:
Quid tibi videtur Symon ? Reges terre a quibus reeipiunt tributum vel
censum, a filiis vel ab alienis ? Et ille dixit: Ab alienis. Dixit Uli Christus:
Ergo filii sunt liberi, ut sie determinatio Christi deducatur : tributum
solvi debet ab alienis, non autem a regni filiis, qui ab hac Servitute et
subiectione sunt liberi. Sed Christus est filius regis David seeundum
carnem, est etiam filius summi regis Dei patris. Ergo Christus non tene-
batur ad solutionem tributi. Unde hanc determinationem sequens Criso-
stomus omelia LVIII super Mt.3): talis est über iure ut idem censum c).
Si enim reges terre a filiis suis non aeeipiunt, sed ab hiis, qui regimtur,
multo magis oportet immunem esse ab hac solutione non terrestris regis,
sed eius qui est celorum existentem filium et regem. Et Ieronimus hanc
Christi determinationem sequitur dicens4): Dominus noster et seeundum
carnem et seeundum spiritum erat regis filius vel ex David stirpe gene-
ratus vel omnipotentis patris verbum. Ergo tributum quasi regum filius
non debebat. Augustinus non solum ad Christum, sed ad apostolos et
viros ecclesiasticos extendit determinationem Christi, in libro de questio-

a) ms. extimantes.

b) Ergänze: habere?

c) so ras.

1) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 59) in Matth. ed. Montfaucon VI]

2) Matth. 17, 24—27.

3) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 50), 1. c. 659.

4) Hieronymus, Comm. in Matth. 1. III c. 17, 25, ed. Vallarsius VII 135 f.

40 III. a) PETRUS DE LUTRA.

nibus evangelii super Mt. XXIIII dicens1): Quod ergo dicit liberi sunt filii,
in omni regno intelligendum est filios id est non vectigales. Multo ma-
gis ergo liberi debent esse in quolibet regno terreno filii regis illias sub
quo sunt terrena regna. Et idem libro de questionibus noviet vet. te. q. 79
dicit de didragma2): Capitum [exactio] a) intelligitur non prediorum. Nee
enim salvator aliquid possidebat in mundo, cum esset dominus mundi. Et
infra: Didragma ergo ab his exigenda erat qui aliquid negocii gerebant
aut artibus operam dabant. Salvator autem qui nichil horum curabat,neque
diseipuli eius ad solvendum utique cogendus non erat. Iterum Christi
determinatio, seil, quod non tenebatur ad tributum, patet ex motivo,
propter quod solvit, seil, ne scandalizaret, ait enim: ut autem non scanda-
lizemus eos vade, eteet., ac si plane diceret : quamvis liberi sumus a so-
lutione tributi, ad vitandum tarnen scandalum et turbationem, que
dyabolus procurabat, vade ad mare etc. Super que dicit Crisostomus ome-
lia L VIII. super Math.3): Et neque Iesus staterem solvit in allegando liber-
tutem suam pro defensione. Etenim cum hoc dixisset, ait, ut non scanda li-
zemus eos vade eteetera. Vides qualiter non rennuit tributum, neque iubet
simpliciter dare, sed prius se non existentem obnoxium ostendens ait, hoc
autem, ut non Uli scandalizentur. Et Augustinus libro de questionibus novi
et vet. testa. q. 79.4): Inimicus dyabolus semper in insidiis erat occa-
sionem habens, si posset inclinare Christum, exaetorum didragme animos
oecupavit, ut eius facerent voluntatem, ut accedentes ad Petrum, qui
primus b) inter apostolos erat, solvi debere ab eorum magistro didragma
dicerent, qui ab his oneribus liberi erant, nichil enim agebant in mundo
quod esset mundi, ut quia non erat unde solveret, aut his scandalo esset,
aut certe humilitate suffragium quereret, a quo solveretur. Tunc dominus
(fol. CXXXV) utc) improvidum diabolum, etd) adversus ipsum machinari e)
semper ostenderet*), ad mare Petrum apostolum mitfit et capti piscis iubet
os aperire et illic invenire modum exaetionum debitum; quo soluto nonsolum
scandalum non esset ipsis exaetoribus neque inclinaretur, requisito auxi-
lio ad solvendum, verum etiam Signum virtutis maxime demonstraret, per
quod captos a dyabolo ad se traheret, ut argumento et astucia [sua dyabo-

a) Fehlt ms.

b) ms. primos.

c) Fehlt ms.

d) ms. ut.

e) vis. machinas.

f) ms. tendieret.

1) Augustin, Question. evangelior. Hb. I c. 23, ed. Maurin. 1837, t. III,
2, p. 1608.

2) Ps. Augustin, Quest. veteris et novi testamenti, qu. 79, Corp. SS. eccl.
50, S. 133 f.

3) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 59), 1. c. p. 660.

4) Ps. Augustin, Quest. vet. et novi test. qu. 79, Corp. SS. eccl. 50, S. 134.

III. A) PETRUS DE LUTRA. 41

lus]a) torqueretur. Et idem ad Polencium dicit1): Multa autem sunt facienda
non iubente lege, sed libera caritate. Et ea sunt in nostris officiis cariora que
cum liceretnon impendere, tarnen causa dilectionis impendimus ; unde ipse
dominus cum se prius tributum non debere solvere monstrasset, solvit
tarnen, ne scandalizaret eos, quibus ad eternam salutem gerens hominem b)
consulebat.

Ergo dicendo quod dominus tenebatur solvere didragma necessario,
dicunt heresim contra evangelium Christique determinationem, quam tot
prelati sancti sequuntur, ymo tota ecclesia catholica, extra quam non est
salus . . . Secundo quia illi tenentur necessario ad tributum, quorum per-
sone iure ordinario vel in suis bonis subiecte sunt imperatori vel tem-
porali potestati est hereticum et blasfemum. . . 3° quia dicere quod Christus
coactus solvit didragma, est hereticum, sicut dicere quod Christus in omni
opere suo non fuerit virtuosus et iustus, de quo Ps.2): Iustus dominus et
iusticias dilexit. Unde sie arguo: Christus solvendo tributum aut hoc
fecit debito iusticie, quia seeundum istos ad hoc tenebatur, aut hoc fecit,
ne scandalizaret, ut evangelica veritas dicit. Si Christus non fecit gau-
denter, sed tristabiliter et per consequens non virtuose, quia ut dicit phi-
losophus 2° Ethic.3): Qui agit iusta et non gaudet, non est iustus nee
virtuosus, et VI. li. Moralium *) dicit philosophus, quod voluntarium est
principalissimum seeundum virtutem; voluntarium autem simp Heiter, ita
dicit, est quod operamur non coacti. Et idem dicit: si quis tristatur ope-
rari bona, coactus operatur et studiosus, non est virtuosus. Ergo seeundum
istos Christus solvens tributum coactus, non fecit gaudenter et per con-
sequens non fuit virtuosus, quod est hereticum. Quarto quia dicere quod
Christus non egit proprie, que egit condescensione sue misericordie et
liberalitate sue pietatis, est hereticum, quia contra illud Ps.5): Quia quod
non rapui, tunc exsolvebam. Unde quia misericordia domini plena est
terra, quia universe vie domini misericordia et veritas, ipse etiam est ille
Samaritanus, qui misericordiam fecit sauciato generi humano. Ipse enim
per viscera misericordie sue visitavit nos oriens ex alto. Preterea nulla
est consequentia, quod si Christus vult, quod ecclesia solvat tributum, quod
propterea imperator possit omnia bona ecclesie ut sua aeeipere, quia
contentus esse debet suis stipendiis et iuribus. Unde privata persona li-
bera sie habet bona sua, quod tributo soluto non potest imperator acci-

a) Fehlt ms.

b) ms. morem.

1) Augustin, Ad Polentium de coniugiis adulterinis Hb. I c. XIY
Opera ed. Maurin. VI 669 (Corp. SS. eccl. 41, S. 362).

2) Ps. 10,8.

3) Aristoteles, Ethica II. c. 3 (2), ed. Firmin-Didot II 16.

4) Aristoteles, vgl. Moral. Eudem. II, c. 7, 1. c. II 199.

5) Fs. 68,5.

42 III. b) PETRUS DE LUTRA.

pere ut sua pro libito voluntatis. Igitur longe minus bona ecclesie poterit
accipere imperator, esto quod ecclesia tributum sibi det. Unde dominus
non iubet dare totum piscem nee aliquid piscis, sed solum staterem, qui
est extra substanciam piscis, quia nee ecclesia dari imperatori nee pon-
tificalis apex qui in ore capitis ecclesie preeminet subici regibus potest,
ut dicit Vrbanus ') a).

Q u a r t u s error istorum est dicere, quod ad imperatorem spectat
corrigere papam, punire instituere et destituere. Hoc enim dictum est
hereticum et blasfemum, quia ad illum spectat corrigere potestatem, insti-
tuere et destituere dominum papam, qui eo superior est quoad prineipatum
spiritualem et ecclesie. Et hoc probatur eo, quod correctio (fol. CXXXVV),
punitio, institucio et destitucio a statu papali pertinet ad superiorem
iudicem, qui presit domino pape respectu Status papalis et per conse-
quens Status ecclesie, ad quem possit institui et destitui. Quia actus
corrigendi, puniendi et instituendi respicit iudicem superiorem et potesta-
tem. Alias posset eis dici, quod Egiptius dixit Moysi: Quis te constituit
iudicem super nos 2) ? II. Reg. c. XIII 3) : Quis es tu qui alienum servum
iudicas? et I. Timoth. IV 4): Qui iudicat me, dominus est Sed dicere impe-
ratorem aut temporalem potestatem esse superiorem respectu prineipatus
ecclesiastici et spiritualis, est hereticum, quod probatur multipliciter. Primo
quia quod potest inferior potestas, potest superior et amplius, maxime
respectu dignissimorum et supremorum actuum, illo b) prineipatu regali
actus supremi dignissimi non negantur superiori potestati, ymo magis
sibi conveniunt. Quia superiori potestati convenit dignius operari dignis-
simos actus illius prineipatus, quam cuicumque inferiori, maxime si prin-
eipatus ecc-lesiasticus. Quia irrationabile est, quod inferior potestas possit
in actus superiores, digniores et excellentiores quam superior. Si ergo im-
perator respectu prineipatus ecclesiastici . . .

b) Liga frafrum

aus Cod. Trev. 689, fol. 49—61.

Sanctissimo in Christo patri ac domino. Incipit libellus qui dicitur
liga fratrum. Domino Clementi divina disposicione sacrosanete Romane
ac universalis ecclesie summo pontifici frater Petrus de Lutra, Praemon-
stratensis ordinis, vices gerens in cura plebis Lutrensis religiosi viri do-

a) ms. leerer Raum für ca. 1 3/4 Zeile.

b) lies : in illo.

1) c. 22. C. 23. q. 8.

2) Exod. 2,14.

3) Vielmehr Rom. 14,4.
\) Vielmehr Cor. 4,4.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 43

mini Hugonis . . . a) prepositi Lutrensis in curia Romana pro nunc
constituti, cum omnium subiectione et obediencia devota pedum oscula
beatorum. Superni altitudo consilii ad hoc vos in apice pastoralis officii
super caulas ovium suarum constituit, ut cuncta a regula rectitudinis
obliquata, postquam examini apostolice presidencie insinuata fuerint,
cooperante pastorum principe ad statum salutarem salubriter reducantur.
Cum igitur nonnulli religiosi et mulieres quedam adherentes eisdem, cu-
pientes sancti non esse, sed videri et propter studiorum similitudinem
speciem amicicie pretendentes, multos fideles, in simplicitate cordis Deum
querentes, lenta voce tenuique sermone ad contemptum doctrine et pre-
cepti rectorum suorum, ymmo sancte ecclesie inducunt, iuxta illud luve-
nalis in satira VI *) : Vox blanda et nequam digitos habet etc. ; item
quod scissa unitate ovilis dominici ruptoque ecclesiastico ordine divi-
nitus instituto quidam humiliter rectoribus obediunt, quidam vero ipsis
vilipensis per omnia in vita et in morte oculos habent ad religiosos
predictos, alios per simulatam religionis speciem ad faciendum similia
provocantes ac eo modo quo secundum philosophum II0 Ethicorum a) ex
frequenti cytharizare fit cytharista, et universaliter ex actibus generantur
habitus, pestem et corruptelam scismatis et heresum perniciter propagantes
celsitudini paternitatis vestre aliqua dicta et facta lige dictarum persona-
rum, seminarium b) utique iniquitati ministrancia, decrevi rudi stilo descri-
bere et ad tribunal apostolice celsitudinis presentare, ut sie de vultu eiusdem
Judicium prodeat, et iusticia inter menbra ecclesie subsequatur. Verum
quia post opusculum quod intitulatur Laqueus Michaelis, inter alia reco-
lende memorie domino Iohanni pape XXII0 oblatum, quievi a scribendo,
et secundum illud Ovidii libro V. Tristium3): Adde quod Ingenium longa
rubigine lesum Torpet et est multo quam fuit ante minus Fertilis, as-
siduo si non renovetur aratro, Nil nisi cum spinis germen habebit ager
(fol. 49 v), ex quiete huiusmodi magis ineptus sum effectus c), et de ymo
ad summum via naturalis per medium est conscensus, sequens opusculum
licet minus dignum per manus reverendi patris domini Iohannis de Co-
lumpna, sancti Angeli dyaconi cardinalis, fastigio dignitatis apostolice
humiliter offero et presento, ut sie oblati displicentia per meritum im-
mediati oblatoris realiter suppleatur, supplicans nichilominus devotissima
precum instancia voluntatem bonam gratiose aeeeptari ac defectum in
subscriptis de plenitudine potestatis apostolice corrigendis equanimiter su-
stineri.

a) Zwei Punkte in der Hss.

I>) ms. seninarium.

c) Korr. a. infectus.

1) Tuvenal, Bat. VI. 197.

L') Cfr. Aristoteles, Ethic. Nikoni. II, l,cap. 1. Opera ed. Firmin- Didot, II 15.

3) Ovid, Trist, lib. V 12, 21-24.

44 III. b) PETRUS DE LUTRA.

I. c. de connexione pestifera quorundam religiosorum
et quarundam mulierum.

Licet sedes apostolica pro messe multa operarios multiplicare sata-
gens religiosos ordinis fratrum minorum ut cooperatores et submonitores
ad dirigendos pedes fidelium in viam pacis rectoribus ecclesiarum adiun-
gere et subordinare decreverit, tarnen secundum illud Ovidii libro II Tri-
stium x) : Nil prodest quod non ledere possit idem, dum predicti recto-
ribus se equare vel preferre cupiunt et ad id se non posse pertingere
absque auxilio subdite plebis conspiciunt «), mulierculas quasdam de
professione tercie regule a beato Francisco institute deceptas et sibi con-
formes effectas attrahunt, ut deinde per ipsas viri seductibiles seducti,
contempto rectorum suorum regimine, per rebellionis deum predictorum
fratrum vestigia passibus miseris comitentur. Et ista expresse per spi-
ritum prophetie previdit apostolus II. ad Thy. III. dicens2): In novissimis
diebus instabunt tempora periculosa et erunt homines se ipsos amantes,
habentes 3) speciem pietatis, virtutem autem eius abnegantes, et hos de-
vita. Ex hiis enim sunt qui penetrant domos et captivas ducunt mulier-
culas oneratas peccatis que ducuntur variis desideriis, semper discentes
et numquam ad scientiam veritatis pervenienies. Nam ad literam patet,
quod isti religiosi domos penetrant mendicando vel eciam mistice con-
scientiarum secreta in confessione et alias inquirendo, et mulierculas ut
sie seductibiles et dignas seduci ita tradicionibus suis capiunt, quod eis
preter auetoritatem scripture (fol. 50) loquentibus credunt, et deinde
secundum glosam per eas viros sedueunt, ita quod tarn muliercule quam
viri talibus credentes postea non credunt veritati. Unde apostolus ibidem
c. III. dicit *•) : Erit tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt (glossa :
quasi onus non ferunt saltem audire), sed ad sua desideria coacerva-
bunt sibi magistros (glossa: multos qui ea doceant que volunt). Ad
hanc eciam intencionem apostolus 1. ad Thy. IUI. dicit 5) : Spiritus ma-
nifeste dicit, quia in novissimis temporibus dtscedant quidam a fide
attendentes spiritibus erroris et demoniorum in ypocrisi loquencium men-
dacium (glossa: simulata retigione, ut magis deeipiant), cauterisatam
habencium suam conscienciam (glossa : ad istam et stgno mendacii aperti
notabilem, ut omnes caveant), ubi nota quod istud est dictum Spiritus
fallere non valentis, de quo dicitur Io. XV00): Cum venerit Spiritus veri-
tatis, docebit vos omnem veritatem Et quia nunc sumus in novissimis

a) o durch Loch im Papier verschwunden.
\) Ovid, Trist, lib. II, v. 266.

2) 2. Tim. 3, 1. 2.

3) Ib. r. 5-7.

4) 2. Tim. 4, 3.

5) 1. Tim. 4, 1. 2.

6) lob. 15, 13.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 45

temporibus in quibus antichristi multi sunt, caveamus ab hiis qui a fide
incommutabilis auctoritatis discedunt ac, ut sibi profutura acquirant, spi-
ritibus erroris per mendacem doctrinam attendunt, ut accedat de ipsis
eciam prophetia beati Petri II. dicentis *) : Venient in novissimis diebus
illusores iuxta proprias conscientias ambulantes etc. Que enim potest
esse maior illusio et que maior superbiencium elacio, quam quod isti
fabricatores mendacii et cultores perversorum dogmatum tradunt se
maioris auctoritatis esse, quam sint ecclesiarum rectores, cum pro ipsis
nee sit evidens auetoritas scripture divine vel iuris canonici vel eciam
dietamen racionis naturalis, sed pocius hec euneta pro opinione contraria
suffragentur, prout pulchre quidam doctor in sermone de saneto Paulo
qui ineipit: Insiliet in te Spiritus dominus etc. astruit et deducit. Vi-
detur autem ista religiosorum et mulierum connexio a duobus causari,
videlicet consuetudine et studiorum similitudine. Quia enim, ut dicitur
Insti. de Iu. na. gen. et ci. a), diuturni mores consensu utencium compro-
bati legem imitantur, et seeundum Tullium in libro de amicicia 3) : Ma-
xima est vis vetustatis et consuetudinis. Et isti religiosi istarum mu-
lierum sunt duetores sub pretextu dicte tercie regule, vel quoad non
reguläres propter altioris paupertatis prerogativam quam isti pre aliis
religiosis sibi vendicant, et de facto in familiaritate ducatus vel verius
seduetionis multo tempore steterunt et quasi ius in ipsis mulieribus, licet
male fidei possessor non prescribat (fol. 50 v), prescripserunt, et quasi
consuetudinem vel verius corruptelam induxerunt. Ideoque dieta liga
per apostolum multipliciter condempnata diuturna temporis consuetudine
roboratur. Preterea quia seeundum Tullium libro I de offieiis 4) : In
quibus eadem studia sunt et eedem voluntates, in hiis fit ut eque quisque
altero delectetur ac se ipso, efficiturque illud quod Pytagoras vult in
amicicia, ut unus fiat ex pluribus; et seeundum Iuvenalem in satira VIa 5):
utile porro filiolam turpi vetule producere turpem. Et in predictis per-
sonis ratione ypoerisis sunt eadem studia, quasi apparencie exterioris
sanetitatem sophisticam ostentantis, et pro qualitate matris filia nascitur:
liga dietarum personarum ex studiorum similitudine et seduetoria doc-
trina quasi matre et a religiosis predictis quasi patribus in dietas mu-
lieres quasi filias transfusa nexu indissolubili copulatur. Et ideo dicte
mulieres sive allegetur ewangelium sive sanete matris ecclesie statutum
per ecclesiarum rectores auetoritate ordinaria predicantes, nullatenus cre-
dunt, nisi dictum per fratres et visitatorem prescripte tercie regule fuerit
approbatum.

1) 2. Petr. 3, 3.

2) Inst. I, 2 de iure nat. et gentium et civili, § 9.

3) Cicero, De amicitia c. 19, § 68.

4) Cicero, De offieiis I, 17, § 56.

5) Iuvenal, Sat. VI 240 f.

46 III. b) PETRUS DE LUTRA.

IL c. ostendens, quod ex connexione predicta uterque
Status est quasi monstruosus.

Macrobius libro secundo super sompnium Scipionis dicit *): Ex duabus
rebus dulcibus amaritudo non perveniet nee ex duabus amaris dulcedo
nee ex gemino frigere calor aut frigus ex gemfno calore nascetur ; om-
nis enim qualitas geminata crescii, numquam ex duplicatis similibus con-
trarietas emergit. Ex quibus patet, cum regulariter simile a) additum simili h)
faciat ipsum maius et inter causam et causatum sive in bonis sive in malis
sit quedam naturalis convenientia, dicente Piatone Thymei I02): cause que,
cur unaqueque res sit, ostendunt}earundem rerum consanguinee sunt; dicente
eciam domino Mt. VII0 3): Non potest arbor mala fruetus bonos facere. quod
ex liga supra ostensa mala novissimi temporis, que in primitiva ecclesia pre-
dixit apostolus, elapsis iam ab incarnatione domini ex integro M°CCC°XLVI
annis, multiplicantur et augentur, ut accedat de hoc illud, quod apostolus
de adventu antichristi II. ad Thes. II. dicit4): Misterium iam operatur
iniquitatis, glossa: Iam in ipsis inieiis accessionis antichristi invenitur
(fol. 51) iniquitas, sed mistica id est pietatis nomine palliata, ut velint
haberi ministri Christi, cum sit pseudo. Ubi nota, quod specialiter istud
misterium iniquitatis consistit in resistendo veritati. Unde II. ad Thy. III. B)
post verba supra allegata dicitur: Quemadmodum Iannes et Iambres c)
restiterunt Moysi, ita hii resistunt veritati. Causam autem huiusmodi
ibidem apostolus premittit, dicens6): Eruntd) homines se ipsos amantes etc.
Nam dicte persone, se mutuo comendantes et arguere non argumentis vo-
lentes, in tantum se ipsas diligunt, quod iuste reprehense in eos qui se
arguunt, contumelias refundunt. Unde de quolibet talium dicit Grego-
rys VIII. Mor. '): Redargucione deterior redditur, quia quasi dire per-
cussionis iaculum estimat puritatis. Unde exasperatus protinus in con-
tumelias surgit et que mala exaggeret contra vitam correptoris inquirit.
Demonstrare longe incomparabiliter reum e) reprehensorem suum desi-
derat, ut innocentem se non suis actibus, sed alienis criminibus ostendat,
ita ut sepe homo redargucionis aliquid se dixisse peniteat, et quasi a

a) ms. simulj.

b) ms. sitie.

c) ms. Mambres.

d) ms, erant.

e) ms. rerum.

1) Macrobius, Comm. in somn. Scip. 1. II. c. 15, 30 (ed. Fr. Eyssenhardt.
cd alt. p. 642).

2) Plato, Tim. ed. Firmin-Didot II 204 (?)

3) Matth. 7, 18.

4) 2. Thes. 2, 7.

5) 2. Tim. ?,, 8.

6) Ib. v. 2.

7) Gregorius, Moral. 1. VIII. in c. IX. Job. c. 42, 67, Migne P. L. 75, 842 [274J.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 47

carpentis manu sie a corripientis animo quidam, ut ita dixerim, sanguis
meroris currat a). Et re vera si diligenter notetur radix perverse unionis
et fruetus iniuste defensionis contra veritatem vite et doctrine, qua in
se carentes ipsam in ceteris inpugnant, et quod in istis aliud est in facto,
aliud in verbo, aliud in esse et aliud in apparere, merito Status ipsorum
hinc et inde dicetur esse monstruosus eo Ioquendi modo, quo Bern. li.
de consid. ad Eugenium dicit1): Monstruosa res est summus gradus et
ant'mus infimus usw. bis stabilitus. Et quia seeundum philosophum II. Ethic.:
oportet in obscuris certitudinem 2), libet generalitatem predicte monstruo-
sitatis venari in aliquibus casibus particularibus, prout id negocii qua-
litas et presens brevitas poterit sustinere.

Ubi, licet multa ab aliis dieta induci possent, et specialiter posita in
quadam compilacione que ineipit ab illo verbo Ysaie XXXIII: Ecce vi-
dentes clamabunt foris etc. et per XIIII rubricas distineta de periculis
novissimi temporis loquitur 3), tarnen ne opusculum ex prolixitate fasti-
dium generet, (fol. 51 v) libet intentum prosequi per novum modum
recitandi, ubi advertendum quo ad b) fratres, quod Status eorum ex
duobus specialiter videtur monstruosus, videlicet in res habendo et utendo,
et deinde in essendo et docendo. Licet enim ipsi fratres ex voto sue
professionis teneantur esse expropriati et specialiter ab omni reeepeione
peeunie per se vel per interpositam personam exclusi, salvis tarnen qui-
busdam condicionibus et modificacionibus pro fratrum serenandis con-
scieneiis per declaraciones diversorum summorum pontificum desuper
factis, seeundum quas omnis proprietas et dominium fratribus in rebus
huius mundi expresse interdicitur et cavetur, ne habeantdomos ad locandum,
ortos, agros vel vineas ad colendum vel peeunias nomine oblacionum vel
alias in ecclesia vel extra reeipiant; ipsi tarnen, tactu peeunie dumtaxat ex-
cepto, peeunias per altaris ministros et servientes suos indistinete reci-
piunt, redditus perpetuos et alia bona immobilia tenent et emunt et ab
aliis pro se emi permittunt, talibusque in expendendo ita laute et
libere utuntur, sicut multi religiosi habentes propria in communi, indieta
sibi exilitate usus c) non obstante, volentes huiusmodi (?) d), quantum ex
facto colligitur, sibi ita bene licere, sicut aliis, salva etiam, ut volunt,
intra preeepti violacionem de talibus non habendis sui voti puritate. Item
licet fratres in essendo, non in quantum dicit actum essendi, sed debitum,

a) ms. curat.

b) ms. q° odt.

c) Schwarzer Fleck.

d) ms. Ijm oder hm mit Strich darüber.

1) Bernhard, De consid. lib. IL c. 7, Migne 1. c. 421 1 750).

2) Aristoteles Eth. Xik. IL c. 2, ed. Firmin- Didot II 16 (?)

3) Ies. 33, 7. — Vgl. Guilelmi de S. Amore, Tractatus de periculis no-
vissimorum temporum in Opera (17-72), Constantiae 1632.

48 III. b) PETRUS DE LUTRA.

teneantur esse mansueti in verbis et factis, dicente beato Francisco in
regula c. III1): Exhortor fratres meos in domino Iesu Christo, ut, quando
vadunt per mundum, non litigent neque contendant verbis nee alios iudi-
cent, sed sint mites, paeifici, modesti, mansueti et humiles, honeste lo-
quentes omnibus, sicut decet. Ipsi tarnen in docendo contra preeeptum
ecclesie, quod habetur sub ti. de pri. et ex. pri. c. Religiosi § Quibus, in
co. cle. a), ecclesiarum prelatis detrahunt laycosque retrahunt ab eccle-
siarum suarum frequencia et accessu, non attendentes illud Ieron. a) in
epistola ad Helyodorum sie dicentis3): Absit ut de hiis quidquam si-
nistrum loquar, qui apostolico gradni succedentes Christi corpus sacro
ore conficiunt, per quos eciam nos Christiani sumus, qui claves regni
celorum habentes quodammodo ante diem iudicii iudtcant, qui sponsum
(fol. 52) domini sobria castitate conservant.

Pensatis igitur hiis que ad sensum videntur, patet quod isti sunt in
paupertate copiosi, in abstinentia gulosi, in humilitate elati, in pereeptis
benefieiis ingrati, que omnia ipsos quasi faciunt monstruosos; et ideo,
quia dans occasionem dampni dampnum dedisse videtur, patet, quod illi
qui dando peeunias fratribus modis prohibitis b) ipsos fovent in pre-
dictis, magis peccent, quam aliquid mereantur, eo quod donum suum
propter defectum modi et contrarietatem termini tendat quodammodo in
delictum, dicente Tullio li. 11° de offieiis4): benefaeta male locata male
facta arbitror. Et istud deduxi lacius in summa que intitulatur Lex
rectorum c. IX. in fi. tarn in textu quam in glossa. Item quoad mulieres
predietas monstruosum statum videmus similiter ex duobus, videlicet ex
vocali paupertate et palliata voluptate. Nam plures ex eis tarn regu-
läres, quam non reguläres, sub habitu begginagii in concilio Viennensi
condempnato inter cetera se asserunt voluntarie paupertatis seetatrices,
et tarnen adulando divitibus et viis aliis quibus possunt res usu con-
sumptibiles et non consumptibiles colligunt indistinete, sieque fit, quod
tales nonnumquam diciores fiunt divicias relinquendo, quam fuerunt pos-
sidendo. Preterea dietarum personarum habet assertio, quod cum Deus
omnem creaturam homini subiecerit et homo devotus bene mereatur uti
creatis a Deo et specialiter delicatis quibus fortificetur, ut Deo posset
deservire, licitum sit eis, ymo quasi meritorium, uti eibis et potibus de-
licatis. Et istud est dietamen devotorum moderni temporis multum dif-
ferens a dictis et factis patrum antiquorum. Unde in historia tripartita

a) ins. id.

b) ms. folgt et.

1) Regula bullata, ed. H. Boehmer, Analekten z. Gesch. d. Franciscus
v. Assisi. Tüb. Leipz. 1904, S. 31.

2) c. 1. De privilegiis et excessibus privilegiatorum in Clement. (V. 7).

3) Hieronymus Epist. 14, Opera ed. Vallarsius I 34.

4) Cicero, De offieiis II. c. 18, 62 (Vers des Ennins).

III. b) PETRUS DE LUTRA. 49

li. VIII. c. 1° *) legitur de sancto patre Macario, quod quidam vehementer
accensus siti aquam sibi ut biberet postulavit usw. bis paululum ra-
piebam. Et revera, cum secundum Macrobium non longe post verba sua
supra allegata2) (fol. 52 v): usque ad contrarietatem inicia et sequencia
dissidere natura non patitur, ut albi inicium nigrum vocetur, et siccum
sit humoris exordium, bonum de malo et ex amaro inicio dulce procedat,
et Status dictorum fratrum sit fundatus quantum ad inicium in summa
paupertate dicente beato Francisco in regula c. VI 3) : Hec est celsitudo
altissime paupertatis que vos, beatissimos fratres meos, heredes et reges
regni celorum instituit etc., statum perfectum «) non pauperem, sed pau-
pertatem vocando in abstracto, quam quidem h) paupertatem, eciam mu-
lieres alteram partem lige facientes, ut plurimum se sponte assumpsisse
testantur, monstruosum est satis, quod post huiusmodi inicium in pro-
gressione tarn largus modus tenendi et utendi in rebus temporalibus in
dictis statibus est subortus, ita tarnen, quod contra ea que magistra
experiencia edocet, dicte persone sanctitatem in se omnino esse conten-
dunt et se mutuo excusant et tuentur, ut accedat illud lob XXXIX4):
Protegunt umbre umbram eiust quod tractans Gregorius XXXIII Mor. 5)
dicit : Umbre umbram protegunt, dum nequissimorum facta nequiores
perversis patrociniis tuentur. Quod ad hoc faciunt, nedum culpa, in
qua et ipsi obligati sunt, in aliis corrigitur, ad ipsos quandoque ve-
niatur. Se igitur tegunt dum alios protegunt, quia sua vita c) prevident
impediri, unde alios considerant libera correpcione confundi.

III. c. ostendens, quod dicti religiosi ad solidandam

ligam credentibus sibi mulieribus

prescriptis nonnumquam predicant erronea atque falsa.

Quia modus agendi imitatur modum essendi, dicente commentatore
in de substancia orbis 6), quod operacio arguit formam, experimur cot-
tidie, quod ex liga huiusmodi causatur falsitas predicandi. Nam dicti
fratres inter alia statum suum rectoribus preferre cupientes tradunt aucto-
ritatem predicandi et confessiones audiendi sibi competere originaliter
ex commissione d) sedis apostolice, rectoribus vero ex commissione epi-

ci) ms. 1 p frm mit Abkürzungsstrich.
b I ins. quida.

c) Lies: suam vitam.

d) ms. commissionis.

1) Hist. tripart. 1. VIII. c. 1, Migne 69, S. 1105 B (332).

2) Macrobius Comm. in Somn. Scip. Üb. II. c. 16, 3 (ed. Eyssenhardt p. 643).

3) Regula bullata ed. H. Boehmer 1. c. S. 32.

4) lob 40, 17.

5) Gregorius M. Moral, libr. XXXIII in c. XI B. lob c. 4, 10 (Migne
76, S. 675 [1080]).

6) Averroes, De substantia orbis. Venetiis 1553.

Scholz, Texte. 4

50 III. b) PETRUS DE LUTRA.

scoporum, quod tanquam contrarium sacre scripture et canonibus iuris,
prout in 1° c. summe que dicitur Lex rectorum luculenter deduxi, non
caret scrupulo heretice pravitatis. Et istud preter ibi dicta est intencio
beati Bern, libro (fol. 53) III. de consid. ad Eugenium inter alia sie di-
centis1): Erras si ut summam ita et solam institutam a Deo tuam apo-
stolicam potestatem existimas — bis: nisi a Deo. Et post pauca: De-
nique idem ait bis: sunt et inferiores. Et quibusdam interpositis subdit 2):
V iderat hoc qui dicebat bis: de celo duxit originem. Et sie patet quod
rectores habent ordinariam potestatem originatam a Deo, fratres vero
non. Et ideo rectores auetoritatem suam, ut doctor eorum, scilicet frater
Bonaventura, in breviloquio suo parte VI. c. X. notat 3), et ea que sunt
sue iurisdicionis possunt alteri committere, quod fratribus predictis non
competit, tanquam adiunetis et subordinatis de iure privilegiato recto-
ribus supradictis. Preterea dicti fratres indistinete tradunt, quod subditi
rectorum ipsis irrequisitis contra provisionem generalis concilii extra de
pe. et re. c. Omnis 4) sibi possint confiteri. Sed quia doctores iuris ca-
nonici in glossa constitucionis Super cathedram 5) et alibi et eciam theo-
logi traetantes XXI. di. IUI. sen. 6) contrarium notant, dicta assertio tot
testibus reprobata absque speciali deduccione pro falsa et temeraria est
habenda, alias dicti fratres, de gratia rectoribus adiuneti, processu tem-
poris enormiter statum rectorum ledere possent contra intencionem vi-
carii Christi, volentis utique opus domini sui in rectoribus per statum
fratrum iuvare et non infirmare. Dicta eciam fratrum assercio multum
derogat obedientie et reverencie subditorum ad suos rectores, et ut sie,
tanquam bonis moribus inimica, est a fidelibus repellenda, saltem sub ea
generalitate, qua fratres ipsam de facto introdueunt, nee obstat, quod
loh. Andree in glossa dicte constitucionis Super cathedram super voca-
bulo libere"') videtur opinioni {fol. 53 v) fratrum favere, quia quod ibi
dicit non probat, aliis contrarium probantibus, unde sibi credi non oportet.
Ar. ad hoc IX. ego solis a) 8). Item dicti fratres pocius lanam et lucrum
in ovibus Christi, quam pastum querentes, nunc publice, nunc oeculte
tradunt, quod non obstante c. animarum periculis sub tit. b) de sepul.
H.° VI0 9), sibi et aliis liceat dare consilium super sepulturis apud se eli-

a) ms. solum.

b) ms. sutide.

1) Bernhard, De consid. 1. III, c. 4. nr. 17. Migne 182, S. 768 (433).

2) 1. c. nr. 18, S. 768 f.

3; Bonaventura, Op.ed. st. et c. pp. coli, a S. Bonav. (Quaracchi 1891), V 276.
A) c. 12 De poenitent. et remiss. X (V, 38).

5) c. 2 De sepult. in extrav. comm. (III, 6).

6) Petrus Lombardus, Sentent. 1. IV, dist. 21, 7, Migne 192, S. 897.

7) Joh. Andreae, Glossa ordinaria zu c. 2 De sepult in Clement. (III, 7).

8) c. 5. dist. 9.

9) c. 1. De sepult. in VIto (III, 12).

III. b) PETRUS DE LUTRA. 51

gendis, eo quod verbum inducant in dicto capitulo positum, non ha-

beatur«) simplici et caritativo consilio, nisi forsan nimis continuaretur, ita

quod sepeliendus per ipsum animum suum in partem omnino contrariam b)

prime sue intencioni inclinaret. Et ad hoc facere videtur natura vocabuli.

Nam inauco componitur a preposicione in et a verbo duco, unde, ut

dicunt, cum prepositio in composicione compleat et augeat interdum si-

gnificatum vocabuli cui additur, induco tantum sonat quantum valde

duco, et in iure interdum cohercionem notat, sicut eciam in aliquibus

literis apostolicis in quibus dicitur : moveas et inducas. Sed quia ista

assercio sub specie columbina lupine avaricie famulatur, prout ex eo

colligitur, quod pauperibus contemptis et derelictis dictum consilium di-

vitibus ingeritur, congruum videtur dictam excusacionem malicie repro-

bare, ubi notandum, quod in dicto capitulo c) verbum inducant ponitur

negacione premissa; unde videtur, quod clerici et religiosi non debeant

aliquem ad eligendum sepulturam apud se inducere et insuper inducentes

de contrario informare, ne permittendo fieri, quod fieri non debet, sint

in culpa. Ar. ad hoc habes XXII, q. V. c. de forma *) in textu et in

glossa, que brevitatis causa notare hie obmittam. Ad hanc eciam inten-

cionem facit d) illud Mt. VI 2) : Et ne nos inducas in temptacionem etc.,

quod communiter exponitur, inducas id est induci permittas, et sie pre-

posicio in augmentum notat in ordine ad negacionem precedentem, in

Signum, quod nichil qualitercumque fieri debeat, quo animus infirmi

contra motum sue mentis ad eligendam sepulturam inclinetur. Et certe

mirum e) est, quod isti tantam vim faciunt de loco sepulture, cum tarnen

vilis locus non obsit bonis, nee nobilis locus prosit maus, dicente Io.

Belet/) in summa3): Lucifer a celo fuit prostratus et Adam a para-

diso fuit {fol. 54) eiectus: Ioab g) in tübernaculo interfectus fuit et lob

in sterquilinio h) triumphavit. Unde eciam II. Machabeorum V. dicitur4):

Non propter locum gentem, sed propter gentem locum dominus elegit.

Et ideo Gregorius in IUI. dialogi 5) certis astruit miraculis, quod maus

sepultura sacrorum locorum magis obsit, quam prosit. Et Augustinus in

a) ms. habeat.

b) ms. contraetam.

c) ms. capello.

d) Korr. fecit.

e) ms, nurti.
/; ins. bolet.
g) ms. Job.

//) ms. schuiliuio.

1) c. 18, C. 22 q. 5.

2) Matth. 6, 13.

3) Joh. Belethus, tbeol. Paris., Rationale dir. offic. c. 139, Migne202, S.157.

4) 2. Macc. 5, 19.

5) Greg. M. Dialog. 1. IV. cap. 50 ff . Mignc 77, 412 ff.

52 III. b) PETRUS DE LUTRA.

libro de cura pro mortuis agenda *) philosophos gentilium narrat sepul-
ture curam contempsisse, illud Lucani in li. VII0 quo ad finem 2) in Testi-
monium adducens, ubi dicit: libera fortune a) mors est, capit omnia tellus,
que genuft, celo tegitur, qui non habet urnam, ubi per urnam vasculum,
in quo more veterum cineres crematorum funerum reponebantur, intel-
ligi vult. Quod Lucanus satis ubi supra tangit; Ovidius IUI. Metha(mor-
phoseon) dicens3): Quodque rogis b) superest, una requiescit in urna.
Et nota, quod extrema dicte lige tarn coniunctim quam divisim propter
hoc, ut corpora mortuorum sibi attrahant, spondent interdum infra certum
numerum dierum animas moriencium de penis liberare, adicientes, quod
alius Christi confessor beatus Franciscus pluries purgatorium ingrediatur
et animas sepultorum apud fratres a penis liberet et absolvat. Dicunt
eciam, quod sepulti apud alios multa milia missarum sui ordinis perdant,
tanquam exclusi a suffragio earundem. Sed ista erronea sunt et ab-
surda c), cum indubium sit multos apud fratres corpore sepultos anima
cum purpurato divite sepeliri in inferno. Et dato, quod omnes essent in
purgatorio, dicti tarnen fratres tanquam ignorantes mensuram divine
iusticie et beatus Franciscus a divina iusticia non discordans non pos-
sunt certam assignare regulam vel habere potestatem super liberacione
purgandorum. Ultimum eciam dictum et errorem continet et diminutam
arguit caritatem; si enim misse fratrum alibi sepultis non prosunt, ipsi,
per errorem ab usu ecclesie recedendo, pro fidelibus in communi ora-
tiones non emittunt, contra quod Augustinus ubi supra dicit *) : Non suntpre-
termittende supplicaciones pro spiritibus mortuorum, quas faciendas pro
omnibus in christiana societate defunctis etiam tacitis nominibus eorum sub
generali commemoracione suscepit ecclesia, ut quibus ad ista desunt pa-
rentes aut filii aut quicumque cognati (fol. 54 v) vel amici, ab una eis ex-
hibentur pia matre communi. Preterea si fratres sepultos alibi a suis orationi-
bus excludunt per caritatis defectum, modum orandi abiciunt, quo salvator
nos orare volentes precepit dicere : Pater noster, Mt. VI0 ') et non pater meus
etc. Quod <0 tractans Cyprianus in exposicione oracionis pretacte dicit 6):
Deus pacis et concordie magister, qui docuit unitatem sie orare unum
pro omnibus voluit, quomodo in uno omnia c) ipse portavit. Et hec inter
multa, que docentur preter racionem et auetoritatem, exempli causa
dixisse sufficiat ad dietam rubricam explanandam.

a) ms, fortuna. b) ms. regis korr. in rogis. c) ms. obsurda. d) ms.
Q'd. e) Lies : omnes.

1) Augustinus, De cura pro mortuis gerenda 4 (II), Opera ed, Maur.
Paris 1837, VI 869.

2) Lucan. Pharsal. 1. VII. 818 f.

3) Ovidius Metamorph. IV 166.

4) Augustinus 1. c. 6 (IV), p. 861.

5) Matth. 6, 9.

6) Ciprianus, De oratione dominica c« 8, Migne 4, S. 524.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 53

IUI. c. ostendens, quod dicti fratres per terciam re-
gulam a beatoFrancisco institutam, in quantum«) ex
factis colligitur, viam habent matri ecclesiarum

iura minuendi.
Licet tercii ordinis a beato Francisco instituti professores sacerdotem
alicuius approbate religionis pro visitatore habere possint, consulitur
tarnen in regula sua propter respectum ad instituentem, ut aliquem reli-
giosum de ordine fratrum minorum assumant, quod quidem consilium ex
liga predicta arcius et forcius omnibus preceptis ewangelicis custoditur,
ita quod per consequens ecclesiarum rectores per personas tercii ordinis
contempnuntur et in suis iuribus notabiliter defraudantur. Et quia ut di-
citur insti. de gra. cogn. '): veritas magis occulata fide quam per aures
animis hominum infigitur, dicente eciam (H)oratio b) in poetria veteri 2):
Segnius irritant animos dimissa per aures, quam que sunt oculis su-
biecta fidelibus etc.: sufficit quo ad premissa ea que cottidie videntur
de piano enarrare; nam ut dicit Tullius 1° Rhetorice3): assumpcio que
perspicuam omnibus veritatem continet nichil probacionis indiget. Licet
enim rectoribus ex divina missione, de qua dicitur Luc. X4): designavit
dominus et alios septuaginta duos et misit illos etc. competat predicare
verbum Dei tamquam successoribus LXX1I discipulorum, ut probatur XXI.
di. c: In novo testamento 5) et per magistrum IUI sen. di XXIIII6), tarnen
si contingat fratres et rectores predicando in unam horam concurrere,
supposito eciam, quod rectores peticiores sint fratribus, dicte mulieres
sua affectione private seducte solos fratres audiunt eorumque nutibus
plus quam rectorum preceptis obediunt et intendunt, non advertentes
illud Luc. X° 7) : Qui vos audit, me (fol. 55) audit, quod utique de recto-
ribus dicitur et non de fratribus antedictis. Item cum ex regula sua sin-
gule persone quolibet mense unum denarium usualis monete massario
suo dare teneantur, et insuper singulis annis trium missarum celebra-
cionem pro vivis et mortuis procurare, dicte mulieres per premissa quasi
signa de linquendis suis elemosinis infra terminos et personas sue lige
informata oblaciones solicitas et de prescripta consuetudine matricibus

a) ms. qua mit Abkürzungsstrich.

b) ms. orato mit Strich über dem letztoi o.

1) Inst. III, 7, 9 (de gradibus cognationis).

2) Horatius, Epist. lib. II, 3, v. 180—181.

3) Cicero, Rhetorica (De inventione) lib. I, c. 36 § 65« (rec. C. F. W.
Müller, I, 1 p. 154).

4) Luc. 10, 1.

5) c. 2( dist. 21.

6) Petrus Lombardus, Sentent. t. IV. dist. 24, 9, Migne 192, S. 904.

7) Luc. 10, 16.

8) Aristoteles, De partibus animalium lib. I c. 1 ? Firmin-Didot Hl
219, 59 ?

54 III. b) PETRUS DE LUTRA.

ecclesiis debitas subtrahere non verentur. Preterea cum super certis
transgressionibus et levibus dicte mulieres per visitatorem suum de or-
dine minorum assumptum argui et emendari debeant, hocque tamquam
exorbitans a communi observancia ecclesie ad consequenciam non sit
trahendum, prefate tarnen mulieres, forsan ex privata instinccione fra-
trum, eo modo quo secundum philosophum XI0 de animalibus ]) artifi-
cium operantis manifestatur in operato, in confessionibus faciendis nexu
indissolubili conglutinate sunt fratribus, quasi a iugo et subieccione
rectorum penitus sint exempte. Item dicte mulieres, quasi instar aliorum
religiosorum, in eligenda sepultura velle vel nolle non habeant, prout
dicitur c. religiosi sub ti. de sepul. libro VI0 2) absque aliqua excepcione
apud fratres petunt sepeliri, quasi ordinatam et sub precepto sibi indictam
ibidem censeantur «) habere sepulturam. Unde ratione dicti tercii or-
dinis inordinate se habentis in premissis et aliis Status rectorum divi-
nitus institutus multiplicem patitur lesionem et multo maiorem pate-
retur, si fratribus liceret personis b) tercii ordinis porrigere eucharistiam
salutarem, timendumque foret, quod unitas divini ovilis ut plurimum
scinderetur. Et ista dico secundum cursum Spyrensis et Wormatiensis
diocesum, in quibus a tempore co. cle. publicatarum fratres commu-
nionem dictis personis nullatenus porrigere presumpserunt. Et quia c),
inter popularium opiniones dubitatur, an tercia regula verum ordinem
constituat, sciendum, quod in co. cle. sub ti. de sen. ex. c. Cum ex eo 2),
dicte persone terciam regulam professe dicuntur esse de ordine peni-
tentum vel continentum (fol 55 v); sed si consideretur, quod ceteris or-
dinibus intimum obedienciam, continenciam et abdicacionem «0 proprie-
tatis tenere, prout beatus Franciscus in capite regule sue fratribus mi-
noribus tradite tangit, et tercius ordo admittendo coniugatos continenciam
excludit et propriis utitur in speciali, reservando sibi modicum de obe-
dientia, ipse non participat cum aliis religionibus omnino univoce, sed
forte secundum quandam analogiam, in cuius forte Signum persone dicti
ordinis ex regula sua transitum liberum habent ad aliam religionem ap-
probatam. Quibus eciam consideratis cum esse ordinis modo tenui in
dictis personis subsistat, non videbitur mirabile, quod ipse ad singulares
et inordinatos actus in turbacionem e) ecclesiastici ordinis faciliter incli-
nantur. Et quia, ut dicit Petrus Blesensis in epistola ad Carnotensem
clericum 3) : Simplicitas est negligencie filia, contumacie mater, radix

a) ms. censtantur.
b\ ms. per soni.

c) Folgt getilgt: non constituatur.

d) ms. abdica, dann eine Silbe ausradiert, conem.

e) ms. turbacoe.

1) c. 5. De sepult. in VIto (in, 12).

2) C. 3 De sent. excomm. in Clement. (V. 10).

3) Petrus Blesensis Epistolae ? nichts zu finden, vgl. Migne 207, S. 1-560.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 55

peccati, nutrix adulterii, mortis eterne preambula, imperatrix inferni,
interest summi pontificis, cui intimum est habere sollicitudinem super
ecclesias universas, ut pulchre deducit Bern. li. 11° de consid. ad Euge-
nium l), penis et remediis «) congruis prescriptis deordinacionibus obviare,
quia forsan secundum illud phiiosophi X. Ethicorum 2): Non facile est
ex antiquo consuetudinibus comprehensa sermonibus transformare, contra
premissa non sufficiunt verba vel monita, sed pene exemplares inten-
tivum peccandi efficaciter restringentes.

V. c. ostendens, quod fratrum ex causis premissis
et similibus exemptio est dampnosa.

Beatus Bernardus antiquos canones sequendo li. III. de consi. ad
Eugenium 3) tangens ordinem 6) militantis ecclesie exemplatum secundum
ordinem ecclesie triumphantis, ponit abbates subesse episcopis, ita quod
quodam c) ordine mediorum usque ad summum pontificem pervenitur, et
iste ordo tollitur per exempciones, quas pulchra deductione ibidem astruit
non esse iusticie, sed pocius potestatis, et asserit ecclesiarum corruptelas
per exempciones huiusmodi et insuper detrimentum spiritualium suboriri
et temporalia detruncari. Et licet ibi dicta ad probacionem presentis in-
tencionis sufficere videantur, sciendum tarnen est, quod quidam sol-
lempnes (fot. 56) doctores in suo secundo quolibet q. XIX d) probant 4),
quod expedit tamquam simpliciter bonum, quod papa sciat secreta omnium
religiosorum, ut sie partes multitudinis ecclesiastice absque mutua lesione
possint in pace et concordia conservari, et cum talia scire non posset
per totum mundum, nisi mediantibus episcopis, qui talia propter exemp-
ciones scire non possunt, concludit in fine questionis exempciones sim-
pliciter esse malas. Sed hiis que magnum rigorem continent absque
preiudicio summi pontificis prelibatis, ad viam miciorem übet declinare,
quia indubium est, quod sedes apostolica pluries paci et quieti famulorum
Dei providere volens exempeionis Privilegium ipsis tradidit de gracia
apostolice potestatis iudicantis forte tales correctores non egentes contra
oppressores et offensores solum esse muniendos. Et quia abusus privile-
giatorum in propriarum animarum perniciem et aliorum detrimentum
suum convertit, Privilegium illud merito ipsis esset auferendum, ut pro-

a) Korr. a. remedijos.

b) ms. ordinene.

c) ms. quedam.

d) ms. q. XX (radiert) XIX.

1) Bernard 1. c. II. c. 6, Migne 1. c. 748 (410).

2) Aristoteles, Ethic. Nie. X. c. 9 (10), ed. Firmin-Didot II 127, § 5.

3) L. c. III, c. 6. Migne I. c. 766—769 (431—433).

4) Unbekannter Autor.

55 III. b) PETRUS DE LUTRA.

batur extra de priv. c. ut privilegia l) in textu et in glosa, ubi nota,
quod isti exempti pro minimis non exemptos per conservatores suos
trahunt ad loca remota, qui ipsos eciam pro maximis obstante exempcione
nee per litteras ordinariorum nee per litteras in forma communi a sede
apostolica impetratas aliqualiter possunt convenire ita quod ut plurimum
gementes cogantur iuri suo cedere et actiones suas relinquere inexpletas.
Unde sedes apostolica, postmodum «) forsan contra huiusmodi providere
volens, certos casus expressit, in quibus exempcione non obstante exempti
coram locorum ordinariis possunt convenire, ut patet sub ti. de pri. et
ex. pri. c. volentes li. VI0 2), licet adhuc dictorum fratrum curiosa rebellio
variis subterfugiis et iniuriis, quibus litigatoris simplicitas deluditur et
deicitur, non cesset exempeionis Privilegium in grave dispendium sacer-
dotum seeundi ordinis retorquere; et amplius de die in diem retorqueret,
si forma nova semper tuenda constitutionum Super cathedram, que in-
cipit Frequentes 3), non emanasset a sede supra dieta.

Preterea cum fratres minores alias coram ordinariis super certis exces-
sibus in ius vocati fuissent, simplicem exemptionem domini Bonifacii VIII.
pro (fol. 56v) sua defensione protulerunt, sed quia Ordinarius ille vice
et nomine domini episcopi Wormatiensis per c. Volentes sub ti. de pri.
et ex. pri. li. VI0 4) pronunciavit contra exemptionem b) et huiusmodi
pronunciatio transivit in rem iudicatam, tandem iidem fratres aliam
exemptionem domini Benedicti pape exhibuerunt, continentem expresse,
quod fratres nee racione delicti nee contractus vel rei de qua agitur
possint vel debeant coram locorum ordinariis conveniri. Ubi si que-
ratur, an liceat pape dare tale Privilegium, magis volo periciores audire,
quam aliquid temere iudicare, nam prima sedes a nullo iudicabitur, ut
XXI. di. nunc autem, in fine 5). Sed certus sum per experienciam, quod
tale Privilegium per abusum eorum, quibus concessum est, ministrat
fomentum peccandi et in enormem lesionem tendit iuris alieni; et ut
sie omnino expedit pro bono communi, immo ipsis quibus indultum est,
quod penitus revocetur.

ä) ms. pt.

b) Folgt ausgestrichen : dni. bndei pp.

1) c. 24- X De privil. (V, 23).

2) c. 1 De privil, in VIto (V, 7).

3) c. im. De iudieiis in extrav. comm. (II, 1).

4) c. 1 De privil. in VIto (V, 7).

5) c. 6. dist. 21.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 57

VI. c. osten den s, quod dicte mulieres,sive sintde re-
gula sive non, tenentur preceptis ecclesie obedire et
in d i v i n i s o f f ic i i s et verbi Dei propositione habere

respectum ad rectores.

Beatus Gregorius XXXV. Mor. *) de obediencia pulchre loquens dicit:
Sola obedientia virtus est que virtutes ceteras menti inserit insertasque
custodit; et ideo, cum Status dictarum mulierum, eciam regularium, inni-
titur obediencie, que non evacuat, sed presupponit obedienciam in pre-
ceptis Dei et ecclesie, ut ex serie regularum tarn fratrum minorum, quam
sororum tertii ordinis, si diligenter notetur, in multis locis patet, se-
quitur, quod necessarium est dictis mulieribus precepta Dei et ecclesie
observare. Unde dicitur Mt. XIX 2): Si vis ad vitam ingredi serva man-
data. Et ne credas hoc solum esse referendum ad precepta Dei, audi
quod Mt. XXIII 3) de tenentibus cathedram dicitur: Omnia quecumque
dixerint vobis, servate et facite. Unde secundum sententiam beati Iero-
nimi in epistola ad filiam Mauritii imperatoris *): sicut mel nisi favoram
cubiculis conservetur, subsistere non poterit, et vinum, nisi boni a)
odoris vascuüs faveatur, vini svavitatem b) amittit, ita bona que volun-
tarie assumuntur absque preceptoram Dei observantia. subsistere non
possunt ad salutem. Unde hiis (fol. 57) diffusius premissis subdit :
Tunc proderit amplius fecisse [quam iussum est, si quod iussum est,
feceris; nam quomodo plus fecisse gloriaris, si minus aliquid facias?
cupiens divinum implere consilium, ante omnia serva mandatum. Et quia
plures magis exemplis, quam rationibus ad assenciendum veritati indu-
cuntur, libet dictam intentionem venari per exempla, ubi nota, quod
Christus et beata virgo preceptis exempli gratia se subdere voluerunt,
ut patet in eius circumcisione, ad templum delacione post impletos pur-
gacionis dies, templi accessu ob reverenciam diei festi, de quibus omnibus
habes Luc. II.5); quod eciam Christus templum de consuetudine quesierit,
probatur Io. II. c. V. VII. et VIII °). et alibi in multis locis sancti ewan-
gelii. Actis eciam V. dicitur 7), quod Petrus et Iohannes ascendebant in
templum ad horam orationis nonam et Act. V. 8). in fine de apostolis
dicitur, quod omni die in templo non cessabant docentes et ewangeli-

a) ms. bonis.

b) ms. svavitatis.

1) Gregorius M. Moral 1. XXXV. in cap. XII. B. Job., c. 14, 28. (Migne
76, S.765 [1155]).

2) Matth. 19, 17.

3) Matth. 23, 3.

4) Weder bei Hieronymus, noch bei Gregor d. Gr.

5) Luc. 2, 21—24.

6) Joh. 2, 13; 5, 1 ; 7, 10, 14; 8, 2.

7) Act. 3, 1.
8; Act. 5, 42.

58 III. b) PETRUS DE LUTRA.

zantes Christum Iesum. Item Dan. VI. legitur *), quod Daniel contra
edictum Darii regis fenestris apertis in cenaculo suo contra Ierusalem
tribus temporibus in die flectebat genua sua et adorabat Deum. Item
IUI. Reg. V. legitur 2) de Naaman, quod mundatus in terra Israel a lepra,
ipsam terram honoravit ex permissione Helysei partem ipsius ad terram
suam deducendo. Ex quibus omnibus colligi potest, quod parrochiani
suam matricem ecclesiam, templo Iherosolimitano eciam in maiori gloria
succedentem secundum illud Aggei II3): Magna erit gloria domus istius
novissime plus quam prime, ex debito debent frequentare et sua presentia
honorare. Sienim Naaman, ut pre — (fol.57v) — tangitur, terram in qua
a lepra carnis mundatus fuit, tantum honoravit, quod partem terre secum
detulit, secundum veriorem opinionem, pro eo quod secundum magistrum
hystoriarum 4) ex causa faceret altare domino ad immolandum, multo
forcius nos fideles in matricibus ecclesiis verum manna, id est corpus
Christi, suscipientes et a lepra Spiritus per confessionem emundacionem
capientes, tenemur, ne ingrati videamur, ipsas ecclesias frequencius ce-
teris accedere ipsasque habere in reverencia ampliori. Et quia hec ita
se habent, accessit ad predicta preceptum ecclesie de matricibus ec-
clesiis frequentandis, ut patet extra de p. et a. p. Ut dominicis 5) et
de con. di. 1. c. Si quis 6) et c. Missas 7) et c. Cum ad celebran-
das *), ita quod rector potest ad hoc compellere subditos suos per com-
municacionis sententiam, ut notatur in dicto c. Missas, in quo inter
alia dicitur, quod si fecerint, ab episcopo, confundantur: ab episcopo,
id est sacerdote suo, ar. ad hoc XCV a). di. c. Olim 9) et XCIII. di. c. Le-
gimus 10); confundantur per excommunicacionem secundum illud IL b) ad
Thes. III, xl) : Si quis non obedierii verbo nostro, per epistoiam, hunc no-
tate, et ne commisceamini cum illo, ut confundatur. Preterea VII. q. 1. c.
Precepit ia), dicitur : Monachorum vita — vel pascendi. Et quia rectores
ex officio presidentes tenentur docere et pascere subditos suos tamquam
hü, quibus dictum est in LXXII discipulis illud Marc. ult. 13): Euntes in

ci) ms. XXV. lies XCV. b) ms. III.

I) Dan. 6, 11.

2; IV. Reg. 5, 17.

3) Agai 2, 9.

4) Hist. scholastica. Migne 198, S. 1392.

5; c. 2. De parrochiis et alienis paroch. X. (III, 29).

6) c. 35. dist. 1. De consecr.

7) c. 64. ib.
H) c. 65. ib.

9) c. 5. dist. 95 (?).

10) c. 24. dist. 93.

II) 2. Thess. 3, 14.

12) c. 45. C. 7. q. 1.

13) Mc. 16, 15.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 59

mundum Universum predicate ewangelium omni creature, et subditi suis
rectoribus obligantur pocius in recipiendo pastum sacre doctrine, re-
spectum habebunt ad rectores, quam ad fratres predictos, ut sie sal-
vetur unio de qua VII. q. 1. c. dicit1): Scire debes episcopum in ecclesia
esse et ecclesiam in ipso. Nam hoc potest fieri, quando rector sub-
ditorum curam gerit, et ipsi suo rectori humiliter obediunt et intendunt,
ut fiat unum ovile et unus pastor. Et licet hec ita se habeant, dicte
tarnen mulieres spiritum libertatis, ut credunt, sequentes, errorem dudum
condempnatum ab ecclesia in sibi similibus, quo asserebant se non obli-
gari ad aliqua preeepta ecclesie, ut habetur sub ti. de. here. c. [foL 58)
Ad nostrum co. cle. a), per suam rebellionem denuo videntur innovare,
non attendentes, quod Act. XV. legitur 3) de Paulo, quod perambulans
Syriam et Ciliciam preeepit custodire preeepta apostolorum et seniorum,
ubi per seniores rectores designantur. Nam presbyter grece, latine senior
interpretatur, et presbyteri sacerdotes vocantur, ut dicitur XXI. di. c.
cleros 4). Hec autem que premissa sunt, pro tanto posui, ut ex hiis,
cum de similibus idem fit iudicium, dicte mulieres in premissis et sibi
similibus sanete ecclesie preeeptis ineipiant obedire, dicente Ieronymo in
epistola ad Demetriadem virginem 5): Inicium obediencie est, quod pre-
cipiatur velle cognoscere, et pars obsequii didicisse, quid facias. Et
quia premissa ad populum loquens predico, predictos fratres graviter
michi infestos sencio. Unde üregorius III. Mor 6) tractansilludJob.il.7):
nemo loquebatur ei verbum, dicit: Tacentes adversarios habemus — ad
altum vox reeta loquentis trahat.

VII. c. ostendens, quod sedes apostolica super defec-
tibusetexcessibus personarum dicte 1 i g e in commo-
dum rectorum tenetur de competenti remedio Pro-
vider e.

Quia seeundum philosophum II. Ethic.8) intencio legislatoris est cives
facere bonos, et dominus papa in ordine ad finem supernaturalem a) eterne
beatitudinis est universalis legislator tocius ecclesiastice multitudinis,
que corpus Christi misticum constituit, ipse tenetur menbra tocius ec-
clesie in ordine ad finem et eciam inter se in debito ordine et regimine

a) ms. sup(er)na curalem.

1) c. 8. C. 7. q. 1.

2) c. 3. De haeret. in Clement. (V, 3).

3) Act. 15, 41.

4) c. 1. dist. 21.

5) Vielmehr Ep. Pelagii, Augustini Opera ed. Maurin. II 1389, § ().

6) Gregor M. Moral. 1. III. in cap. II. B. Job., c. 26, 52 (Migne 75,
S. 625 [94]).

7) Job 2. 13.

8) Aristoteles, Ethic. Nie. II, 1 c. 1. ed. Firmin-Didot II. 15.

60 III. b) PETRUS E DLUTRA.

conservare, quod primo persuadetur in hunc modum. Beatus Augu-
stinus XIX. de. civi. de. dicit *) : Ordo est partum dispariumque rerum
sua loca cufque tribuens {fol. 58 v) disposicio. Et ideo summus pon-
tifex menbra ecclesie bene ordinat, si cuique suum statum conservat.
Unde cum dicti fratres rectoribus subordinentur, prout in summa que
dicitur Lex rectorum deduxi tarn in textu quam in glossa, non possunt
ad pacem ordinari, nisi privilegia «) graciarum, in quibus rectoribus se
preferre vel equare conantur, eis in toto vel in parte subtrahantur.
Equalitas enim potestatis fomentum litis subministrat, secundum illud
Lucani li. 1° 2) : Nulla fides regni sociis omnisque potestas impaciens
consortis erit. Nee gentibus ullis b) credite nee longe fatorum exempla
petantur fraterno primi maduerunt sanguine muri. Preterea apostolus
ad Ro. XII. tradit 3) ecclesiam esse unum corpus diversorum menbrorum
et actuum. Unde ad similitudinem corporis naturalis et menbrorum
suorum ecclesia in suis menbris debet regulari. Nunc autem in corpore
naturali ita est ut dicit Tullius libro III. de offieiis 4) quod unumquodque
menbrum, si sensum hunc haberet, ut putaret se posse v alere, si proximi
menbri valetudinem ad se traduxisset, necesse esset totum corpus de-
bilitari et interire. Ergo pari modo ad conservacionem corporis Christi
mistici, quod est ecclesia, requiritur, quod unum menbrum non detrahat
alteri nee ad se rapiat commoda aliorum. Hoc enim pacem societatis
humane tollit et nature adversatur, dicente Tullio, ubi supra5): Detra-
here alteri aliquid et hominem hominis in commodo suum comodum
augere — quam mors. Et post pauca: Si sie erimus affecti, ut propter
suum — generis societatem. Et ideo papa qui datus est a domino tocius
ecclesie speculator per legem ordinacionum suarum, dicente philosopho X.
Ethic.0), quod lex coactivam habet potenciam, tenetur providere, quod
dicti fratres cum suis fautrieibus falcem suam non mittant in messem
rectorum, prout faciunt et {fol. 59) semper facere consueverunt, alioquin
debita habitudo inter menbra ecclesie tolletur necesseque erit ecclesiam
in esse spiritualis virtutis et gracie minui atque infirmari.

Et quia, ut dicit Ciprianus in traetatu de lapsis 7) : Aperiendum est
vulnus et siccandum c) et putredinibus amputatis medela forciore cu-

a) ms. pncla mit Abkilr zun gsst rieh.

b) ms. Ulis.

c) Lies: secandam.

1) Augustinus, De civit. Dei XTX. c. 13, Corp. SS. eccl. 40, 2, S. 395.

2) Lucanus, Pharsalia Hb. I, 91—95, ed. Hosius, Leipz. 1905, S. 5.

3) Rom. 12, 4. 5

4) Cicero, De offieiis 1. III. c. 5, 22 (rec. C. F. W. Müller, IV, 3, p. 96).

5) Cicero 1. c. c. 5, 21.

6) Aristoteles, Ethic. Nik. X, 2, c. 9, ed. Firmin-Didot II 128.

7) Ciprianus, Liber de lapsis c. 14, Migne 4, S. 477.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 61

randum, vociferetur et clamet licet egrotus, gracias agit postmodum
senciens sanitatem, übet puncta aliqua correctione digna quasi epilo-
gando ponere, ut potencie active domini pape quasi certa potencia Pas-
siva corrigendorum possit respondere. Ubi sciendum, quod dicti fratres
asserunt se saltem post horam diei nonam pocius predicare ad populum,
quam rectores, ita quod tunc rectori predicare volenti prius vel postea
predicando cedere vel differre contradicunt, ymo quasi ins pinguius haben -
tes in officio predicandi conqueruntur se impediri a rectoribus, si predi-
cando in illa hora concurrant cum eisdem. Item recipiunt confessiones par-
rochianorum, cum non constet rectoribus de licencia hoc faciendi ab episcopis
sibi data vel negata. Item audiunt confessiones in diversis dyocesis, unius
tantum episcopi licentia desuper petita et obtenta. Item contra constitucionem
Super cathedram ad confessionis et predicacionis officia admittunt personas
illitteratas et minus ydoneas, rectoribus detrahentes et falsa sepe predicantes,
prout supra c. III. in aliquibus punctis est narratum. Item oblaciones
in pecunia consistentes in ecclesia publice recipiunt super altare, et in-
super domos, ortos, census perpetuos et alia bona immobilia emunt, re-
cipiunt et possident ita libere, sicut persone ordinum non mendicantium
et habentium propria in communi, ex quibus rectores in oblacionibus et
legatis multipliciter defraudantur. Item in sermonibus parvam vel nullam
faciunt conscientiam hominibus super solucione decimarum predalium,
ymo interdum predicant, quod solvi non debeant ex communicacionis prop-
ter hoc sententiam incurrendo. Item variis allectivis retrahunt homines ab
ecclesiarum suarum frequencia et accessu. Item sub pretextu visita-
cionis sibi in personis tercii ordinis competentis (fol.59v) easdem per-
sonas taliter regulant, quod in nullo credunt se matricibus ecclesiis et
earum rectoribus obligari. Item, quod dictis mulieribus falsa in angulis,
dum tarnen fratribus utilia sint, seminantibus, ipsi fratres per veritatis
doctrinam nullatenus se opponunt. Item dicti fratres quartam seu cano-
nicam portionem rectoribus debitam non absque mortali peccato temere
detinent et solvere pluries requisiti contradicunt. Item multa dictis fra-
tribus precepta sub verbis preceptoriis vel equipollentibus, quoad pecu-
niarum recepcionem et alia, regulariter et sub specie liciti et honesti,
licet ad peccatum mortale obligent »), transgredi non verentur. Item
quod rectores in premissis et eis similibus propter exemptiones nullam
possunt consequi iusticiam a fratribus antedictis. Preterea dicte mulieres
quarum alique sunt reguläres, alique vero voluntarie pauperes vocantur,
inter alia licet divisim b) errant in subscriptis et suum errorem c) au-
tumant sanctitatem. Primo asserunt, quod paupertas ipsarum sit ita li-

a) Folgt ein wohl ans S verschriebenes Zeichen, dann ausgestrichen.

b) Lies wohl: diversim.
C) ms. folgt aut.

62 III. b) PETRUS DE LUTRA.

bera, quod preceptis ecclesie vel rectorum ipsius artari non debeat, sed
potius permitti, ut citra preceptum faciat, quod sibi Caritas suaserit fa-
ciendum. Item, quod exclusis ecclesiarum rectoribus dicunt se velle obe-
dire Deo et aliis non suis prelatis, qui ipsas dirigant per viam viciniorem
veritati et saluti. Item, quod diebus dominicis et festivis pro audiendis
missarum sollempniis ex statuto ecclesie et aliis diebus de congruo non
teneantur matricem ecclesiam frequentare. Item quod rectores ecclesiarum,
quibus iure ordinario competit proponere verbum Dei, non debeant vel
possint post prandium predicare, ita quod pocius illa hora debeant audire
alios, etiam minus peritos quam rectores. Item, quod non teneantur suis
rectoribus post prandium in aliquo obedire. Item, quod fratres et sorores
tercie regule eciam in hiis que regulam non concernunt, magis teneantur
fratribus quam rectori matricis ecclesie vel eius vices gerenti obedire.
Item, quod fratres minores commmuniter in foro (fol. 60) penitencie
habeant maiorem auctoritatem, quam plebani, quod eciam dicti fratres
asserere non formidant. Item, quod dicte mulieres sepulturam matricis
ecclesie, in quantum ex factis colligitur, indistincte et regulariter non
sine presumptione vehementi spernentes «), secrete tradicionis vel ordi-
nacionis extra matricem ecclesiam eligunt sepulturam. Item, quamvis
fratres minores domus in Lutra a tempore publicatarum constitucionum
Clementinarum non presumpserint eucharistiam ministrare, modo tarnen
excommunicati ab homine et a iure et Ute pendente super canonica por-
cione et aliis iuribus parochialibus, idem fratres dictis mulieribus per
ligam predictam vivificum sacramentum ministrare in precipuis festis non
verentur, sicque a frequentia et omni obedientia matricis ecclesie et
rectorum suorum ipsas abstrahunt contra canonicas sanctiones. Item,
quod omnia dicta et facta fratrum erronea laudant in omnibus supra-
positis indistincte. Sane fratres prefati assencientibus sibi dictis mulie-
ribus alia quedam puncta graves in fide et moribus errores continentia
astruunt et defendunt. De quibns quia in tractatu directo reverendo
patri domino P. episcopo Penestrino, et intitulatur Scisma fratrum, pro
viribus disserui, ipsorum in probacionem in premissis duxi committendam.
Et quia, ut dicit Bern, li IUI. de consi. ad Engenium *): Impunitas ausum
parit, ausus excessum, decet te, sanctissimum patrem nostrum dominum
papam dementem VIm, licet tibi racione nominis clemencia competat,
Proverb. ult. 2): Lex clemencie in lingua eius, spinas et tribulos dictorum
malorum de orto ecclesie sarculo discipline funditus estirpare, ut per-
fectio operum, in senario nomen tuum distinguente desingnata, copioso
virtutum fenore in ecclesia denuo tua sollicitudine revirescat. Unde, ut

a) Nachgetragen unter der Zeile.

1) Bernhard I. c. IV, c. 9, Migne 1. c. 786 (444).

2) Prov. 31, 26.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 63

utar verbis Bern, ubi supra li. II0 x) : Leva oculos consfderacionis tue et
vide regiones, si non sint magis sicce ad ignem, quam albe ad messem,
glorifica manum et brachium dextrum (fol. 60 v) in faciendo vindictam
in nacionibus, increpaciones in populis, in alligando reges eorum ir.
compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis ; quatenus tandem pro
sollicitudine corrigendi is, qui reddet mercedem laborum sanctorum suo-
rum, te cum multitudine electorum tue eure creditorum terram viventium,
quo seeundum Ambrosium in libro de bono mortis 2) peccata non pene-
trant et nisi virtutum vivit gloria, feliciter faciat introire, ipso prestante
qui trinus et unus regnat per infinita secula seculorum. Amen a).

1) Bernhard 1. c. II. c. 6. Migne 1. c. 749 (420).

2) Ambrosius 1. c. c. 9. Opera ed. Caillau II 79 (Migne 14, S. 580).

IV.
Andreas de Perusio, Contra edichjm Bavari.

aus Ottobon. lat. 2795. fol. 134— 159 v.

(fol. 134). Tractatus fratris Andree de Perusio ordinis
fratrum minorum contra edictum Bavari.

Sanctissimo in Christo patri et domino domino Iohanni divina pro-
videncia sacrosancte Romane ac universalis ecclesie summo pontifici
frater Andreas de Perusio ordinis minorum sincere humilitatis obedien-
ciam ac pedum oscula beatorum. Cum a reverendo patre et domino do-
mino Iohanne sancti Theodori dyacono cardinali et apostolice sedis legato
nuper receperim in mandatis, ut edictum heresiarche Bavari, quod incipit:
Gloriosus Deus et sublimis dominancium dominus contra vestre bea-
titudinis eminenciam pro ingenii mei viribus impugnarem, nisus sum
ideo solo nomine edictum argumentis, racionibus ac sanctorum patrum
auctoritatibus b) ostendere penitus nulluni esse, necnon et contra raciones
eius sophisticas, ymo magis hereticas, vestre sanctitatis beatitudinem
deffendere vel potius declarare c) ipsam Davitice turris clippeis immobi-
liter extitisse d) munitam. Vestre igitur sanctitati hanc paginam predicta
breviter continentem ausus sum transmittere, ut a vobis, qui beati Petri
sedem et fidem tenetis, recipiatur vel respuatur, prout scrinium vestre
prudencie ydoneum iudicabit.

Agrediens igitur quod supra polliceor, omissis brevitatis gracia ver-
borum incompactorum calumpniosis multiplicitatibus que predictus here-
siarcha in serie sui edicti vel pronunciacionis eloquitur, eandem erroneam
et falsam pronunciacionem ad tria sola puncta curavi reducere. Nam
sensum et sentenciam eiusdem adequate et (fol. 134») sine diminucione
continent meo exiguo et parvo iudicio, et propter eadem precise blasfemus
predictus periculosam suam tyrannidem et manifestas hereses presump-
cione dampnabili nititur palliare.

Sit igitur secundum preposterum ordinem, sed necessario commu-
tatum primus articulus predicte pronunciacionis, scilicet quod flagiciosus
prefatus asserit vestram sanctitatem heresim publice predicare per-
fectionem paupertatis altissime in Christo penitus denegando, ex quo dicit
sequi Christum non fuisse perfectissimum viatorum. Hoc autem elicitur
ex extravaganti illa, que incipit Cum inter nonnullos, a vestra sanctitate

a) Mit blasser Tinte v. Hd. sec. 15 dazugejügt : Qui scripta sua dextera
sit benedicta etc.

b; })is. auctoribus.
c; ms. declare.
d) ms. extisse.

IV. ANDREAS DE PERUS10. 65

de fratrum nostrorum et multorum in theologia doctorum comuni consilio
et assensu cum multa maturitate digesta, ubi dicitur, Christum in spe-
ciali aliquid habuisse ac eciam in comuni, sibique ius utendi, vendendi,
donandi ex ipsis eciam alia acquirendi compeciisse secundum sanctarum
testimonia scripturarum. Contra quod arguit predictus hereticus cum
suis complicibus, nee credo ad hoc aliquam racionem haberi possi-
bilem, nisi istam vel elicitam ex eadem, scilicet quod ex hoc sequeretur
Christum non fuisse perfectissimum viatorum propter carenciam summe
et altissime paupertatis. Ad quam racionem exeludendam, in qua vis
racionum omnium, ut michi videtur, ad hoc induci possibilium conti-
netur, probandum aeeipio, quod licet Christus in speciali aliquid habuerit
ac eciam in comuni, eciam sibi iura predieta competerint, non tarnen hoc
perfectioni derogat a) Christi, quin ipse fuerit perfectissimus viatorum.
Ad cuius evidenciam duo premitto preambula.

Primum : propter quid secundum sanetorum sententiam (fol. 135)
paupertas, que omnium expropriacionem includit, inter bona spiritualia
debeat numerari. Ait enim Origines super illo verbo Matth. 19 l): Si vis
perfectus esse *>), vade et vende omnia que habes et da pauperibus : Non
sie intelligit, ut in ipso tempore, quo tradiderit bona sua pauperibus
fiat omnino perfectus, sed ex Uta die ineipiet speculacio Dei adducere
eum ad omnes virtutes. Ex quo videtur velle, quod deposita c) sarcina
deliciarum facilius quis ad divinorum contemplacionem et dilectionem
assurgit per quam adducetur ad omnes virtutes in quibus summa perfectio
continetur.

Cui eciam consonat quod ait ibidem Hylarius2): Grave, inquit, onus (1)
innocencia subit incrementis opum oecupata. Onus d) intelligo per quod
non potest faciliter ad contemplacionem et dileccionem celestium ele-
vari, quod onus d) a se abiciunt perfecti pauperes, dicente Augustino 3)
de verbis domini : Amici Christi sunt, qui omnia sua dimiserunt, ut Deo
sine seculari compede expediti servirent, et ab honeribus mundi liberatos
velut pene natos sursum humeros tollerent. Item ibidem Crisostomus in
omelia sie inquit 4) : Adiectio diviciarum maiorem accendit flammam et
violencior fit cupido. Ex quo verbo colligitur, quod pro tanto est melius
non habere divicias, quia ex se divicie ad terrenorum dilectionem incli-

a) ms. derrogat.

b) ms. folgt et getilgt.

c) ms. depposita, wie stets.

d) ms. bonum.

1) Origenes Comm. in Matth. tom. XV, Migne, Patr. Graeca 13, S. 1303 c

2) Hilarius Comm. in Matth. c. 19, Migne 9, S. 1026 (7<>l .

3) Augustin Sermo 61, ed. Maurin. V, 1, 508??

4) Crisostomus in Matth. Homelia 63 (al. 64) §2, ed. Montfaucon VII 7<>(>.

Scholz, Texte. 5

66 IV. ANDREAS DE PEKUSIO.

nant, animum inflamant; ideo recte ibidem ait Rabanus l) : Tucius autem
est nee habere nee amare divicias. Item Augustinus2) de verbo, divicias
inclinare ad superbiam asserit, cum ex eis maxima dicat superbiam gene-
rali, sie inquiens : Nichil est (fol. 135) quod tantum generent divicie
quam superbiam. Ex quibus omnibus patet paupertatem ideo inter bona
spiritualia numerari, quia seeundum Ylarium, Augustinum et Originem, ut
proximo ostensum est, paupertas ad superiora erigit, seeundum Crisosto-
mum ex contrario sensu amorem temporaliutn minuit, seeundum Augu-
stinum ex eodem sensu superbiam exeludit, quia scilicet habere divicias,
quod est paupertati contrarium, inclinat ad opposita omnium predictorum.

Ex quo eciam sequitur manifeste, quod paupertas non est perfectio
proprie, que est nostrarum actionum finis, sed ministerium, quo mediante
ad perfectionem caritatis, que seeundum apostolum finis est preeepti, con-
scendimus, dicente eciam abbate Moyse in collacionibus 3): primum ieiu-
nium, vigilie, meditacio scripturarum, nuditas ac privacio omnium facul-
tatum, non perfectio, sed perfectionis ministeria sunt, quia non in ipsis
consistit diseipline illius finis, sed per illa pervenitur ad finem. Et su-
perius dixerat, quod ad perfectionem caritatis istis gradibus conamur
ascendere.

Seeundum premitto preambulum, quod seeundum Augustinum De
bono coniugali 4) bonum cuiusque virtutis vel aeeipitur quantum ad actum
exterioris operacionis vel quantum ad habitum affectionis, sicut verbi
gratia virtus paupertatis quantum ad actum per temporalium actualem
abdicacionem datur intelligi, quantum ad habitum seeundum prepara-
cionem animi, quo quis seeundum divinum beneplacitum predieta bona
temporalia relinquere est paratus. Ex hiis autem preambulis infero sie
quod in hoc articulo principaliter intendebam, scilicet carentiam actualis
(fol. 136) paupertatis, non dico habitualis, Christo summam perfectionem
non tollere, quia non tollit perfectionem summam, cuius remocio non
includit nee inclinat ad imperfeccionem. Quia habens oppositum non
tohitur, nisi per oppositum formaliter vel virtualiter; sicut frigus non
tollitur, nisi per calorem vel rem aliquam virtutem caloris habentem.
Sed habere11) actualiter aliquid in speciali vel in comuni, quod est oppo-
situm paupertati, non includit imperfectionem, quia tunc paupertas, quod
est eius oppositum, perfectionem includeret contra dieta, cum solum sit
via ad perfectionis apicem conscendendi seeundum Originem et abbatem
Moysen, ut est in proximo allegatum. Nee ad aliquam imperfectionum

ai ms. habetur.

1 Rabanus Comm. in Matth. lib. VI. c. 19, Migne 107, S. 1021.

2) Augustin Sermo 61 (de verb. Dom. 5) ed. Maurin. V, 1, 508.

3) Abbas Moses in Joh. Cassiani Collationes I c. 7, Migne 49, S. 490. 489.
4; Vgl. Augustin De bono coniugali 25 (XXI), 1. c. VI 562.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 67

predictarum Christus a)inclinat, cum huiusmodi inclinatio ex parte inclinati
disposicionem exigat b) ad peccatum, et nisi inclinabile ad imperfectionem
nichil inclinet, Christus eciam ad nullum inclinans sit peccatum, cum
nullo modo peccare potuerit aliquo genere peccatorum, secundum magis-
trum sententiarum libro III. di. XII. 1). Ergo manifeste sequitur, quod
habere aliquid in speciali vel in comuni vel iura predicta que vestra
sanctitas Christum habuisse asserit, summam Christi perfectionem non
auffert nee arguit ipsum non fuisse perfectissimum viatorum.

Secundo oppositum eius, quod in Christo non necessario ponitur, in
eo positum imperfeccionem non arguit. Sed ponere in Christo abdica-
cionem omnium bonorum, que est paupertas secundum eos altissima,
necessarium non existit, quia talis abdicacio ad perfectionem ponitur
acquirendam et ad removenda impedimenta, que ab eadem acquirenda
vel exercenda retrahere possent secundum sanetorum testimonia (fol. 136)
predictorum, propter que in Christo non est necessarium actualem ponere
paupertatem, cum Christus fuerit in statu perfectionis in perfectione immo-
biliter confirmatus. Ergo habere aliquid quod opponitur paupertati altis-
sime, potest poni in Christo, imperfectionem non arguens in eodem. Tercio
illud, quod vere ponitur in Christo, in eo imperfectionem non arguit, quia
impossibile sequi non potest.

Sed in Christo ponitur, quod vere et sine fictione aliquid terrenum
habuit, cum infirmorum personam aeeepit in loculis que habebat, exem-
plum vivendi seipsum prebens omnium ac eciam infirmorum, secundum
summam domini Nicholay extra de verborum significat. c.Exiit libro VI.02).
Quod exemplar non fuisset verum sed fictum et sophisticum, si aliud
ostendisset opere, quam habuisset mente ; igitur sie habere, in Christo
imperfectionem aliquam non concludit.

Quarto fuga amota imperfectione quam includere potest, scilicet
homines plus debito timendi et Deum minus debito diligendi, Christo com-
petivisse, ewangelii scriptura testatur. Igitur et habere temporalia pre-
dictis modis exclusa imperfectione quam aliquando arguunt in habente
sibi posse competere, equali videtur racione probari. Sed imperfectio
est inclinacio, quam divicie faciunt in habente, quibus ad dilectionem
earum nimiam et dilectionem Dei non perfeetam aliquis secundum sane-
torum predictorum testimonia inclinatur. Amota igitur imperfectione pre-
dicta, que a Christo secundum prefata necessario amovetur, Christus res
temporales in se perfectus existens in speciali habere poterat ac eciam
in comuni habitu. Beatus Augustinus in libro de bono {fol. 137) coniu-

a.) ms. Christum,
b) ins. exhigat.

1) Petrus Lomb. Sent. 1. III. dist. 12, Migne 192, S. 780 f. § 3. 4.

2) c. 3 de verb. signif, in VIto (V, 12).

68 IV. ANDREAS DE PERUS10.

gali sie ait1): Virtutes cum aliquandj opere manifestantur, aliquando
habitu latent; quocirca sicut non est impar meritum paciencie in Petro
qui passus est, et in Ijhanne a) qui nullas expertus est nupeias, et in
Abraham qui filios generavit. Illius enim celibatus et itlius connubium
pro temporum distribucione Christo militaverunt. Sed continenciam
Io'iannes in opjre, Abraham in solo habitu habebat. Res ergo ipsas si
comparemus, nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem con-
tinencie, quam castitatem coniugalem; homines vero cum comparemus,
ille est melior qui bonum amplius habet,

Ex hac autem auetoritate sie arguo. Sicut pro diversis temporibus
propter Dei preeeptum et utilitatem comunem castitas nupcialis Abraham
et virginitas Iohannis sunt equalis meriti apud Deum, quia equaliter a Deo
preeepta et equaliter suis temporibus universo utilia seeundum Augu-
stinum in auetoritate predieta dicentem : illius enim celibatus et illius
connubium pro temporum distribucione, ecce, quod equaliter utiliter utilia,
Christo militaverunt, ecce, quod equaliter preeepta; ita modo simili, pau-
pertas et Christi divicie, equalis possunt esse meriti apud Deum, quando
scilicet pro tempore Christus divicias habuit, ex patris preeepto seeundum
formam b) constituens infirmorum, et pro tempore nichil habens se ex eodem
preeepto formam constituens eorum qui maioris perfectionis apicem co-
nantur attingere. Ex hiis autem sequitur evidenter, quod si paupertas
extrema in Christo extitit (fol. 137), summam ab eo perfectionem non
tollens, ita et divicie perfectione eadem ab eo non exclusa, cum esse
possint equalis meriti seeundum predieta, fuisse potuerunt penitus in
eodem.

Sexto ex eadem auetoritate sie arguo. Habitualis paupertas et non
actualis cum bono equali seeundum quod quis melior alio iudicatur,
paupertati actuali seeundum predicte auetoritatis exempla non immerito
comparatur. Per bonum autem equale intelligo caritatem, seeundum quam
bonitas in omnibus mensuratur, quia Caritas est summum bonum, amplum
donum, in quo pendet totus ordo preeeptorum, sicut feria seeunda maioris
ebdomade canit sacrosaneta mater ecclesia. Summum autem seeundum
philosophum nono methaphysice in omnibus est mensura. Per pauper-
tatem habitualem intelligo animi preparacionem ad omnia semper pro
divino placito relinquendum, licet actualiter ex divino placito habeantur.
Sic Abraham seeundum predieta in habitu castitatis habebat seeundum
animi preparacionem predietam, seeundum quam semper paratus erat exire

a) Fehlt im ms.: qui passus non est, sie non est impar meritum conti-
nentiae in Joanne.

b) Ergänze : se.

1) Augustin, De bono coniugali I. c. 25 (XXI), p. 562 und 564.

2) Ambrosius Expositio Ev. sec. Luc. 1. VII § 55, ed. Maurin. IV 944 (158).

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 69

in actum, nisi divinum beneplacitum cognovisset. Ex istis igitur sequitur
evidenter, quod Christus habitualem paupertatem modo predicto habere
potuit, eciam aliquid terrenum possidens, et tarnen propter excellenciam
caritatis semper existens perfectissimus viatorum, ut sie breviter arguetur:
oppositum paupertatis actualis stante paupertate habituali cum caritate
suprema in Christo apicem perfectionis non tollit, et per consequens
Christus in se perfectus existens habere aliquid potuit in speciali actualiter
ac eciam in comuni.

Has autem duas ultimas raciones duplici auetoritate {fol. 138) con-
firmo : prima est beati Ambrosii super Lucam c. 31 traetantis ibidem
verbum Actuum tercio : Argentum et aurum non est michi. Non hoc,
inquit, gloriatur Petrus quod argentum et aurum non habeat, sed quod
servet domini mandatum, qui preeepit : nolite aurum possidere, ubi
expresse patet quod meritum non consistit in non habende quia in hoc
Petrus non gloriatur, sed solum in perficiendo domini voluntatem.

Precisa igitur causa perfectionis est observacio dominice voluntatis, usf.

(fol. 138). Auch die Apostel besassen etwas. Die perfectio besteht
nicht in actuali expropriatione, sed solum in implecione dominice volun-
tatis. Ex hiis autem potest evidenter deduci a), scilicet edictum heresiarchi
predicti contra beatitudinem vestram non invehat, quia dicitis eciam
apostolos aliquid actualiter habuisse.

(fol. 138»). Die Stelle Luc. 22 gilt nicht für alle Zeiten etc. (bis
fol. 144). Verteidigung sowohl der Dekretale Nicolaus' III. , als der Bulle
Ad conditorem canonum-, die paupertas actualis ist nicht nötig für den
Status perfectorum (fol. 142). Der Vergleich mit der Ehe, bezw. Ehe-
losigkeit, passt nicht; denn Christus und die Apostel konnten keine Ehe
eingehen, quia matrimonium constat esse perpetuum etc.

(fol. 144). Ex predictis igitur meo iudicio liquet aperte articulum here-
siarche Bavari quo dicit, ideo Christum fuisse altissimum vel sanetissimum
pauperem, quia aliter non fuisset perfectissimus viatorum, si de actuali
paupertate intelligitur, falsitatem continet manifestam, si de habituali,
contra sanetitatem vestram notam alieuius calumpnie non inducit.

Secundus articulus pronunciacionis predicte hoc continet sententia-
liter et in brevi, quod heresiarcha predictus eminenciam vestre beatitu-
dinis sicut hereticum arguit pro eo, quod iura imperialia et temporalia
sicut iuste sibi debita oecupavit, quod eciam contra se ipsum, quem im-
peratorem asserit, nulli in temporalibus de iure subiectum, ausi estis
contra Christi doctrinam et exempla temerarie procedere. Et iniuste multa
eciam alia contra eandem blasfemando proloquitur, sed quia illa predictus
hereticus non asserit heresim sapere, nee per ipsam sui edicti nullitatem
nititur roborare, maxime cum sint facti et veritate tacita manifestam con-

a) Ergänze: quod.

70 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

tineant falsitatem, censui non necessarium contra illa invehere. predictas
presenti pagine non inserendo blasfemias. Ad excludendam igitur hanc
temerariam assercionem probandum accipio ad summum pontificem ac
eius iurisdiccionem non solum spiritualia, sed eciam temporalia, necnon
imperatori quecumque eciam in ecclesia consistent, in aliquibus debeant
pertinere {fol. 144v). Nach Hieronymas in c. 24 dist. 93 soll die pluralitas
ordinum auf die Einheit zurückgeführt werden; geistliche uni weltliche
Gewalt sind nicht unabhängig von einander, koordiniert, sondern die eine
der andern untergeordnet, und zwar die weltliche Gewalt der geistlichen
in allen Beziehungen, Tenporalien und Spiritualien, weil sonst iudex
spiritualium (fol. 145) non haberet iudicium liberum, cum se cerneret eidem
quem iudicat in temporalibus, se in spiritualibus debere obsequi et subesse,
et tunc iniusticiis et iniquitatibus via et materia pararetur... (fol. 145').
Ideo cum papa sit ultimo fini prepositus, sicut tenetur omnes ad finem
dirigere iuxta posse, ita etiam a peccato, quod est fini contrarium, abvertere
renitentem: ex quo seqüitur manifeste, quod si princeps temporalium vel
etiam imperator in exercitio temporalium aliquid peccando faciat, propter
quod a fine debito abvertatur, ipse etiam in temporalibus ad papam sicut
ad summum iudicem pertinebit. Ex quo ulterius seqüitur, quod si hereticus
vel scismaticus, sicut in proposito de heresiarcha Bavaro noscitur verum
esse, fideli preficiatur populo, papa potest eum deponere, temporalibus
privare, omnes iuramento sibi fidelitatis abstractos absolvere, ne scilicet
talis ex temporalibus occasionem capiat cum sibi subiectis populis a fide
et ab obedientia sancte ecclesie necnon a fine ultimo per consequens
deviandi. Beispiele der Exkommunikation und Absetzung von Kaisern
und Königen durch die Päpste aus dem kanonischen Rechte (fol. 146).
Weitere Argumente für die Ueberordnung der geistlichen Jurisdiktion aus
Aristoteles, N. T. und Canones... (fol. 147)... Supplementum negligentie
durch die geistliche Gewalt... (fol. 148)...

S2d ut ulterius proprio iugulem gladio supradictum hereticum qui se
ipsum ex verbis propriis asserit imperatorem non esse, sed tyrannum et
scismaticum ecclesiastice unitatis, sie ex verbis eius infero evidenter, ad
papam a) vel de imperio vel de temporalibus administrare pertinet vel eciam
iudicare, igitur predictus scismaticus iura imperii dampnabiiiter usurpavit,
dicens, quod est suum, (ut) h) ipse pertinaciter asserit in pronunciacione
predieta. Consequenciam probo. Nam sicut ipse ibidem dicit, ius imperii ex
sola electione confertur; sed ipse electus non extitit, igitur iura imperialia
obtinere non potest. Quod autem electus non extitit quodam coassumpto
medio infero ex assercione c) predieta. Nam ille noscitur non electus, qui
eligitur ab hiis, quos est evidens ius eligendi nullatenus obtinere. Sed

a; ms. aid ppam.

b) Fehlt im ms.

c) »is. asseracione.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 71

sui quos asserit electores ius eligendi non habent, cum si quod ius
eligendi habeant, obtinent ab apostolica sede, sicut evidenter apparet in
cronicis et extra de electione Venerabilem *); quod ius eis sedes apostolica
concedere non potuit, predicto heretico concedente nichil de imperio vel
de iuribus imperii pertinere a). Nee obstat, si dicat ius eligendi suis elec-
toribus ex consuetudine antiqua competere, que iure difficiente iuris effi-
caciam habere dignoscitur; quia si iure electores sui eligendi ius aliis
competens usurparunt (fot. 148v), furtum non est dubium commisisse. Sed
nullidubium, quod für nullo unquam tempore prescribit; et per consequens
nee se taeri possunt consuetudine, cum debeat existens rationabilis legi-
time esse prescripta, extra de consuetudine, c. fi ''). Nee eciam in hoc
potest populi, qui eligendi ius habet b), assensus tacitus excusare, cum non
sit verisimile populum tali usurpacioni c) prebuisse assensum, nisi quia
propter sedem apostolicam ius electionis in alios transferentem predictos
electores crediderit d) iustum titulum habuisse. Qui quidem titulus cum
per dictum Bavarum sit iniustus, quia nichil pertinet ad sedem aposto-
licam de talibus ordinäre, et per consequens cesset causa assensus
populi, eciam populi indubitabiliter cessabit assensus, cum cessante
causa cesset effectus, extra de peni. et re. cum infirmitas 3). Ut autem
exclusis tenebris presentis articuli veritas clarius patefiat, adducantur
rationes probantes contrarium, que ponuntur in assercione predieta evi-
denter, ut puto, et faciliter dissolvende.

Folgen 7 auetoritates des kanonischen Rechts von der Ueberordnung
der kaiserlichen Gewalt im Weltlichen und der Trennung der beiden
Gewalten: 1) 23. q. 4 c. quesitum 4), ubi dicitur quod potestas secular'um
iudicum est a Deo; 2) Augustin super Joh. 8. di. quo iure B) (fol. 149) 3)
Cyprian in 10. di. quoniam idem 6) 5) 96. di. duo sunt 7) . . 5) eodem di. c.
Si Imperator. 8) 6) Innocentius, extra de foro compet. licet et e. ex
tenore 9), qui fili sint legit. causamque 10) 7) Alexander extra de ap. si

a) scilicet ad sedem apostolicam.

b) ws. habent.

c) ms. talem usurpacionem.

d) ras. crediderint.

1) c. 38 X de elect. (I, 6).

2) c. 11 X de consuetud. (I, 4).

3) c. 13 X de poenit. et remiss. (V, 23).

4) c. 45 C. 23 q. 4.
5j c. 1 dist. 8.

6) c. 8 dist. 10.

7) c. 10 dist. 96.

8) c. 11 ib.

9) c. 10 und 11 X de foro comp. (II, 2).

10) c. 7 X qui fili sint legit (IV, 17).

72 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

duobus, §. denique l) Von diesen auctoritates alique asserunt a solo Deo
fuisse imperium ordinatum, quod verissimum esse concedo, sed ex hoc
non sequitur : ergo summo pontifici non subicitur imperator... {fol. 149v).
Die andern Stellen sprechen /jwrvo/zcferdistinctioetimpermixtiopotestatum.

{fol. 150 ff). Weitere Argumente aus der Bibel.

{fol. 152v): Ex predictis igitur patet in secundo articulo assercionis
predicte temerarie esse dictum, ad papam nichil de imperio vel de tempo-
ralibus pertinere, cum saltem temporalia omnia, ut ordinantur ad finem,
principaliter ad summum pontificem, non ad aliquem secularem principem
debeant pertinere.

Tertius predicte pronunciacionis articulus breviter continet a) in
summa, quod predictus Bavarus se imperatorem asserens propter duo
predicta, que dicit heretica, et propter alia multa innormia, que blasfe-
mando imponit beatitudini vestre, dicit se ius habere eminenciam vestram
ab officio pontificatus deponi, et ideo sanctitatem vestram sententiando
propter predicta deponit cum consensu, ut asserit, cleri et populi Romani
et suorum principum et aliorum prelatorum tarn Alamannorum quam
Ytalicorum et aliorum fidelium plurimorum. Circa quem articulum quia
manifeste procedit ex suppositione falsorum, scilicet quod sanctissimus
papa Iohannes in heresim dampnatam inciderit, et quod ipse Bavarus verus
imperator existat, que ex predictis constat {fol. 153) esse falsissima, ea
tarnen que falsissima constat esse, vera ex ypothesi supponendo ac si
verissima forent, intendo ostendere, quod eciam hiis suppositis sicut veris
ipse deponendi summum pontificem ius non habet. Der Kaiser hat nicht
principaliter de causa fidei cognoscere, also auch nicht dabei zu iudicare,
das ist Sache des concilium. Der Kaiser der nur humanis presidet, kann
nicht de divinis iudicare {fol. 153 v). Auch wenn Iohann notorisch Hä-
retiker wäre, a concilio erat sententia expectanda... Nee eciam potest ad
hoc iudicium petencium clericorum valere consensus, licet infra decla-
rabitur talem non fuerit habitus, cum ipse non auetoritate clericorum sibi
commissa, sed presumpeione dampnabili, pretextu imperialis auetoritatis,
predietam sententiam duxerit proferendam. Secundo: etsi quis b) ex per-
sonis ecclesiasticis et maxime papa sit hereticus manifestus, tarnen ante-
quam appareat eius incorrigibilitas, quia corrigibilis existens a cetu sum-
morum clericorum non deponitur, 21. dist. c. nunc autem... 96. dist. c. si
imperator... wird er nicht abgeurteilt; dem Kaiser bleibt nur die Aus-
führung des Urteils des geistlichen Gerichts.

(fol. 154). Tertio principaliter arguo ad propositum principale: impe-
rator papam principaliter creare non potest, ergo nee potest simili modo

a) ms. continens et.

b) ms. et si ei as ex personis.
I) c. 7 X de app. (II, 28) § 1.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 73

deponere, maxime cum spiritualia constituantur facilius, quam destruan-
tur... Quarto : Si imperator principaliter potest papam propter heresim
iudi:are, ergo et quemlibet aüum de heresi congrue iudicabit, quod esse
absurdum nullus sane mentis ignorat... Nee obstat, si dicatur, quod papam,
nullus cui iudex preponitur ecclesiasticus, imperator rationabiliter iudicat;
sed non sie privatum quemlibet, qui multis ecclesiasticis iudieibus est
subiectus. Nam sicut privato cuilibet aliquis preponitur ecclesiasticus
iudex, ita etiam heretico cuilibet {fol. 154v) preponatur...

(fol. 154») . . . Sexto supradieta Marcialis imperatoris declarantur exem-
plo, qui existens in concilio clericorum nichil de hiis que sunt fidei diffinire
voluit, sed solum confirmare voluit quod concilium diffinisset... Ebenso
derselbe Kaiser auf dem Konzil zu Chalcedon.

{fol. 155\ Septimo: Beispiel des Kaisers V 'alentinian und der Päpste
Sixtus und Marcellin nach 21. dist. 2. nunc au'en1) {fol. 155)... Octavo:
Theoderich und Symmachus, nach 17. dist. § Hinc etiam.2)...; Theodosius,
96. di. § satis evidenter*)... Hec et hiis similia declarant processum Ba-
vari, eciam hiis que sanetitati vestre imponit mendaciter suppositis
tamquam veris, nulluni et temerarium extitisse, cum a non iudice lata
sententia nullius robur obtineat firmitatis, Sed ut rhagis eluceat istius
articuli veritas que in temerario edicto arguuntur contra predieta, produ-
cantur in medium faciliter dissolvenda.

(fol. 155"). Es folge aus dem Edikt, quod cum ad imperatorem per-
tineat defensio fidei et ecclesiastice diseipline, ne pax ecclesie vel
eiusdem diseiplina solvatur, ad eum pertinebit iudicare de summo pon-
tifice, maxime in defectum prelatorum ecclesie, quos hoc non posse
facere asserit propter metum, qui cadere debeat in constantes. Dafür
drei Beweise: 23. q. 5. prineipes*); 11. q. 3. imperatores 5); 96. dist. sicut
ubi*); viertens auch: quia negocium fidei causa sit commune, videtur ad
imperatorem, non solum ad viros ecclesiasticos pertinere, propter quam
causam eciam imperatores leguntur sinodalibus interesse conventibus...

(fol. 156). Aber aliud est defendere ecclesiam, aliud de causa defen-
sionis cognoscere et defensionem indicere. Erst müssen die geistlichen
Gewalten alle Mittel anwenden, ehe die weltliche eingreifen darf. Nur:
quod non valeant sacerdotes efficere per sermonem doctrine, potestates
hoc imperent per diseipline terrorem. Et hoc est, quod comuniter dicitur,

1) c. 7. dist. 21.

2) c. 6, pars 2 Gratianus dist. 17.

3) c. 7. dist. 96.

4) c. 20. C. 23. q. 5.

5) c. 98. C. 11. q. 3.

6) c. 15. dist. 96.

74 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

in defectum clericorum ecclesiasticorum iudicem a) secularem intra
ecclesiam accipere potestatem...

i/o/. 156v). Si seculari statim cognicio deberetur, aperiretur via frau-
dibus laicorum clericis infestorum, ut viris ecclesiasticis enormia impo-
nerent crimina etc. Ex quibus evidenter colligitur non obstante c. principes,
processum Bavari contra beatitudinem vestram ab ecclesia et ecclesia-
sticis iudicibus hiis modis competentibus non precisum, nulluni penitus
extitisse.

(fol. 157k In causa fidei darf der Kaiser nicht richten, obwohl sie eine
causa comunis, sondern solum — synodalibus conventibus interesse.

Secundo principaliter predictus Bavarus in sui excusacionem erroris
Ottonis b) primi allegat exemplum. Nam Ottonem predictum dicit cum
clero et populo Romano Iohannem XII. deposuisse a papatu et cum pre-
fato clero et populo de alio providisse. Aber er beweist nicht, dass Otto
das bene et iuste fecisse. Das Ereignis wird im Speculwn Historiale
c. 218, parte 2a, anno 26 erzählt. Danach war es nicht der Kaiser, sondern
Ytalicorum concilium clericorum, das dm Papst absetzte (fol. 157v)...

Tertio predictus Bavarus suum factum ex eo palliat quia sie pro-
nunciacioni cleri et populi accessit assensus et suorum prineipum et
ecclesie prelatorum, tarn Ytalicorum, quam Alamannorum, quia fidelium
plurimorum; ex quibus forte credit sie prounnciacioni assensum accej-
sisse concilii.

Aber et si vim talis assensus haberet concilii, tarnen ipse Bavarus
eciam imperator existens sententiam deposicionis contra papam princi-
paliter ferre non potest... {fol. 158) nee assensus predictorum istam posset
confirmare sententiam, — weil causa adulacionis, non sanetionis legitime
presumitur accessisse. Auch wenn der assensus der sententia voranging, wie
der Bavarus in dem Edikt behauptet; ait enim in predicto edicto: sententia
in qua lata de comuni consensu, consilio et requisicione etc ')., so ändert
das nichts, der Vorwurf der adulaüo bleibt, (fol. 158v) auch die supplicatio
populi el cleri Romani ermächtigt den Kaiser nicht. Anders ist es nur
bei statutis editis in defensionem ecclesie i/o/. 159)... 2a causa tollens
tercium Bavari argumentum, quia concesso tamquam pro vero c), quod
imperator de consensu concilii possit deponere sententialiter sicut iudex
et prineeps summum pontificem, tarnen ex processu predicti Bavari patet,
Bavarum in sua sententia sacri concilii non habuisse consensu m. Nam
synodus que papam potest deponere {fol. 159v) nulli est dubium, quod
esse debeat generalis, cum cause maiores non possint in particularibus

a.) ms. iudicium iudicem.

b) ms. Octonis, so stets.

c) Später in die Lücke eingeschoben.
\) Vgl. Baluze, Vitae paparum II 520.

iv. Andreas de perusio. 75

conciliis diffiniri, 18. di. § l J). Causa autem pape de maioribus causis
existit, 17. di. § hinc etiam, ubi 2). In tanto negocio constat autem clerum
et populum Romanum cum aliis prelatis, quos generaliter nominat, vim
huiusmodi concilii non habere. Tum quia principalis clerus Romanus
idest cardinalium collegium, nam cardinales inter Romanos clericos nume-
rantur, 23. di. In nomine domini 3), congregacioni Bavari non interfuit nee
ad hoc in sepe fato edicto dicitur fuisse vocatum; item eciam de epi-
scopis maxime propinquis Ytalie maioris auetoritatis, quos interfuisse et
ad congregacionem predietarn evocatos fuisse non constat; et ideo. quod
omnes tangit, quia ab omnibus approbatum non extitit, constat viribus
caruisse iuxta canonicas sanetiones. Ex hiis igitur probabiliter patet,
quantum ad hunc tercium spectat articulum, pronunciacionem predicti
Bavari, eciam falsis suppositis tamquam veris, temerariam, presump-
tuosam et invalidam penitus extitisse.

Suscipiat igitur vestre beatitudinis celsitudo, que minori discussa
solercia sinceriori affectione ac vestre sanetitatis et sedis apostolice zelo
ego minimus vobis transmittere attemptavi. Nam in predictis nichil perti-
naciter asserens vestre sublimis beatitudinis, ad quam pertinet que sunt
veritatis et fidei stabilire, cupio subire iudicium. Vestram beatitudinem
omnipotens per diuturna et feliciter conservet secula ad honorem et
gloriam sacrosanete almeque matris ecclesie, Christi saneti glorioso san-
guine nitidius expiate. Amen. Expliciat.

1) Gratianus, pars 1, dist. 18.

2) c. 6, dist. 17, 2a pars Gratianus.

3) c. 1, § 2, dist. 23.

V.
Franciscus ToM, Contra Bavarum.

Aus: Ottobon. 2795 fol. 160-186.

{fol. 160). Tractatus Magistri Francisci Toti de Perusio
ordinis Minorum contra Bavarum etc.

Quis est iste involvens sententias sernunibus imperitis, lob. 381). Si
sententia debeat esse ydonea, requiritur necessario, ut ex parte persone
sentenciantis sit auctoritas, cause stimulantis sit veritas, sentencie obli-
gantis sit equitas; iuxta illud Deuteron. XVII '): Si difficile et ambiguum
apud te iadicium esse perspexeris, queres ab eis, qui iudicabunt tibi
iudkii veritatem, ecce veritas cause stimulantis, et facies quecumque
dixerint tibi qui presunt, ecce auctoritas persone sententiantis, et seque-
ris sententiam eorum nee ai dextram nee ad sinistram, ecce equitas
sententie obligantis. Hiis enim tribus defficientibus erit sententia nulla,
falsa et iniqua. Nulla quidem, quia sententia a non suo iudice lata, qualis
est carens auetoritate, non tenet, u-t dicitur extra de iudieiis, at sis),
et nil obtinet firmitatis, ut dicitur 2. q. 1. in primis4). Falsa quidem quia
super causa falsa et veritate vacua fundata. Iniqua vero quia condempna-
tiva non peccatoris et delinquentis. Unde Exo. XXIII. dicitur5): Nee in iu-
dicio plurimorum, scilicet auetoritate carentium, quod ad primum, acquie-
sces sentencie, quo ad tercium, ut a vero devies, quo ad 2m. In verbo
autem proposito ad sententiam huius Bavari heretici et scismatici relato
tribus predictis opposita describuntur. Describitur enim ex parte persone
sententiantis deffectus auetoritatis {fol. 160°) et preeminencie; cause
stimulantis deffectus veritatis; sentencie obligantis deffectus equitatis et
iusticie. (Defectum)a) auetoritatis et preeminentis persone sentenciantis
probat actus interrogandi, cum dicitur: quis est iste ; deffectum veritatis
et existencie cause stimulantis probat genus proferendi, cum dicitur: ser-
monibus imperitis; deffectum equitatis et iusticie sententie obligantis
probat modus sentenciandi, cum dicitur: involvens sententias. Dico
primo, quod in verbo proposito describitur ex parte persone sententiantis
defectus auetoritatis et preeminencie, quod probat actus interrogandi, cum
dicitur: quis est iste. Interrogamus enim de eo, quod neseimus. Nescire
autem dicitur, cuius fit hoc verbum ad Helym arrogantem et reprobatum,
ut dicit ibi glossa. Et ideo huic Bavaro tamquam scismatico a Deo re-
probato verbum istud congrue adaptatur, cui b) sie arroganter presumen-

a) fehlt im ms.

b) ms. cuic.

1) lob. 38, 2.

2) Deut. 17, 8 fl.

3; c. 4 X* de iudieiis (II, 1).

4) c. 7 C. 2. q. 1.

5) Exc-d. 23, 2.

V. FRANCISCUS TOTI. 77

ü a) iudicare non suum, sed solius Dei servum et velit nolit prelatum
suum, merito dicitur b) illud Rom. 14 J): Tu quis es, qui iudicas alienum
servum? etc. Sed contra hec dicuntur duo. Primum quod papa non est
dominus imperatoris, sed sunt duo domini distincti respectu populi
christiani, papa (fol. 161) quidem in spiritualibus et imperator in tempo-
ralibus, secundum quod ubi papa deprehenditur a fide devius, potest ab
imperatore iudicari. Quantum ad primum dicit iste Bavarus in ista non
dicenda sententia sive fabula sua, quod dicit papa se esse veritatis
evangelice ac Dei ordinationis publicum subversorem evidentissime de-
claravit u. s. w. bis (fol. 161 «••): mittit falcem suam in messem alienam1).
Pro ista questione addo quinque: 1) 96. di 3) imperator habet Privilegium
sue protestatio que administrandis publicis legibus divinitus est consecutus,
mit der Glosse:... nam imperium a solo Deo est... 2) di. 63. Adrianus
papa 4), cum universa synodo tradidit Karolo imperatori ius et potestatem
eligendi summum c) pontificem et ordinandi apostolicam sedem, et hoc
idem cap. sequenti concedit Leo papa Ottoni primo regi theolonicorum et
eius successoribus ... Dann die Glosse: fateamur ergo imperatorem
dominum mundi... 3) di. 10. quoniamb); Christus trennte die officia der
beiden Gewalten. Ebenso dist. 96. cum ad verum G): 4) . . extra de ap-
pellat. c. si duobus nach Alexander JII1). Keine universale weltliche
furisdiktion des Papstes. Ebenso : extra, qui fili sint legit. c. causam 8).
5) quia ecclesia tributa solvit imperatori — nach XI. q. 1. si tributum 9)
u. c. magnum . . . lü) et extra. 1. di. 2. et c. sequenti11) premittitur
rubrica, quod episcopus de secularibus negotiis cognoscere non debet.
Et ex istis forte dicit Bavarus decretistas sue consentire opinioni.

Quia tarnen opinionem reputo falsam et rationi ac sacre scripture
iurique canonico contrariam, ydeo arguo contra ipsam . . 1) princeps apud
quem residet potestas in congregatione, tenet locum capitis in corpore,
quia sicut caput corporis naturalis influit (fol. 162v) in membra et preest
eis . . Ein Körper mit zwei Köpfen ist monstruosum; das eine Haupt ist

a) presumente korr.
bi ms. dici.
C) ms. summi.

1) Rom. 14, 4. •

2) Baluze, Vitae paparum II 516.

3) c. 11 dist. 96.
4i c. 22 dist. 63.

5) c. 8 dist. 10.

6) c. 6. dist. 96.

7) c. 7. X de appellat. (11,28).

8) c. 7. X qui filii sint legit. (IV,17).

9) c. 27. C. 11. q. 1.
10; c. 28. ib.

11) c. 29. ib. Das vorausgehende Zitat ist unklar.

78 V. FRANCISCUS TOTI.

der Papst, nicht der Kaiser, weil der influxus auf das Ganze nicht von
den Temporalien ausgehen darf ... 2) Gott ordnet sein Reich ad uni-
tatem, non divisionem : also ein Haupt . . . Der Einwand: dieses Haupt
sei Christus, Kaiser und Papst seien nur vicarii partiales Christi, wie
etwa die Vikare eines Bischofs in foro conscientie und in foro contentioso,
ist hinfällig : denn Christus steht nicht mehr in sichtbarem Verkehr mit
der ecclesia militans. Dzshalb setzte er Petras zu seinem Vikar ein
(fol. 163' ) und gab ihm vor allen andern Aposteln die Schlüsselgewalt . .
(foL 164) . . 3) Solus Christi vicarius habet in ecclesia potestatem. Vor
Christas gab es keine wa'iren Kaiszr, nur Gzwaltherrschaft ... (fol. 164 v)
4) Omnis potestas a Deo . . . sed que a Deo sunt, ordinata sunt . . . non
autem essent ordinate a), sed potius disparate, si una b) alteri minime subde-
retur ... 5) Die potestas temporalis hängt von der potestas spiritualis in
ihrem esse ab, wie ab totali causa, ist ihr also Untertan, (fol. 165) 6) Sicut
videmus in maiori et minori mundo naturali, sicut et in mundo mistico
id est in congregacione hominun et maxime fidalium debemus arguere
esse. 7) Philosophus probat quod materia est propter formam , etc. . .

{fol. 165v) 8) na:h c. Per vener abilem lj: dispensare in spiritualibus
comuniter intelligitur in temporalibus dispensandum. (fol. 166) 9) Christus
besass als Mensch alle Gewalt im Himmel und auf Erden. 10) Christus
ist nach Hzbr. 6,23 secundum ordinem Melchisedek factus pontifex in
etenium. Bestätigung Apoc. 19,16, quod Christus habet in vestimento . . .
et in femore suo scriptum rex regum et dominus dominantium. (fol. 166v)
Deshalb wird Joh. 1,42 Petrus cephas genannt . . . quod in greco sonat
caput eo quod in capite sit constitutus apostolorum, ut dicit Papias . . .

12) sie apud illum residet regalis c) sive imperialis dignitatis plenitudo
cui de iure competit transferre imperium, quod est uni aufferre et alteri
conferre, ius et potestatem eligendi imperatorem d) tribuere, electum exami-
nare, inungere, consecrare et coronare et per consequens approbare et
reprobare. Sed hec omnia de iure competunt pape, ut dicitur de elect.
vener abilem1). 13) Apud illum residet imperialis dignitatis pulchritudo qui
de iure potest reges absolvere directe et indirecte. Non enim plus potest
imperator apud quem secundum adversarios residet, sed papa de iure
hoc potest..., auch indirekt durch Exkommunikation (fol. 167) und Losspre-
chung der Untertanen vom Gehorsam, 15. q. 6. nos 3) . . 14) Der besitzt die
plenitudo potestatis. ad cuius iudicium refferri debet omnis arduum, dif-

a) ms. ordinata.
bj ms. uni.

c) ms. regualis.

d) »is. imparatorem, so stets.

\) c. 13. X qui filii sint legit. (IV, 17).

2) c. 34. X de elect. (1,6).

3) c. 4. C. 15. q. 6.

V. FRANCISCUS TOTI. 79

ficile vel ambiguum. ... 15) . . . Ille simpliciter prelatus omnium et
monarcha ex a) cuius iudicio pendent omnes vel qui pro omnibus
est redditurus in divino examine racionem .... 16) Der ist der
Grössere, der einen anderen wenigstens in spiritualibus iudicare
potest und von ihm nicht gerichtet werden kann. (fol. 167^)
17) Zweilichtertheorie nach extr. de maio. et obe. solite v), zittert Hugo
de sacr. IL 2, parte 2. c. 4°. . . dist. 27. omnis2) (fol. 168), di. 96. duo
und si Imperator*) . . Dico igitur quod apud papam residet utriusque
potestatis et iurisdictionis plenitudo; sed potestatem secularem b) concedit
imperatori, mediante ipso eam exercet, sibi ipsi eam non aufferendo, sed
ipsam integre ac eius exequutionem in certis casibus reservando. Quorum
primus est quando princeps aliquid ex devocione concedit ecclesie non
solum fructum ville, sed iurisdictionem sicut habet ecclesia patrimonio.
2US est, quando occurreret aliquid difficile vel ambiguum ; et de istis
duobus habetur extr. qui fi. sunt leg. per venerabilem 4). 3L1S est racione
delicti, ut si princeps secularis sit hereticus vel peccator publicus c) seu
de quolibet mortali peccato graviter inculpatus d), et de hoc habetur extr.
de iud. novit ille 5). 4usest cum iudex secularis sit negligens vel iniustus
et hoc vacante imperio, scilicet e) in terris imperii, in aliis vero regnis et
terris indistincte tali necligencia seu iniusticia regis vel principisevidenti
seu notoria existente, ut patet in c. grandi, de suple. neg ligent. prelatorum
li. VIto G), et hoc habetur extr. de foro comp, licet1). Et ex hoc clare
patet sicut a posteriori, quod papa habet iurisdictionem temporalem, quia
alius eius exequucionem in predictis casibus non haberet, nisi ei conce-
deret imperator. Hoc eciam patet per illud Luc. ult. Ecce duo gladii hie 8).

(fol. 1681'). Es folgt die Erwiderung auf die Argumente des Bayern.
Primo de numismate. Die bekannte Stelle bedeutet vielmehr, dass alles
Gott gehört, auch der Caesar und sein imperium . . que sunt Cesaris
sunt eciam Dei . .

(fol. 169). Der comes ist subditus regi, aber subditi comitis aliquid

a) ms. et.

b) ms. : regularitatem.

c) ras. pecator, pecatum; peccator publicus von andrer Hand nachge-
tragen.

d) am Rande: de bis inculpatus.

e) sc. in terris bis libro VI. am Rande.

1) c. 6. X de maio. et obed. (1,33).

2) c. 7. dist 63 ?

3) c. 10. und 11. dist. 96.

4) c. 13. X. qui filii sint legit (IV, 17).

5) c. 13. X. de iudic. (11,1).

6) c. 2. de suppl. neglig. prelat. in VIto (1,8).

7) c. 10. X. de foro comp. (11,2).

8) Luc. 22, 38.

80 V. FRANCISCUS TOTI.

(Jol. 169v) debent regi et aliquid comiti ... Ex hoc tarnen non potest
argui, quod dominium comitis non sit regis. l) In den Worten des Edikts,
dass einerseits Christus Herr alles Geistlichen und Weltlichen sei, an-
dererseits die weltliche Herrschaft abgelehnt habe, liegt ein offenbarer
Widerspruch . . *) Falsch ist die Behauptung, dass Christus allein bei Je
Gewalten zukommen, weil er zugleich Gott und Mensch war . . Dico igitur,
quod hec duplex potestas data fuit Christo ut homini, sicut probatum
fuit supra.

Ad 3) de decretistis dico, quod falsum est eos esse opinionis sue,
ut patet ex dictis . . Preterea falsum est, quod solus imperator recipiat
potestatem in temporalibus a Deo et ipsa electione, cum quia papa recipit
utramque ut dictum est eo ipso, quod electus est in papam, tum quia
ipse non recipit hoc a Deo et ipsa electione, nisi superveniat confirmacio
pape. Cum enim electio imperatoris et electus debeant de iure per
papam examinari et possint per ipsum approbari et reprobari, ambo
simul vel alter a) et per approbacionem infirmetur, ut hec omnia patent
extra de elect. venerabilem (fol. 170), sequitur electum imperatorem con-
firmacione fienda per hominem indigere, cuius oppositum ipse dicit. Et
ex hoc patet, quod papa intromittendo se de electione huius Bavari et post
eius iustam reprobationem et sententias iuste contra eum latas, ut patebit
infra, tarn excommunicacionis quam aliarum penarum ecclesiasticarum
prohibendo, ne fideles christiani sibi obediant, non est mittere falcem in
messem alienam, sed in propriam . . . Einwürfe werden beseitigt. Den
früheren Kaisern waren besondere Rechte eingeräumt propter magnam
ecclesie persecutionem. Das hat jetzt aufgehört, und die Kaiser verloren
jene Rechte per abusum. Kaiser Ludwig verzichtete auf das Wahlpri-
vileg, {fol. 170 v) di. I. 63. Quia sancta und Ego Ludovicus3).
(fol. 171). Die Glosse dicens: fateamur ergo imperatorem dominum
mundi concedo in gradu suo, ut superiusest expressum. Si autem propter
iura predicta tunc irnperatori concessa intelligat imperatorem esse prin-
cipalem monarcham, dico quod falsum fatetur, cum non b) teneant
ista iura.

3) über die distinctio potestatum. Die weltliche Gewalt wird auf die
geistliche als ihre Ursache zurückgeführt ... 4) Appellation an den
Papst ist nur in certis casibus erlaubt, ne (papa) secularibus negociis
implicetur ... 5) ecclesia de propriis, puta de decimis, primiciis et huiusmodi
nullum tributum dare debet, quia talia debent esse libera, ut habetur 23. q. 8.

a) ms. korv. aus alterum.

b) ms, nunc.

1) c. 13. X. iudic. (11,1).

2) c. 2. de suppl. neglig. prelat. in VIto (1,8).

3) c. 28 und 30 dist. 63.

V. FRANCISCUS TOTI. 81

tribütum x). De prediis autem tributariis cum onere suo ad ecclesiam
devolutis non debet ecclesia negare tribütum excepto loco, ubi ecclesia
est fundata, quod autem ecclesia constituit antiquitus de bonis sive
(fol. 171 v) exterioribus imperatori esse solvendum, non pro subiectione hoc
fecit, sed pro stipendio, quia debebat eam tueri et defendere, ut dicitur
23. q. 8 tribütum. . . Ad illud Petri respondit Innocentius III. extra de maio. et
obed. sollte2), ostendens quod nullo modo Petrus per ista verba voluit sacer-
dotibus sibi subiectis iugum subiectionis imponere respectu alterius, nisi
Dei et sui, alias, cum dicat: omni humane creature, sequeretur quod cui-
cumque homini quantumcumque vili deberent esse subiecti. Ex dictis
igitur clare patet, quod papa est simpliciter universalis monarcha totius
populi christiani et de iure totius mundi, ita quod velit nolit quicumque
imperator pape de iure subicitur ut prelato.

2° dicitur, quomodo imperator deberet papam iudicare, si papa repe-
riatur a fide devius, quod iste Bavarus non ex alio probat, nisi exemplo
Ottonis, primi regis Theotonicorum etc. . . zitiert dist. 40 si papa 3) . . .
(fol. 172). Dagegen das Beispiel des Papstes Marcellin in dist. 21.
nunc4) etc. (fol. 172 v) Das Beispiel Ottos d. Gr. passt nicht. Si tarnen
queritur ad quem pertineret iudicare papam, si quod absit deprehenderetur a
fide devius a), dico quod ad sacrum collegium cardinalium cum universali
concilio ad hoc vocato pereosdem dominos cardinales pertineret cognoscere,
cum eiusdem pape electio pertineat ad eosdem et sint in ecclesia primi post
papam eiusque fratres, et cognito quod a fide deviaverit et velit corrigi
et ad istam fidei normam reduci, non potest iudicando deponi. Et sie
intelligo, quod dicitur 9. q. 3. Nemo 5), ubi dicitur, quod primam sedem nemo
iudicabit, neque enim ab augusto nee a clero nee a regibus nee a populo
iudex iudicabitur, et 24. q. 3. Dixit apostolus 6) dicitur, quod per sen-
tentiam suam, quamvis falsam . . . Si autem nollet corrigi, sed pertina-
citer defendere sententiam et erroneam, credo, quod potest ab eis iudi-
cialiter deponi vel directe contra ipsum sentenciam proferendo vel
saltem indirecte alium eligendo, cum ipso iure incorrigibilis sit privatus ;
et sie intelligo illud c. si papa. Nullo autem modo pertineret ad impe-
ratorem, quia extra de iudieiis decernimus1) et in pluribus aliis capitulis
mandat ecclesia, ut laici ecclesiastica traetare negocia non presumant. Hie
autem scismaticus et presumptuosus ecclesie mandata contempnens non est

a) ms. nur ad fide.

1) c. 22. C. 23. q. 8.

2) c. 6. X. de maior. et obed. (1,33).

3) c. 6. dist. 40.

4) c. 7. dist. 21.

5) c. 13. C. 9. q. 3.

6) c. 29. C. 24. q. 3.

7) c. 2. X. de iud. (11,1).

Scholz, Texte. 6

82 V. FRANCISCUS TOTI.

veritus os suum ponere in Christum Dei et omni auctoritate privatus
contra eum sententiam plenam mendacii promulgare, et in exequucionem
sue presumpcionis velut (fol. 173) H) cecuset errans, presumpcionem ad-
dens presumpcioni, videntes et sapientes, puta sacrum collegium cardina-
lium, patriarchas, archiepiscopos, episcopos ac totam clericorum comuni-
tatem, presumit notabili calumpnia et infamia diffamare dicens, quod timore
ducti non fecerunt nee sunt ausi ad ipsius correctionem, quasi apud eum
solum et non apud eos remanserit zelus b) f idei. Cum nullus timor prelatum
negligentem defendere fidei veritatem, dum impugnatur, valeat excusare ;
et quod est gravius, cum decretales eiusdem sanetissimi pape Iohannis
sint de consilio dominorum cardinalium edite ac eciam promulgate, si
heresim continerent, ut asserit iste stultus, iidem domini cardinales non
possent ab heresi excusari, propter quod quasi stupendo dicere possunt
veri fideles de istius presumptione illud Ecclesiastici 37 *) : O presumpeio
nequissima, unde creata es ? et responderi potest : quod ab illo qui dixit
in corde suo Ysa. 14 2): in celum ascendam^ super astra cell exaltabo
solium meum, cuius iste per imitacionem se filium protestatur, solium
iudicii sui exaltare presumens in summum pontificem velut in celum, omnia
sua iurisdictione continens, et in dominos cardinales velut in astra et
luminaria huius celi. Sed domino concedente implebitur in eo quod se-
quitur G) : verum tarnen ad infernum detraheris in profundum laci sc'üicet
presentis et futuri, nisi a tarn horrido finaliter resipiscat.

Arroganter eciam et presumptuose gerit se pro imperatore, cum tarnen non
sit iura imperii assequutus. Nam ut patet extra de electione venerabilem *)
et est superius allegatum, ad papam pertinebit imperium transferre idest
aufferre et conferre, potestatem eligendi, promovendi imperatorem tribuere,
et electum et electionem examinare {fol. 173v ) et per consequens approbare
et reprobare, et approbatum inungere, conservare c) et corroborare. Et si
electum non solum in discordia, sed eciam in concordia, iudieaverit in-
dignum, potest reprobare et omni iure privare, si quod fuisset sibi per
electionem huiusmodi acquisitum, ut patet ibi de Conrado et duce in
discordia electis et per papam reprobatis. Ut patet ex processibus factis
contra eum, publice promulgatis, sequitur quod nullo modo fuerit iura
imperii assequutus, ymo eis totaliter est privatus. Sed ad hoc ipse re-
spondet dictos Processus iniusta occasione fuisse confictos, scilicet quod

a) im ms. falsch gebunden, fol. 173 steht nach fol. 174.

tn ms. scelus.

c) so ms. für consecrare.

1) Eccli. 37, 3.

2) Jesai. 14, 13.

3) Jes. 14, 15.

4) c. 38. X de elect. (I, 6).

V. FRANCISCUS TOTI. 83

sacrum Romanum a) imperium quo ad temporalium administracionem
noluit, sicut nee debuit recognoscere eidem fuisse subiectum. Sed ista
responsio confirmat propositum. Nain quero ab eo, quis a Grecis impe-
rium tnanstulit in Germanos, et velit nolit oportet eum concedere, quod
papa, ut patet ubi supra. Aut igitur potuit de iure aut non. Si sie,
cum transferre non sit aliud, quam aufferre et alteri conferre, sequitur
quod iste cui confert recognoscere ipsum ab ipso debet, et maxime si
conferens talem recognicionem collacioni annectit, sicut est in proposito,
ut patet, ubi supra. Si non : igitur imperium non competit de iure Ger-
manis et per consequens nee ipse, dato quod nichil aliud impediret, esset
imperator nee unquam fuit aliquis de Germanis ; quod est falsum. Igitur
necesse est dicere, quod Germani nunc b) habent iura imperii et elec-
tionis imperatoris, quia papaconcessit eis, et nisi concessit, non habe-
rent, sicut nee (fol.174) habent Gallici vel Yspani. Et quia papa retinuit
sibi electionis examinacionem et persone electe et per consequens appro-
bacionem et reprobacionem quam voluit necessario requiri ad Romanum
imperatorem, ut probatur per experienciam ubi supra, ideo sicut non est
imperator non electus ab electoribus per ecclesiam ordinatis, ita nee
electus nee approbatus. Hoc eciam patet peromnesc) imperatores cano-
nice presidentes, quia omnes petiverunt a papa humiliter confirmari, a
quibus iste quia voluit superbiendo deviare, merito ipsorum consorcio
non debuit aggregari. Preterea non minus pertinet ad papam transferre
imperium, quam concedere ius eligendi imperatorem. Sed electores im-
peratoris recognoseunt ius eligendi a papa, ut dicitur ibi ; igitur et a papa
debet recognoscere imperium imperator. Preterea probatum est supra
multipliciter potestatem temporalium esse subieetam potestati spiritualium
cuius oppositum ipse dicit. Ex hoc autem patet falsum esse, quod dicit
scilicet dyadema cesareum et seeptrum legitime per Romanum populum
cepisse, cum hoc de iure soli pape conveniat, ad quem et electi in im-
peratorem et electionis examinacio noscitur pertinere. Quod si aliquando
factum fuisset sine auetoritate pape, ad quem pertinet, sine qua fieri
legitime non potest, non debet trahi ad consequentiam ex propria volun-
tate. Patet eciam ex hoc, quod processus facti contra eum non ex
occasione iniusta, sed ex causa iustissima processerunt, cum propria
excecatus ambicione voluit absque voluntate domini pape, ymo contra
voluntatem eius, sibi iura imperii obtinere et usurpare. Propter quod
vere potest de ipso tamquam de temerario (fol. 174v) et pre-
sumptuoso dici illud quod dicitur Treno 3 l) : Quis est qui dixit ut fieret

a) ras. folgt concilium ausgestrichen.

b) ras. non.

c) ras. omnis.
1) Thren. 3, 37.

84 V. FRANCISCUS TOTI.

Deo non iubente? hie etiam dicit, ut fiat sibi reverencia vero imperatori
debita, dico velit nolit sie, scilicet papa non iubente, ymo iuste contra-
dicente, ut patet ex superius declaratis.

31 describitur a) in verbo proposito ex parte cause stimulantis
defectus veritatis et existencie, quod probat genus proferendi, quia ser-
monibus iinperitis. Hie enim Bavarus magna impericia, sed maiori malicia
loquitur in ista sua fabula contra sanetissimum papam dominum Iohannem
sibi falsissima imponendo, ut appareat calumpnatio potius, quam loquucio.
Videtur autem esse iste Chanaan de quodicitur Osee 12 *), quod in manu
eius statera do!osa et calumpniam dilexit. Chanaan interpretatur zelusb)
populi, et iste sub mentito populi zelo quia dicit, quod zelo iusticie ac
rei publice1) agit contra dominum papam, non ponderans c) statera iusta
se ipsum et dominum papam, sed dolosam faciendo de se servo domi-
num et de domino papa servum diligit calumpniam eius sibi falsas
calumpnias imponendo Nam primo imponit sibi, quod mendaciter se
asserit esse papam, quod quante sit falsitatis, solo auditu tremunt aures
pie, cum ipse fuerit electus canonice et a tota ecclesia, que numquam
a tramite apostolice veritatis et tradicionis errasse probatur, 24. q. 1 a
reeta s), sit tamquam papa verus habitus et honoratus velut catholicus et de-
votu«. Nam ex plenitudine sue devocionis ad conservandam in cordibus f ide
lium memoriam passionis Christi et devocionem excitandam et augendam ad
sacramentum nostre redemptionis scilicet corporis Christi pro nobis d)
. . . (fol. 175) tenet in terris, adversari conatur adeo, ut in templum Dei id est
in sedem Petri ausus fuerit ponere ydolum abhominacionis, scilicet Petrum
de Corvaria 4), sui ordinis apostaticum et rebellem, dissencionem et scisma
ponens, velut non misticus, sed verus Antichristi filius in ecclesia saneta
Dei; consilio utens non fidelium prineipum, sed quorundam Ytalie tyran-
norum, regulatus doctrina non doctorum catholicorum, sed Marsilii de
Padua et Iohannis de Ianduno hereticorum et quorundam aliorum a suis
sacris religionibus apostaticantium; faciens sibi currus et equites de
sanguine pauperum quos tyranni complices sui expoliare in sui subsi-
dium non desistunt ; bonis eciam ecclesiarum in terris rebellium contra
ecclesiam abutendo, quod dicitur Iesus interfici et spiritu oris veri sui
vicarii domini pape Iohannis cuius verbo parati sunt veri christiani ad
eius anichilacionem fideliter laborare. Nee ex hoc debet dici de papa: vir

aj ms. describuitur.

b) ms. scelus.

c) ms. poterans.

d) im ms. eine Lücke von 2-3 Worten

1) Osee 12, 7.

2) Baluze, Vitae II 519.

3) c. 9 C. 24 q. 1.
A) c 9 C. 24 q. 1.

V. FRANCISCUS TOTI. 85

sanguinum, sed potius iste Bavarus, qui cum suis complicibus rebellibus
est huius effusionis sanguinis tota causa, ut patet ex dictis. Nee ex hoc
debet dici satagere ad sacrum imperium extinguendum, sed pocius de-
fendendum, si pro posse impedit, ne ad manus veniat indignorum, de
quorum numero est Bavarus iste, qui antequam sit imperii dignitatem
adeptus, conatur abuti ea, opponendo se summo pontifici cui de iure
debet esse subiectus, et ecclesiam scindendo ad cuius unitatem con^er-
vandam verus imperator est ordinatus, tanquam summi pontificis instru-
mentum, ut patet ex dictis. Nee ex hoc debet dici extinetionem fidei
procurare in multis, (sed) a) ne extingatur salubriter obviare pro eo,
quod omnes, qui dyabolo procurante sub tyrannide sua degunt [fol. I76v),
recedere ab obediencia sanete matris ecclesie compelluntur, et si cedes
christianorum ex hoc in diversis mundi partibus est sequuta, non negli-
gencie pape, sed istius ac suorum complicium debet ascribi malicie, qui
auxilium, quod papa fidelibus in confiniis infidelium degentibus facere
potuisset, converti fecerunt in eorum superbiam non minus necessario
reprimendam, quam istorum fidelium impotentiam roborandam. Unde
proprie Bavarus iste figuratus est per equum ruffum Apoc. 6 1), cuius
malicie sedenti in eo tanquam in equo eo, quod malicia regitur, sicut
equus sessore, datum est, ut sumeret idest aufferret pacem de terra et ut
invicem se homines interficiant. Denn nach der Glosse ist das rote Pferd
der contrarius superiori; das weisse die Kirche, sein Reiter Papst Jo-
hann XXII., der hoffentlich bald völlig über den Kaiser und seine Kom-
plizen siegen wird. 6° imponit sibi quod sacratissimam gentem Romanam
et urbem... sua personali presencia vicariatus sui duracione privavit . . .
quamvis pluries per ambassiatores sollempnes a dicto populo invitatus,
et quod nequius [fol. 176) immolati devotum et breve crucis officium
ordinavit et festum Corporis Christi sollempnizare preeepit inducens
fi.'eles ad primum dicendum et ad seeundum devote venerandum munus
diligencie apponendo, in cuius dignitatis possessione favente Deo usque
hodie perseverat et perseverat usque in finem, latratu canino ipsus et.
suorum complicum non obstante2); dass die transgressiones rebellium
imperii perveniunt ex certa nequicia huius violenti usurpatoris .... Toti
erwidert, dass diejenigen, die dem Befehl des Papstes gehorchen, nicht
rebelles imperii sind, unde non solum fideles imperii non debent sibi parere,
cum numquam fuerat imperator, sed nee fideles ducatus Bavarie, qui
prius obedire ei debebant.

a) Fehlt ms.

1) Cf. Apoc. 6,4. Ludwigs Erlass Baluze, Vitae paparum Aven. II .')1»>.

2) Vgl. Binterim, Die vorzüglichen Denkwürdigkeiten der christlich-
kath. Kirche V. 1, 289. Hauck-Herzog Realencykl. 3. A. VI 299. In Ludwigs
Erlass steht davon nichts; vgl. auch die verstümmelte Stelle oben fol. I74v.

86 V. FRANCISCUS TOTI.

6) imponit sibi quod est misticus Antichristus, vir sanguinum etc. —
Que omnia videntur falsa esse de papa et de Bavaro ipso vera.

{fol. 177). Wirft dem Bayern Schmeichelei gegen die Römer vor.

Non enim cum Romanis id est de Roma oriundis vel Rome habitantibus
dicit Petrus1) : vos autem genus a) electum etc., sed secundum glo.omnibus
hiis qui ad fidem ex gentibus undecumque natis et ubicumque habitan-
tibus veraciter sunt conversi. . . . Sed qualiter hodie sit gens h) sancta
Romani id est de Roma oriundi et quantum ad principes, quantum ad secu-
lares continuata per longa tempora expoliacio et interfectio peregrinorum et
pauperum in Romano districtu probat intelligentibus evidenter. Quomodo
autem sit populus acquisicionis et non pocius contradictionis et repro-
bationis, clare manifestant collatio veri vicarii Christi facta nuper ab eis
huic Bavaro, contradictori vicarii Christi et pessimo inimico, consilium,
requisicio, supplicatio et consensus in deposicionem a) horrendam ydoli
abhominandi Petri de Corvaria in sede Petri non sine gravi abhomina-
cione verorum fidelium presumentis. Unde licet ignorem, utrum per
summum pontificem sint facti processus contra Romanos an tantum contra
istum scismaticum et eius sequaces, quos bene vidi, si tarnen essent facti,
quilibet homo racionabilis iudicet, quanta iniusticia foret ista. {fol. 177v),
cum et si aliquando fuerit populus Dei, nunc autem vere non Dei po-
pulus possunt dici, et si aliquando miseriam consequuti. nunc autem ex
tarn pravis actibus indigni miseria se fecerunt. Et utinam Deo disponente
urbs illa sanctissima, sanguine martirum respersa et principum ecclesie
ac innumerabilium sanctorum aliorum venerandis reliquiis adornata, cito
purgetur et evacuetur hiis, qui causa tanti extiterunt sceleris, et dignis
civibus repleatur, ut sie apta reddatur et digna summi pontificis habi-
tatione et discursu fidelium ad pedes sue maiestatis veniencium, ydonea
et secura. Quod autem Romam nundum venerit, non est nobis causa
querenda. Sed debemus presumere quod ex causa racionabili istud fecit.
Nee hoc agendo fecit contra Dei prohibicionem, ut iste imponit ex falso,
quia cum sit non solum urbis, sed totius orbis pontifex et monarcha,
ubicumque est, eiusdem auetoritatis existit, nee verbum Christi ad Petrum
refertur ad hunc intellectum, sed ad istum: quia Petrus tamquam verus
pastor credens tunc persequutioni facte cedendum et se adhuc ovium
utilitati servandum, recedebat de Roma, cui Christus apparens innuit,
non esse tunc recedendum, sed potius se martirio exponendum, dicens :
Vado Romam Herum crueifigi, scilicet in te qui nomine meo crucis mar-
tirium es passurus.

7) Imponit sibi quod heresim publice predicat perfectionem altissime

a) *o ms,

b) )ns. genus.
\) 1 Petr. 2, 9.

V. FRANCISCUS TOTI. 87

paupertatis in Christo penitus denegando, ex quo consequeretur Christum
non fuisse perfectissimum viatorum . . . fol. 179—184v folgt eine lange
Auseinandersetzung über die Armut und die Interpretation der Dekre-
talen: Cum inter nonnullos, Quia quorundam und Ad conditorem, die
in Einklang mit der Dekretale Nikolaus' III. Exiit gebracht werden ;
Unterscheidung zwischen ius theologice und ius iuridice sumptum
{fol. 179 v), Nachweis der Notwendigkeit etwas zu besitzen und den
Lebensunterhalt sich zu verschaff en. Johann XXII. verstehe das ius com-
mittendi, donandi etc. theologice etc. Endlich über den Begriff der per-
fectissima paupertas.

(fol. 184 v). Abermalige Invektive gegen Ludwig; jedes Recht auf
die kaiserliche Jurisdiktion wird ihm bestritten. Vfr. zitiert das Edikt
von d. W.: Sic zelo iusticie ac rei publice auctoritate bis zu (fol. 185)
de iure competere monstravimus in premissis x).

In quibus verbis ostenditur sententiarum perfidus nucleator a), cum
hanc suam non dicendam sententiam, sed fabulam involvat quasi tot fal-
sitatibus quot verbis, falsa non zelus iusticie vel amor reipublice, sed
potius fastus horrende superbie ac odium reipublice id est universalis ec-
clesie presumere iudicare (fol. I85v), super quo nullam habet auctoritatem,
eciam si iuste iura imperii possideret, sicut evidenter superius est osten-
sum. Secundo, ut patet ex dictis, non dominus papa b) Iohannes debet
dici contradictor evvangelice veritatis quantum ad Christi paupertatem
et quantum ad potestatem utramque, scilicet spiritualem et temporalem in
uno et eodem supposito reperiri, sondern vielmehr Ludwig d. B. Tertio:
die processus des Papstes nennt Ludwig Majestätsverbrechen, vielmehr
macht er sich selbst damit eines Majestätsverbrechens schuldig gegen
den Papst. Das Beispiel Ottos des Grossen ist frivolum et inane...

Schluss (fol. 186): Et utinam meritis sancte matris ecclesie bonum
pro malo reddentis, scisura ista in scisuram penitentie convertatur, quod
ipse ac sui sequaces plene contricti sicut a vera matre ipsorum ecclesia
recesserunt per superbiam, sie ad ipsam per veram humilitatem preeeptis
eius parendo misericorditer reducantur. Amen

Ego frater Franciscus Toti de Perusio, professione Minorum, de man-
dato reverendi patris et domini mei domini Iohannis saneti Theodori dya-
coni cardinalis et legati sedis apostolici in Tuscia, predieta iuxta ingenui
mei tenuitatem, me zelo urgente honoris divini ac sancte Romane ecclesie
sueque veri pastoris sanetissimi patris et domini, domini Iohannis pape
XXII., dietavi et scripsi, in quibus quod bene dictum est c) Deo qui dedit

a) ms. muclutor.

b) ms. am Rande.

c) ms. folgt verwischt in.

1) Vgl. Baluze Vitae II 519—521.

88 V. FRANCISCUS TOTI.

reddatur, aliud autem mee ignorancie imputetur et per sapientiam pre-
dicti pastoris et domini corrigatur. Explicit secundus tractatus.

Deo gratias.

Fol. 186 v. (Rot). Tractatus magistri Francisci ToN de Perusio
ordinis fratrum Minorum contra Bavarum *).

Incipit tractatus tercius de cessione personali et sedium fundacione seu
mutacione.

Postquam in secundo tractatu dictum est de potestate summi ponti-
ficis in speciali, restat in hoc 3° tractatu aliqua breviter tractare et di-
cere de cessione personali et sedium fundacione seu mutacione.

Primum cap. in quo agitur de caractere et ordine sacerdotali usw.
vgl. Alexander a S. Elpidio, De ecclesiastica potestate lib. III. ed Rocca-
berti Bibl. Max. Pont. II {1698), S. 30-40. Vgl. oben Teil I. Beilagen
S. 232.

Nur die folgenden Schlussworte fehlen bei Roccaberti. ifol. 203 v).
Hec autem omnia dicta sunt non ut temere asserta, sed sicut reverenter
prolata ac sancte vestre paternitatis iudicio et correptioni subposita contra
cuius auctoritatem nee Augustinus nee etiam quicumque saneti doctores
suam sententiam defendere audent. Amen.

Finito libro sit laus et gloria Christo. Amen.
Amen. Amen.

1) Paris lat. 4046 hat diesen Traktat nicht.

VI.
Opicinus de Canistris, De preeminenNa spirifualis imperii.
Aus: Vat. Iat. 4115, fol. 1—22 (A).

Ottobon. Iat. 3064, fol. 1 — 15 (B).

Paris Nat. Bibl. Iat. 4046, fol. 208—218* (C).

Nobili et magnifico viro domino Iohanni Cabassole a), iuris civilis
professori, magne regie curie magistro rationali, suo domino reverendo,
presbyter Opicianus b) de Canisteriis Papiensis suus intimus et fidelis
cum omni recommendatione se ipsum. Magnificencie vestre, prudentis-
sime domine, studiis excellentioribus assuete, quedam infima recreationis
et solatii gratia laudabili desiderio postulanti. mea censuit parvitas sicut
ingratum c), ita et incongruum denegare. Hinc est, quod libellum de pre-
eminentia spiritualis imperii, quem domino nostro summo pontifici pro
me gratissime presentastis, vestre duxi prudentie rursus animo libenti
transscriptum mittere pariter et offerre, grates vobis non modicas de
vestra sollicitudine referens, quam pro mea parvitate sumpsistis. meque
vestris obsequiis offerens tarn personaliter, quam realiter preparatum.

Sanctissimo et clementissimo in Christo patri et domino, domino
Iohanni, divina Providentia sacrosancte Romane ecclesie ac universalis
summo pontifici, Opicius b) de Canistris Papiensis, humillimuset extremus
omnium sacerdotum, se ipsum ad pedum oscula beatorum. Sanctitatis
vestre, beatissime pater, cuius in omnem exiens terram fama laudabilis
resonat, cuius per omnia universi climata sapientie fulgor irradiat d), cuius
etiam me, tarn überaus clementie largitatem expertum e), gratia paterna le-
tificat, dum a vobis suscepto benignissime pauperis ingenii mei spirituali
munusculo grata corporis et anime beneficia reportamus, cum tremore et
reverentia non qua debeo, sed qua possum, libelli presentis opusculum,
cuius antea sententias didici meditando, legendo, predicando, cum ad-
versariis disputando, cum paribus conferendo et a doctoribus audiendo,
duxi demum examini presentandum, ut si in vestre pietatis oculis iterum
invenio gratiam, dignemini hunc sicut et primum solito favore paterno
corrigendum et approbandum ') benigne et dulciter acceptare, quatenus ex
apostolice sedis, que disponente domino noscitur omnium magistra fide-
lium, procedens auctoritate vestra correctio mee ignorantie cecitatem
tollat et fontis approbatio fluctuantis statum ecclesie roboret et con-
firmet. Nee in hoc vestra me sanetitas temerarium reputet, sed devotum ?),

a) C: Cabssole.

b) C: Opianus. B: Optimus.

c) B: magnatum.

d) B: prediat.

e) B: expertivimus.

f) B: corrigendo et approbando.

g) B: devotio.

90 VI. OPICINUS DE CANISTRIS.

dum ad hoc peragendum non appetitus inflantis scientie demonstrande,
sed desiderium edificative caritatis proximis exhibende, ymmo pericli-
tantis emulatio fidei meum animum excitavit. Nam zelus domus Dei
me comedit a) et opprobria exprobrantium b) vobis, ymmo Deo c) in vobis,
super me quodammodo ceciderunt. Idcirco presumptionem meam, sicut
spero, vestre sanctitatis in cuius scrinio pectoris tarn divina, quam po-
sitiva iura recondita indubie censentur, corrigentis et approbantis aucto-
ritas excusabit. Is autem cuius geritis vices in terris felices, hie vobis
longitudinem vite et eterne beatitudinis premia tribuat in excelsis d).
Incipit liber de preeminentia spiritualis imperiie).

Cum in antiquis inserta f) codieibus, quamquam literali descrip-
tione £) presentia iam a nostris sensibus multa revolutione temporum
elongata, nunc inopinata successione h) mundi discrimina renovantur, mirä
conditoris nostri dispensatione peragitur, ut et ') modernorum intuitu
fides gestis circa adhibeatur k) preterita J) et in rememoratione pri-
scorum, fine considerato, firma spes in instantibus periculis amplectatur ra).
Siquidem n) ab origine mundi genus humanuni, prima prevaricatione damp-
natum, in hac lacrimarum et miserie valle eulpis exigentibus exulans, sie
sub assidue pugne luctamine Deo permittente laborat etc. Den Frieden
der Seele uni des Leibes hat die Menschheit verloren. Christus erlöste
sie: aber der Kampf gegen den Teufel dauert fort bis zum Ende der
Welt. Denn bisweilen erhält der Teufel den Sieg um den folgenden
Triumph Christi um so grösser zu machen. So jetzt.

Nunc rursus dominum nostrum Iesum Christum etsi non in se, tarnen
in suo vicario satagit irritare. Nam instigante diabolo qui (fol. 1 v) sce-
lerum artifex est, quas per se non sufficit agere, per instrumenta sua
malicias fabricat, caput iniquitatis per propria se membra dilatat, doli
magister omnem fallaciam per diseipulos suos mandat. Nuper °) insur-

a) C: mee, fehlt in B.

b) fehlt B.

c) B: dico.

d) Diese Widmungen nur in B. C.

e) Ueberschrift in A: Sequitur repeticio sive traetatus Oppici de Ca-
nistris. De preheminencia spiritualis imperii.

f) so C\ A. B.: libris et.

g) C: descriptio.
h) C ; A: suasione.
i) C: ea.

k) C: certa in.
1 li. C: preteritis.
m) Der Anfang: Cum in antiquis bis amplectatur nur in B. C. — B:
amplectitur.

n) A: Quia.

o) Nuper bis consortium am Rande in A.

VI. OPICINUS DE CANISTRIS. 91

gere vidimus quorundam consortium hominum malignorum iusticiam abo-
rentium, ut illicita a) qui iusticiam detestantur quanto impunitius b), tanto
liberius agere valeant sub c) imperii seu regis nomine defendendo, prout
fingunt, conantur sie ordinem ecclesie Christi pervertere, ut falsis argu-
mentis disputare presumant, tantum prineipatum obtinere imperatorem in
ecclesia, quantum papam. Quidam utriusque dividentes imperium per
spiritualia et temporalia, demonstrare conantur in suo statu neutrum
ipsorum alteri prevalere. Aliqui vero ad tantam d) insaniam pervene-
runte), ut eos doematizare non pudeat, Romano pontifici prineipem anteferri:
[Contra hoc autem in quadam epistola memini me probationibus dispu-
tasse quam plurimis, sed quia scismaticorum consortia fugiens timui ne
reperta mecum in sanete matris ecclesie obprobium destrueta fuisset vel
ablata per eos, nolui ipsam mecum deferre. Si qua autem ex hiis que
scripta sunt ibi recolligere potero, additis aliis laborare non desinam me-
moria instruente valorisque copiosam seriem sub compendio pro posse
reprimam brevitatis. Ut igitur succineto sermone procedam primo po-
nenda sunt ea per que ipsi rebelies ecclesie suum probare conantur in-
tentum et consequenter per argumenta contraria probationes eorum fri-
vole totaliter elidende] (). Obiciunt itaque vel s) subesse Cesari papam
vel saltem utrumque simul equaliter prineipari, eo quod, sicut aiunt,
Christus Deus utrumque suum vicarium statuit et papam in spiritualibus,
imperatorem in temporalibus, ita dumtaxat, quod ipse Christus tempo-
ralem iurisdictionem, quam usurpare noluit h), confirmavit imperatori, et
solam, quam retinebat spiritualem, summo pontifici dedit. Et ut ostendant
Christum se de temporali non intromisisse dominio, arguunt, quia cum
Iudei vellent Christum facere regem, statim aufugit *), nolens rex esse;
utque monstraret se solum spiritualiter regem esse, dixit Pilato: Regnum
meum non est de hoc mundo etc.

Die zweite ratio ist: Reddite Cesari que sunt Cesaris — um zu zeigen
rerum omnium temporalium summam Cesari divinitus esse datam. Dritte
ratio: Christus selbst zahlte den census mit Petrus. Vierte ratio: Er
wollte nicht Richter sein über Erbschaft. Fünfte ratio: Er untersagte
Petrus den Gebrauch des weltlichen Schwerts. Hinc est quod dieunt,
nequaquam ad spirituale officium pertinere quemquam ad bene agendum

a) B: malignorum qui iustitiam abhorrentes, in illicitaque iusticia.

b) A: impuni quod; B: quanto ipsi minus.

c) B: super.

d) B add. neutris.

e) B: devenerunt.

() Contra bis elidende Zusatz in B. C.
g) B: nobis.
h) B: voluit.

i) A. B: affugit.

92 VI. OPICINUS DE CANISTRIS.

armis aut, quod absurdius est, aliqua censura compellere, cum Deus
coacta servicia respuat, cui se debet summus pontifex conformare.
Sechste ratio. Hinc etiam suam opinionem probare nituntur de pre-
ferendo Cesare pape ex hoc, quod imperium precessit papatum in tem-
pore, quod imperium ita fuit etiam in gentilibus regibus aprobatum, ut
Christus a) eiusque discipuli se totaliter, sicut dicunt, voluerint Cesari
subdere in dominio temporali . . . so auch Petrus: Subditi estotj . . .
Siebente ratio (fol. 2): Paulus nennt den König ministrum Dei, qui non
sine causa gladium portat, und : qui potestati resistit, Dei ordinationi
resistit . . . Achte ratio: Paulus appellierte an den Kaiser als oberste
Gewalt. . . Neunte ratio: Die christlichen Kaiser gaben Gesetze für Bi-
schöfe und den übrigen Klerus . . . Zehnte ratio: Bei der Wahl des
Papstes war die Stimme des Kaisers die erste und entscheidende, z. B.
bei der Wahl Gregors I. . . . Elfte ratio: Dicunt eciam ecclesiam nihil
obtinere posse de temporalibus, nisi ei per imperium concedatur; quod ita
sibi concedit ad tempus, ut non possit illud ecclesia proscribere quanta-
cumque temporis diuturnitate possideat. Zwölfte ratio: Quod nee impe-
rator possit alienare perpetuo iurisdictionem imperii nee ecclesia b) aliquid
saltem immobile possidere, exemplo Levitice tribus, quod hereditatem
propter alias non aeeepit . . .

Ad hec divina suffragante dementia, de qua plus quam de nostro
sensu confidimus, curabimus respondere, ostensuri primo, qualiter impe-
rium spirituale preva'eat, et in qua c) eorum argumenta contraria eli-
denda d). Primo considerandum est, unde super alios iurisdictio cepit.

Sciendum, quod si primus homo sui conditoris servasset imperium,
tanta genus humanum prudentie libertate frueretur, caritatis mutue vineulo
colligatum, ut numquam necessarium ei foret cuiuscumque imperio supe-
rioris hominis gubernari etc.

(fol.2v). Schlechte Fürsten sind zugelassen propter bonum iusticie;
bonum autem iusticie intelligo non tantum malefactores punire, verum
quoque bonos opprimere . . . concedendum respectu boni publice pae's
omnis publica potestas iusta est, respectu vero persone suseipientis seu
meriti personalis sepe mala est . . .

(fol. 3). Nunc declaremus, unde principaliter iurisdictio cepit et
qualem ingressum hatuit, quia de isto plus habemus videre et qualiter
demum in posteros emanavit . . . Alle Weltreiche bis auf das römische
waren ungerecht dem Ursprung (violentia) nach und wegen des Mangels
des Glaubens.

;n /;/ A am Rande.

b) B add,: debet in terra.

c) A: in qua am Rande statt ausgestrichen contra. B: consequenter.

d) B: contrariis elidemus.

VI. OPICINUS DE CANISTRIS. 93

His itaque sie discussis videamus, utrum imperium Christianum sola
fidei Christiane professio an ecclesie Romane approbatio verum reddat.
Ersteres unmöglich, weil unter Christen nicht abzusehen, warum einer das
ius imperandi haben soll, {fol. >) die Römer aber kein wirkliches Recht
auf die Weltherrschaft und ihre Uebertragung hatten: also bleibt nur die
approbatio der Kirche. Ad quod probandum necesse est nos ab iniciocernere,
quid verum regnum fuerit et qualiter ad nos inde descenderit a). Cum ergo
probatum fuerit Romanos numquam iustum titulum habuisse, ac conse-
quenter Romanos principesb) numquam veros imperatores fuisse, saltem ra-
tione sui, licet, sicut iam diximus, ratione divine iusticie concedentis et ra-
tione boni publice pacis iustum eorum imperium fuerit; inspiciendum est,
unde cepit verum imperium, et qualiter in solos inde perventum estc) chri-
stianos . . . Abraam, Melchisedek, Moses, Christus waren Inhaber des regale
sacerdotium und sacerdotale regnum . . .

(fol. 4), Quod de necessitate reliquit Christus v i -
c a r i u m d) : Petrus und seine Nachfolger.

(fol 4v). De potestate Christi hominis. — Christus homo
erhielt (fol. 5) die plenitudo potestatis, war also als Mensch rex spiritua-
liter et temporaliter.

Quare Christus distulit executionem imperii...

(fol. 6). Cui reliquit Christus imperium seculare...
(fol. 6 v) lieber die Deutung der Zweischwerter stelle, ob spiritualiter oder
literaliter, O. entscheidet sich für literale Deutung: ein wirkliches, welt-
liches Schwert besitzt Petrus, bezw. der Papst.

(fol. 7V). Quod nulli alii quamPetro reliquitChristus
imperium temporale. Ob Christus einem anderen die temporal is
iurisdictio gegeben habe? Nein. Denn entweder hätte er das ausdrücklich
getan durch Uebertragung : davon sagt aber die H. Sehr, nichts ; oder
es geschah durch stillschweigende Anerkennung des heidnischen welt-
lichen Imperiums, was unmöglich ist.

(fol. 8»). Quod Christus non debuit utramque iuris-
dictio nem duobus distribuere, sed uni soli relin-
quere. Nicht zwei Häupter, ein weltliches und ein geistliches, wegen
Gefahr der Entzweiung und des Schismas. Das Prinzip der (fol. 9)
Einheit ist notwendig und gegründet in der Natur, im menschlichen
Einzel- und im sozialen Leben: überall zugleich Ueber- und Unter-
ordnung der Stufen und Grade der Mächte und Zusammenfassung

r) B add.: deinde plenius videre potevimus ea que intendimus pertraetare.

b) A: pontifices.

c) B: pervenerit.

d) Diese Ueberschriften von anderer Hand in A. bis fol. 7 nachgetragen^
dann vom Schreiber selbst; in />. am Ratide.

94 VI. OPICINUS DE CANISTRIS.

in einer höheren, monarchischen Einheit. Ita in hac inferiori ecclesia
quidam gradus superior est, qui est ecclesiasticus a) ordo et sublimitas
spiritualis imperii, cuius dispensator et rector pontifex summus tamquam
subalternatum illi terrenum imperium sie (fol. 9 v) temporali regi distri-
buit, ut spiritualis, quam b) prelatis inferioribus c) concedit in partem, ple-
nitudinem sibi potestatis retineat, et temporalem imperatori terreno relin-
quat, inferioribus regibus et dueibus dispensandam per ipsum imperatorem d),
ita tarnen quod is, qui est caput unicum ecclesie, sie semper utriusque
iurisdictionis dominium e) habeat, ut etiam pro regimine seu gubernatione1)
temporali possit ad illum urgente necessitate recurri s), videlicet si ad hoc
quemquam artaret h) negligentia vel malicia aut certe absentia iudicis se-
cularis. De qua iurisdictione temporali nullus inferior clericus se intro-
mittere potest, nisi ei de superioris spiritualis, ymo universalis princi-
pis scilicet pape >) licentia concedatur. Es folgen neue Ausführungen über
die Übeln Wirkungen einer Nebenordnung und Gleichheit der geistlichen
und weltlichen Hierarchie: Ordnung und Rechtspflege wäre gehemmt ; ein
Fürst könnte den andern absetzen, oder auch der Kaiser könnte über-
haupt nicht abgesetzt werden, weil niemand ihm übergeordnet wäre;
schliesslich würde die weltliche Tyrannei überwiegen.

{fol. 10.) . . . Sed si obicias nobis, heretice, quod eodem medo poterit
imperator papam k) deponere, si eum invenit delinquentem, respondeo,
quod nobis, obsecro, dicas, ubi reperisti hanc imperatori i) potestatem
concessam, ut possit instituere vel destituere papam ? k). Non invenies
Christum hoc statuisse, nee tempore generalis persecutionis hoc esse fac-
tum, ut fideles gentili prineipi papam vel eligendum presentaverint vel
tradiderint deponendum. Si autem a christianis imperatoribus hoc ali-
quando forte peractum est, non potuerunt hanc ex se auetoritatem ha-
buisse de novo, que a predecessoribus suis nulla est sibi successione re-
licta. Sed habuerunt hanc a Christi fidelibus, ab illo videlicet, qui est
caput ecclesie vel ab hiis, in quibus vaccante sede remanet ra) auetoritas
clavium supernarum, qui sunt proeul dubio hü, quos papa statuerit post

a) Lücke in A., am Rande ecclesiasticus. B. dafür: haud dubium.

b) C: spiritualibus que.

c) A fügt ein: papa.

d) A : p. i. i. übergeschrieben, fehlt B.

e) B. add.: plenum.

f) reg. s. gub. in A übergeschrieben, fehlt B.

g) B. recursus haberi.

h) B: Quedam oecurreret.
i) s. pape: in A übergeschrieben, fehlt B.
k) A: personam, am Rande korr. in papam.
1) B: imperatoris.
m) B. regnaret.

VI. OPICINUS DE CANISTRIS. 95

suum decessum ipsarum clavium auctoritatem obtinere et per consequens
tradere successori a).

(fol; 10v). Denobilitate etefficacia spiritualis imperii.
Sicut enim motus violentus, ut apparet ad sensum, fortiter incipit et
debiliter terminatur, . . sie imperium seculare, quod per tirannidem vio-
lentam ineepit, totum fere mundum sibi primo subiecit, tandem ita defi-
cit, ut vix per se possit Ytaliam gubernare. Imperium vero spirituale
tamquam verum et naturale, quod a Christo pervenit in nos, primo fuit
debilissimum etsi non spirituali virtute, tarnen corporea potestate ; quod
ita predicationibus b) et miraculis multorumque milium sanguine martirum
paulatim augmentatione profecit, ut tandem ab universis terre gentibus
veneretur. Dicite, queso, vos heretici, respondete, scismatici, unde majo-
rem nobilitatem consecuta est Romana libertas: ex gentilium prineipum
pompa, — an ex doctrina sanetorum apostolorum ? . . . Ecce lingua bri-
tannica, sicut ait beatus Gregorius l), que nil aliud venatur, quam bar-
barorum cedem, iamdudum cepit alleluiam hebreum in divinis laudibus
resonare . . . etc. . . . Nonne igitur gens Anglorum melius et verius spiri-
tuali quam seculari subieeta fertur imperio, cuius est verbis et operibus
ad ecclesie Romane traeta collegium ? Sic est, ut breviter loquar, de
universarum gentium populis, quos quondam ad suseeptionem Christiane
fidei traxit non secularium potentia prineipum, sed humilium predicatio c)
sacerdotum.

(fol. 11). De tribus d) ecclesie statibus in quibus semper im

perium fuit utile.

1) Das erste Stadium, das heidnische Kaisertum und Martyrium der
Kirche, reinigte das Heiligtum der Kirche.

2) Das christliche Kaisertum von Konstantin bis zur translatio im-
perii: noch die Zeit der weltlichen U ebermacht, die die Kirche aber
duldet, weil sie noch zu schwach ist und die Kaiser braucht als defen-
sores gegen die Ketzer etc. . . . Hinc est quod electores imperatoris, et-
si non explicatam potestatem eligendi obtinebant e) ab ecclesia, que ad-
huc infirma erat et impotens, tarnen eligendo fidelem habebant implicitam,
eligendo vero infidelem minime. Die Uebertragung von Temporalien
(fol. 11 ) durch die Kaiser an die Kirche war eigentlich keine nova
collatio, sondern executionis permissio, quam prius non potuerat exercere.

a) B. add.: suo.

b) B: passionibus.

c) fehlt B.

d) B: quibus.

e) in A am Rande.

1) Gregorius M. Moralium 1. XXVII in cap. XXXVI B. Job. § 21, vd.
Maur. (1705) I 862.

96 VI. OPICINUS DE CANISTRIS.

Die Päpste hatten in der primitiv a ecclesia (fol. 12) noch nicht das
volle geistliche imperium: die Bischöfe wendeten sich nur selten an sie
und feierten meist die concilia ohne den Papst. Wegen der unruhigen
Zeiten mussten auch die Kaiser intercedere conciliis und auch bei der
Wahl des Papstes. Die Päpste gingen auch oft weltliche Fürsten um
Hilfe an: quasi minores maioribus.

3) Der dritte Status ecclesie von der translatio imperii bis zum tempus
modernum — in quo statu iam consequuta est ecclesia plenissimam liber-
tatem et ipsum imperium hoc recognoscens humiliter in omnibus ecclesie
se subiecit. Die Kirche übertrug deshalb das imperium von den Griechen
auf die Germanen — utpote habens veram et plenam iurisdictionem
imperii secularis. . .

(fol. 12). Si vero dicatur, quod hoc habeat (sc. der Kaiser das im-
perium) ab electoribus laicis, qui ex successione a) senatus populique Romani
ius eligendi primitus acceperunt, respondetur, quod iam superius ostensum
est, ipsos Romanos aut alios numquam de se iustum habuisse titulum
eligendi, nisi quantum in eis hec auctoritas fuerit per Romanam eccle-
siam approbata b) . . . Ergo sine auctoritate ecclesie nequiverunt ius elec-
tionis alteri dare,, et dato c) quod de iure potuissent, non est credendum,
quod ipsi Romani qui semper honorum arripere culmina quesierunt, ius
eligendi imperatorem sie in barbare lingue nationem transtulerunt, ut sibi
nil retinuerint d) aut requirendo sui possessionem honoris studuerint revo-
care... In cuius rei Signum et testimonium is quem ipsi electores eligerunt,
non imperator, sed simplex rex dicitur, nee aliquid potest ut imperator
agere, donec per summum pontificem vel de mandato eius fuerit
approbatus, confirmatus, inunetus et imperiali diademate coronatus,
prestito prius ipsi Romano pontifici iuramento, quod erit ipsius et
Romane ecclesie cum iuribus suis tamquam fidelis filius auetor, con-
servator pariter et defensor. Hinc est quod ipse summus pontifex, ut
tamquam pater omnium fidelium, semper consuevit in literis suis non
solum clericos exceptis dumtaxat episcopis, aut laycos filios, sed ipsum
etiam imperatorem filium appellare; episcopos vero nominat fratres, eo
quod, excepta plenitudine potestatis, sui coepiscopi e) sunt, exemplo do-
mini qui apostolos suos fratres appellabat ac ipsum apostolorum prineipem
Petrum docebat fratres suos coapostolos appellare . . . Cardinales quoque
in consilio pape vel consistorio f), quamvis pauci sint inter eos episcopi,

a) A am Rande, C: concessione.
b; A : approbatam.

c) A : dico.

d) A : retinuerant.

e Korrektur in A: servi x epi.
f) A am Rande fehlt B.

Vi. OPICINUS DE CANISTRIS. 97

papa fratres appellat eo quod in omnibus agendis eorttm utitur consilio
tamquam fratrum. In literis vero, quas dirigit illis, nullos {fol. 13) eorum
nisi solos episcopos fratres est solitus nominare a) . . . .

Qualiter papa utitur imperio seculari.

Licet autem summus pontifex utriusque gladii iurisdictionem habeat
ac etiam executionem de potencia absoluta, non debet tarnen per se gla-
dium temporalem in vindictam exhimere, sed potius alii tradere, videlicet
imperatori seculari inplenitudinem secularispotestatis b), qui illius ministe-
rium in partem aliis subcommittit c); et si morte vel deposicione vacaret
imperium, aut negligens sive contumax esset superstes imperator, tunc
iterum posset Romanus pontifex alicui petenti layco secularis iusticie
ministerium delegare. Ipse vero per se d) non agit, non ut in hoc eius po-
tentia limitetur, sed hoc fit aliis rationibus . .//

\fol.l3v). ...Cur ecclesia imperium Romano nomine in-
tituletur. Weil Petrus und seine Nachfolger ihren Sitz aufschlugen
in Rom, dem Mittelpunkt der heidnischen Welt . . . etc. Non tarnen se-
quitur ex hoc, quin posset, ut credo, si necessitas urgeret aut utilitas
suaderet, ecclesiam vel imperium per translationem sedis aut regni
alterius regionis' vel urbis titulo nuncupari (fol. 14). Unde ne vide-
retur sine loci titulo vel presentia non posse dignitatem aposto-
licam obtineri, statutum est festum cathedrationis Petri in Antiochena
ecclesia quam illius que facta est in Romana sollempnius celebrari;
non tarnen sequitur ex hoc Antiochenum episcopum papam esse eo,
quod beatus Petrus in urbe Romana cursum vite sue consumans suis
successoribus illic claves vite reliquit, quas, ut puto, possent alibi, si
expediret, relinquere vel transferre.

Hiis itaque sie discussis, ut e) properemus ad portum, quasi magni equo-
ris transfretato spatio, destruamus illorum, qui contra nos more adver-
santium flaminum pugnant, argumenta contraria./

1. Hätte Christus den Kaiser zu seinem Vikar im Weltlichen einge-
setzt, so hätte er damit stillschweigend das Heidentum anerkannt. Da-
gegen spricht u. a. die Notwendigkeit der Approbation und Konfirmation
des Kaisers durch den Papst. — (fol. 14) 2. Die Königswürde floh Chri-
stus, obwohl er der wahrhafte König der Juden war, weil er nicht im welt-
lichen Sinne regieren, sich nicht um das Materielle kümmern wollte. — 3. Er
war temporaliter et spiritualiter rex, übte aber mehr das geistliche Regiment
aus, als das weltliche; (fol. 15) „Mein Reich ist nicht von dieser Weit'1

a) B: appellare.

b) B: secularium potestatum.

c) B: subcommittat.

d) B. add. hoc.

e) B. add. velociter.

Scholz, Texte. 7

98 VI. 0P1CINUS DE CANISTRIS.

bedeutet nur: er wolle nicht nach der Weise der weltlichen Herrscher regie-
ren, nicht dass er die weltliche Macht nicht hätte, (fol. 15) — 4. Die An-
erkennung des Zinsgroschens durch Christus geschah, um den Juden ihre
Pf licht gegen ihren Herrn vorzuhalten, um die Pflicht, die dem Staate die-
nenden zu besolden, einzuschärfen etc., nicht um dem Kaiser das weltliche
dominium zuzusprechen. — (fol. 16) 5. Eine Pflicht, Zins zu zahlen hat
Christus für sich oder Petrus und seine Nachfolger nicht ausgesprochpn.
— 6. Die Erbteilung lehnte er ab, weil er nicht das Amt des Zivilrichters aus-
üben wollte bei den Juden, zumal wo Habsucht und Geiz eine Rolle spielten,
(fol. 16) Doch richtete er z. B. über die Ehebrecherin. — 7. Den Ge-
brauch des weltlichen Schwertes untersagte Christus in der Passion dem
Petrus aus vier besonderen Gründen: 1. weil pro tunc et ex tunc mo-
deramine debito illum (usum gladii) taxavit, 2. quia errorem de Petri
corde removit non credentis dominum aliter quam per materialem gla-
dium posse defendi, 3. quia passionem suam impediri aut differri alieuius
lesione hominis noluit, (fol. 17) 4. ut nobis daret exemplum, quod licet
publicam vel divinam iniuriam debeamus optare puniri, vindietam tarnen
propriam velimus quantum possumus prohibere. Den Besitz des welt-
lichen Schwerts tadelte Christus an Petrus nicht. — 8. Cum autem obicitur,
quod nulluni debet ecclesia vel prelatus ad bene agendum aliqua cen-
sura compellere, respondemus, quod cum divinam humana iuxta modulum
nostrum debeat imitari (fol. 17 v) iustitia et a) Deus, sicut aiunt, neminem
compeilat ad bonum quod potius vult hominem libera voluntate mereri,
videbitur ex hoc omnis humana malefactores puniens iustitia reprobanda,
quod quam sit absonum nemo sane mentis ignorat. Indirekt zwingt Gott
auch zum Guten, durch Bestrafung der Bösen. Der iudex spiritualis aber
kann ebenfalls indirecte compellere: als pastor muss er die oves exor-
bitantes aliquando per devia compulsione aliqua retrahere. Quod hoc
autem non eas ad bonum compellit multas, sed a malo potius abducit
ignaras, exemplo etiam hoc probatur: Vertreibung der Wechsler aus dem
Tempel; Verfluchung des Corinthers durch Paulus etc. Ex quo satis
innuitur, quod ecclesia tarn corporaliter, quam spiritualiter punire potest.
Quomodo enim potest ecclesia melius filios suos voluntarios ad bonum
inducere, nisi perversos a malo abducat invitos, ut nee bonorum viam
impediant nee ipsi occasionem prosequendo suas malicias (fol. 18) ha-
beant, ymmo se recognoscentes ex hoc voluntarie benefacere discantur b).
Die Strafen sind zunächst die spiritualen: suspendendo, interdicendo,
exeommunicando, anathematizando, stipendiis ecclesiasticis privando, ab
ordinibus, dignitatibus degradando, non solum clericos, sed etiam laicos, ex
sententiis, que possunt in ipsos proferri. Deinde potest contumacesrelinquere

a) fehlt A.

b) C: distinantur.

VI. OPICINUS DE CANISTRIS. 99

curie seculari auctoritate temporali a), quam b) iudex secularis ab ipsa obti
net ecclesia puniendosdenique contra turbantes universitatem. — 9. Frivol
ist die Folgerung daraus, dass das imperium precessit in tempore papatum:
denn das Niedrige, Unvollkommene geht immer dem Vollkommenen voraus.
— 10. Petrus uad Paulus lehrten die freiwillige Anerkennung der welt-
lichen Obrigkeit, trotz der tatsächlichen Freiheit der Christen, ne ipsa liber-
tas vestra peccandi audaciam prestet infirmis, ut videlicet sub libertatis c)
velamine malicias foveatis. — (fol. 18v ) 11. Deshalb nennt auch Paulus
den Kaiser minister iusticie Dei. — 12. Deshalb appellierte er an den Kaiser,
der damals der anerkannte oberste Richter der Juden war. — 13. Die
kaiserlichen Gesetze für den Klerus waren stets nur gültig, wenn die
römische Kirche sie approbierte. — 14. Cur vero interessent conciliis d) im-
peratores, cur in episcoporum, etiam Romanorum electionibus, quasi primi,
curbeatumüregorium vel c) aliospontificescomorobaverint »')> iam declara-
vimus ex premissis, ut videlicet ad evitandum scismata populorum laycalis
suppleret potentia, ubi infirmus achuc Status ecclesie non valebat, et im-
perio seculari, t,uo nunc ex condecencia ecclesia utitur, tunc ex necessi-
tate cautius uteretur, quemadmodum sepe contingit, quod is in patronum
maiorem eligitur, qui minori datus fuerat ?) in tutorem. — 15. Dass der hei-
lige Gregor nicht die Langobarden bekämpfen wollte, geschah nicht ex
repugnantia divini iuris (fol. 19, sondern aus zu grosser Gewissenhaftig-
keit und religiösen Skrupeln. Auch waren damals fromme weltliche Für-
sten da, die den Kampf auf sich nahmen quod ita Deo propitio factum
est, ut totam Longobardiam et maxime tunc gloriosam, nunc infelicem
patriam meam Ticinensem urbem, in qua sedem habebant. innumeris
ecclesiis sanctorumque pignoribus decoraverint h). — 16. Das Kirchengut
stammt keineswegs aus kaiserlicher Schenkung allein und die Kirche
kann nach Belieben über alle Temporalien verfügen. Nam sicut a sanc-
tissimo patre domino nostro summo pontifice allegari audivi auribus
meis i) multos ab origine mundi fuisse constat, qui sua sine licentia
principis alicuius vel Deo dicabant k) vel ad invicem condonabant, quas
allegationes ob illius reverentiam pretermitto. Si autem sie ') esset, ut

a) A: seculari alias temporali.

b) C: qua.

c; . 1 : libertate.

d) AB: consiliis.

e) A : velud.

f) A: approbaverint.

g) C: fuit.

h I : decoraverunt.

i) auribus meis nur H n. ( .
k) C: dicebant.
1; li: ita.

100

VI. OPICINUS DE CANISTR1S.

dicunt, non video rationem, cur nichil de iurisdictione imperii a) alienare va-
leat imperator, sicut etiam ipsi asserunt quia secundum ipsos mere b) domi
nus est omnium temporalium. Et tunc nescio, cur nequeat^ ) alienare, saltem
in dedicationem divinam, res temporales quarum dominium possidet, cum
etiam ipse possit concedere, saltem in casu necessitatis, collegiis seculari-
bus licentiam alienandi publica bona. Aut solum habet dominium ad
conservationem eorum sicut in veritate est, et tunc non video contrarium,
cur integra rerum conservatione manente, non possit ecclesie Christi
temporalia iurarelinquere perpetuo possidenda etc — (fol. 19 v ) Der Kaiser
ist nur Verteidiger, tutor, der Güter, der Papst der wahre Herr und Eigen-
tümer. — 17. {Jeher das Armutsgebot : das Verbot des Landbesitzes an die
Leviten war durch besondere Umstände veranlasst , (fol. 20j anders in der
christlichen Kirche. In der ecclesia primitiva wurden zwar alle predia
oblata sofort verkauft, aber nur weil die ältesten Christen alles gemeinsam
hatten, weil sie ihre Güter vor den Verfolgern nicht verteidigen konnten,
weil die Apostel, als die Kirche von den fuden zu den Heiden wanderte,
lieber die Güter verkaufen, als den Juden überlassen wollten. Ebenso
verteilten die Päpste der Zeiten der Märtyrer Sixtus, Laurentius etc.
ihren Nachlass an die Armen, damit nicht die Heiden ihn raubten. . . .
Nunc vero a totali distributione ecclesiam retrahit legantis intentio, quia
immobilia bona ideo tradita sunt ecclesiis, ut distributis solis fructibus
proprietates immobiliter d) perseverent ; precavens provissio, ne tarn clerici
successores in posterum quam ceteri pauperes valeant sustentatione
carere; necessitatis amotio, eo quod pauperes nunc e) multos alios bene-
factores (fol.20v) invenire J) possunt, quos tunc non poterant. In summa
vero et extrema necessitate pauperum posset tarn de mobilibus, etiam
sacris, quam de immobilibus multa dari. In eo autem, quod ecclesia
tota dicitur s) de elemosinis vivere, propter quod obici posset illa tem-
poralia bona non ut sibi de iure debita, sed ut misericorditer dedita
possidere, dupliciter possumus respondere. Quia illa h) bona temporalia
elemosine sunt et ratione legantium, eo quod in eorum arbitrio fuit
possessionem ecclesie dare, cuius [) proprietatem ipsa ecclesia de iure
divino habet et ratione personarum assumptarum, que ad Patrimonium
Christi non iure hereditario, sed solo pietatis intuitu assumuntur. Hinc

a) fehlt C.

b,i A: vere al. mere.

cj A: non liceat, korr. a. veniat.

d) B: inviolabiliter.

e) fehlt C.

f) fehlt C.

g) fehlt C.
h) A : ista.

i) A : et eius.

VI. OPICINUS DE CANISTR1S. 101

est quod illa E) bona, licet sint elemosine clericorum ceterorumque pau-
perum Christi, tarnen et eius ecclesie veraciter Patrimonium appellantur,
eo quod ipsa bona cum gentibus conversis iam in hereditatem Christus
accepit, qui b) si pro necessitate distribuantur pauperibus, non auferuntur
tarnen ab ipsorum temporalium herede Christo, cuius membra sunt pau-
peres. Si vero alibi, quam in necessitatibus, ecclesie c), id estd) totius
universitatis fidelium Christi vel eius pauperum expendantur, tunc di-
cuntur modo sacrilego dissipari e). Necessitates vero dico non solum
sustentandi f)> sed etiam iura ecclesie vel christianitatis aut ecclesiastice
libertatis augendi, defendendi et integre conservandi.

Responsio generalis ad omnia que possent obici.

His omnibus allegatis si que ex libris positivi iuris aut ex sanctorum
doctorum scripturis contra nos forte prima superficie videantur, nichil
intendimus eis derogare, ymmo quantum fas ?) est, in nostrum pocius favo-
rem adducere. Et quidem leges humane nil contra nos dicere comprobantur,
quia si dicant imperatorem absolute dominum esse mundi, aut hoc scrip-
serunt gentiles aut Christiani ; die erstem brauchten nicht zu lügen, weil
sie es nicht besser wussten als Heiden ; die andern, weil sie ent weder
die approbatio des imperium durch die Kirche voraussetzen oder ex
ignorantia divini iuris sprechen.

(fol. 21). Die Worte der sanctissimi doctores sind bisweilen sehr
subtil und bedürfen besonderer Auslegung: manches ist nur auf ihre
eigene Zeit zu beziehen, nicht auf spätere Zeiten oder die Gegenwart.
Et forte redarguar ex eo, quod multa ex evangelica ystoria, que ipsi
solum spiritualiter exponere visi sunt, ego ad literalem superficiem
traho . . . aber secundum varietates temporum diverse viciorum cause
nascantur et heresium. Jetzt ist die wörtliche Auslegung nötig . . . Hinc
est, quod multi hereticorum volentes Christi gesta spiritualiter tantum
exponere, varias hereses incurrerunt, adeo quod ipsius nativitatem,
passionem, mortem et resurrectionem non secundum carnem et litere
sonum, sed tantum spiritualiter factas docmatizare presumpserint. Nos
autem sie, aliquando sie ad morum informationem spiritualiter exponi-
mus, ut ad nostre fidei robur secundum literam facta minime dubitemus.

Cessent igitur modo argumentationes et disputationes nostre, et post
tarn arduum montis ascensum et transitum ad vallem conscientie *) pro-

a) A : ista.

b) et eius eccl. bis accepit qui fehlt A.

c) fehlt A .

d) C: a.

e) B. dispensari.
i) fehlt A.

X) fehlt A.

1 i Vgl. loel 3, 14.

102 VI. OPICINUS DE CANISTRIS.

peremus, ubi post nostri fatigationem itineris, quid et qualiter transieri-
mus, subtilius contemplemur. Ibi tarnen scio, quod quietem nostram a) im-
pedient emulorum convicia qui laboris nostri fructum destruere b) labora-
bunt; et quia licet indignus ecclesiastico seu clericali nomine censeor,
qui in favorem ecclesie ista scripsi, pharisaico more michi in persona
ecclesie resistent in faciem cum increpacione c) dicentes : tu de te ipso
testimonium perhibes d), cognosce spiritum (fol. 21 v) sanctum qui per os
sanctorum locutus est que a seculo sunt prophetarum eius '), cuius inspirante
gratia (fog. 21 v) protuli quidquid de scripturis sacris adduxi et testimonium
habeo conscientie mee, que saltem in hoc soli veritati gaudet inniti, quod
etiam testimonium ipsorum eis conscientia dicit, si depulsis superbie vel
livoris affectibus cum humlitate e) nostra verba preponderent. Nam ipso-
rum semper f) ascendens s) superbia in tarn publicam h) eorum pro-
rumpit i) invidiam, utdiabolico more divinam volentes k) quodammodo
similitudinem usurpare, conentur Christum domini, vicarium Iesu Christi,
non tarn sibi equalem facere, quam penitus irritare, ut merito de Ulis
cantari valeat psalmus ille Daviticus 2), qui dicit, ob hoc adversus Do-
minum et Christum eius id est vicarium eius unicum convenisse principes
et tyrampnos, qui a Deo iussi ]) sunt illius nonm) spernere disciplinam,
ut totaliter a se iugum ipsorum, seil. Christi domini et vicarii eius, abi-
ciant, quorum n) etiam subditi Iudaica voce contra Christum, se non ha-
bere regem, nisi Cesarem, profitentur *), ut publice Christi divinitus °)
dicentis vicariis suis : qui vos spernit, me spernit 4), more sacrilego con-
tempnentes dicant : nolumus nunc regnare super nos 5), Arrianis consi-
miles p) in trinitate perfecta filium equalem patri negantibus Christum,

a) B: meam.

b) A : destituere.

c) B: interpretatione.

d) In B und C. folgt: testimonium tuum non est verum, ac verbis meis
testimonium perhibere cognosco.

e) C: veritate.
i) fehlt C.

g) B: ascendente.
h) A: publicum.

i) A: eorumque; prorumpit fehlt,
k) B: voluntatem.
1) A : visi.
m) B und A.
n) C: quare.

0) A: divinum eloquium.
p; A: similes.

1) Act. 3, 21.

2) Ps. 2, 2. 3.

3) Joh. 19, 15.

4) Luc. 10, 16.

5) Luc. 19, 14.

VI. )P1CINUS DE CANISTRIS. 103

mundi regem, et principem diffitentur, ymo Judeis a) et Sarracenis equales,
Christum, quem illi Deum non credunt, in suo vicario vilipendunt b) nee
attendentes, quod sicut inter XII filios Israel patriarchas sola tribus le-
vitica carnali successione divinis ministeriis preerat, sie inter XII apostolos
a Christo spiritualiter genitos, patres nostros a sola Petri sede necesse est
omnem ecclesiasticum gradum et dignitatem descendere. Et principaliter
approbari conati sunt de alia tribu, non de Petri canonica successione spiri-
tualiter venientem, ymo contra successorem Petri superstitem in summi
pontificatus cathedra alium non apostolicum, sed apostaticum c) collo-
care ; regis d) quondam Ozie percusionis obliti1), qui, cum non esset sacer-
dos, usurpare presumens in solo turribulo sacerdotis officium, lepra per-
petua divinitus est percussus. In cuius augmento flagitii clericos servan-
tes veri summi pontificis iurisdictionem e), novo quodam ydolatrie genere
ad celebranda publice interdictis et exeommunicatis divina minis et
supplieiis compulerunt et ita Christi prophanatis altaribus more sacri-
legi Achab f)fl) prophetas et sacerdotes domini aut expoliatos ecclesiis
expulerunt aut spiritualiter oeeiderunt, cogentes omnes ante Baal
genua flectere et in Baal ydolo prophetisare. Quorum manus Christo
propicio evasi ego non solus, sed forte mei solius animam querent,
qui contra eos cogor divinitus prophetare. Non autem in hoc solus
potero gloriari, eo quod fortasse inter eos relicta sunt plus quam
Septem milia virorum, qui non curvaverunt genua sua ante Baal.
Novit enim dominus qui sunt eius, qui, cum non sint (fol.23) in terram
longinquam adueti, longe tarnen sunt a patria sua, Servitute non mentis,
sed corporis per morum dissimilitudinem captivati. Nam factis scismaticis
eorum vicinis £), versa est ad alienos eorum hereditas, et domus illorum
ad extraneos. Quamobrem laudis domini ll) suspensis in salicibus organis-
que tarnen in eorum cordibus cotidie personant8). Cogentibus illos indignis
ad proferenda cantica Syon, respondere libera voce possunt : QuomoJo
cantabimus canticum domini in terra aliena*)? Nee formident pro liber-
tate ecclesie usque ad sanguinem ') decertare, quia Christus, qui nos

a) et bis Judeis fehlt in A.

b) fehlt A.

c) B. add. est.

d) Lücke in A.

e) B: interdictum.

f) A: Achat B: Achas.

g) A : victimis.
h) A : divine.
i) A : finem.

1) 2. Paral. 26, 16 ff.

2) Vgl. 2 Reg. 16, 30-33.

3) Ps. 136, 2.
4; Ps. 136, 34.

104 VI. OP1C1NUS DE CANISTRIS.

ad pugnandum invitat, certantes coadiuvat, deficientes sublevat et vin-
centes coronat. Hec scriptura sacra tota proclamat, hoc sanctorum mar-
tirum virtutes et signa testantur. Hos >) igitur ymitari non pigeat, quos
admirari vacat et venerari delectat. Beatus enim Thomas Anglorum
quondam archiepiscopus, nunc angelorum collega b), perpetuus, pro sola
libertate ecclesie passus, occubuit, cuius eternam gloriam cotidiana mira-
cula monstrant. Huius exemplo ad tarn gloriosi pugnam certaminis ani-
memur c), Christo favente per omnia, cui est honor et gloria in secula
seculorum. Amen.

B. und C fügen nach gloria hinzu: Nostre d) promissionis metas
excessimus, dum brevitatem polliciti prolixitatem incurrimus, quare si
longa fuit necessaria verborum series, Deo attribuatur, in cuius manibus
sumus nos et sermones nostri, si vero superflua mihi penitus imputetur
cuius ad hec nee scientia nee ingenium sufficit. Has ergo sententias nos-
tras sacrosanete Romane ac universalis ecclesie correctioni e), supplec-
tioni, approbationi protectionique suppono, supplicans ei et eunetis eius f)
fidelibus atque singulis, ut %) de inperfectis vel male h) dictis que ex nunc
detestor et reprobo, cum pauper et >) exul librorum nullam häbeam co-
piam, mihi veniam tribuant. De perfectis vero soli Deo gratias agant, ut
aliud k) debeatur saneto dietatori ') spiritui atque aliud imbecillitatibusm)
instrumenti.

Actum et scriptum Avinione die VIII0 Kai. Novembris. Anno domini
Millesimo CCCXXVIII0 n ) pontificatus autem sanetissimi patris domini do-
mini Iohannis XXII, divina Providentia pape anno quarto deeimo.

Explicit über de excellentia spiritualis imperii °).

a) A : Vos.

b) so A. am Rande; im Text: collata.

c) B: animentur.

d) B: Vestre. am Rande i)i B: Excusatio actorum et recommendatio
operis.

e) C: correptioni.
t) C: ei.

g) fehlt B.
h) C: inutile.
i) fehlt C.
k) fehlt C.
1) B: dietaturi.
m) B: rubecilitatibus.
n; B: Millesimo CCXXIX.
o) in B.

105

VII.
Egidius Spirifalis de Perusio.

Libellus contra infideles et inobedientes et

rebelles sancte Romane ecclesie ac summo pontifici.

Aus: Paris lat. 4229, fol. 114-122.

Error cui non resistitur approbatur, veritas que non defensatur op-
primitur, nee caiet scrupulo societatis oeculte, qui manifesto facinori
desinit obviare, ut in canone LXXXIII. di. Error cui non resistitur ap-
probatur, veritas que non defensatur opprimitur etc x). Et inter opera
caritatis non minimum est errantem ab erroris sui semita revocareXLV.
di. 2j: Tria sunt genera elemosinarum, ibi : tertia delinquentes corrigere
et errantes in viam reducere veritatis etc. et extra de spon. inter opera
caritatis 3) XLIII. di. sit rector4) ibi hinc rursus delinquenti populo dici-
tur in Ieremia s) : Prophete tui viderunt tibi falsa et stulta nee aperuerunt
tibi iniquitatem tuam, ut te ad penitentiam provocarent a), prophete quippe
in sacro eloquio nonnumquam doctores vocantur etcyldcirco ego Egidius
Spiritalis de Perusio, inter decretorum doctores minimus et indignus,
animadvertens plurimorum errores tarn magistrorum et magne auetoritatis
virorum atque doctorum, pertinaciter asserentium Romanum pontificem
solum in spiritualibus et non in temporalibus iurisdictionem habere,
qui per hoc similes Ulis sunt, qui volebant quantum in eis erat potes-
tatem Christi auferre, dicentes ipsum in Belzebuth eicere demonia, extra
de presumpt6). Nonne bene dieimus nos, ut veritatem loquar de hiis, que
novi, et ut detegam predictorum errores ad correptionum et limam sanc-
tissimi patris et domini nostri pape Iohannis XXII., lucerne iuris et scien-
tiarum domini, C. de testamentis 1. omnium1). extra de ren. perm. licet
Romanus pontifex libro VI. % et sancte Romane ecclesie que disponente
domino mater est omnium et magistra, extra, de summa trinitate damp-
namus in fine 9)ß XXXV. q. IX. veniam1"), XIX. di. in memoriam ll), XXIIII. q.
1. hec est fides12), duxi presens opusculum componendum cum brevitate
sermonis unica rubrica comprehendens.

a) ms, provocaret.

1) c. 2. dist. 83.

2) c. 12. dist. 45.

3) c. 20. X De sponsal. (IV, 1).

4) c. 1. dist. 43.

5) Thren. 2, 14.

6) c. 5. X. de praesumtionibus (II, 23).

7) Cod. VI, 23, 1. 19.

8) c. 1. de rerum permut. in VI" (I, 2).

9) c. 2. X de summa trinit. (I, 1).

10) c. 2. C. 35 q. 9.

11) c. 3. dist. 19.

12; c. 14. C. 24 q. 1.

106 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO.

Summus pontifex in toto orbe terrarum non solum in spiritualibus,
sed in temporalibus obtinet iurisdictionem plenariam, licet ut a) suo vicario
illam iune.atori committat et aliis regibus et principibus, qui ab eo reci-
piunt immediate gladii potestatem. Quod papa Stupor mundi1) etiam
in temporalibus in universo orbe terrarum plenam iurisdictionem obtineat,
quinque modis, viis et rationibus evidenter probatur : iure canonico, iure
civili, auctoritatibus novi et veteris testamenti, naturalibus rationibus
et privilegio Constantini evidenter probatur. Primo loco subiciam veri-
tatem ; secundo loco predictorum magistrorum et doctorum et sequen-
tium declarabo errores et non modicam falsitatem, salva tantorum virorum
reverentia et honore, iure canonico.

In primis certum est, quod summus pontifex Dei locum tenet in terris,
extra ut ecclesiastica benef. 2) : Ut nostmm prodeat de vultu Dei Judicium
ibi : Licet Dei locum teneamus in terris etc. et extra de homicidio 8) Pro
humani, libro VI. ibi : Et ipsius redemtoris locum in terris quamquam in-
digni tenentes etc. Sed domini est terra et plenitudo eius, ut in psalmo 4)
et extra, de decimis Tua nobis 5) et VIII. di. Quo iure6), ibi: Nam iure
divino domini est terra et plenitudo eius etc. Est enim Christi vicarius,
extra de translat. c. I07): Q.ii est rex regum et dominus dominantiums),
ut in ps. Deus iudicium tuum regi da •'). Et Matheo ultimo . Data est
mihi omnis potestas et in celo et in terra 10), et ideo dicitur quod dom-
inus papa habet non solum potestatem, sed et plenitudinem potestatis,
extra de usu palii ll) . . . quam iurisdictionem et plenissimam potestatem
beatus Petrus ad posteros suos transmisit . . . unde non solum in spiri-
tualibus, verum etiam in temporalibus plenam iurisdictionem habere dinos-
citur ipse Christi vicarius ... et probatur XV. q. VI. alias l2), ibi : Regem
Francorum (fol. 114 v) non tarn pro suis iniquitatibus quam pro eo quod
tante potestati erat inutilis a regno deposuit et Pipinum Caroli impera-
toris patrem b) in eius loco substituit, omnes etiam Francigenas a iura-

a) korrig. in : sit ?
b; Fehlt ms.

1) Vgl. Gaufridus Anglicus, Poetria nova ed. P. Leyser, Hist. poetarum
medii aevi (1721) S. 862 v. 1.

2) c. un. X ut eccles. beneiicia (III, 12).

3) c. 1. de homicidio in VI,, (V, 4).
4» Ps. 23, 1.

5) c. 26. X de decimis (III, 30j.
6j c. 1. dist. 8.

7) c. 4. X de transl. (I, 7).

8) Apoe. 19, 16.
(». Ps. 71, 2.

10, Matth. 28, 18.

11 i c. 4. X de auct. et usu pallii (I, 8).

12) c. 3. C. 15 q. 6.

VII. EGIDIUS SPIRITAL1S DE PERUSIO. 107

mento fidelitatis absolvit etc. . . . Papa ergo super omnes est . . . Et est ratio
quare summus pontifex in toto orbe terrarum etiam in temporalibus
plenariam iurisdictionem obtineat, quia Petro et successoribus eius ex
generali commissione sibi facta . . . sequitur, quod omnia specialia a)
fuerint sibi commissa, ex quo nichil excepit . . . Non obstat extra de
officio leg. quod translationem l), quia in omnibus et singulis specialibus
que occurrunt negotiis, fuit necesse per unum rei publice provideri.

Potest et alia ratio assignari : quia magis digna trahunt ad se minus
digna ... et ipsa spiritualia trahunt ad se corporalia de facti natura -),
unde dominus in evangelio s) : Primutn querite regnum Dei et iustitiam
eius et hec omnia adicientur vobis. glossa ibi : Hec omnia, scilicet tem-
poralia . . . ac per hoc commitendo beato Petro et successoribus eius
spiritualia magis digna et corporalia seu temporalia commisisse videtur.
Probatur I. q. III. Siquis obiecerit*) ibi: Sine quibus scilicet corporalibus
seu temporalibus spiritualia diu esse non possunt, sicut nee anima sine
corpore etc. Preter hec ipse Christus est verus imperator noster ... et
ipse iure seu iurisdictione terreni imperii usus est, dum ementes et ven-
dentes eiecit de templo ... Et quod summus pontifex sive Romana ec-
clesia habeat utrumque gladium spiritualem et materialem, et, quod plus
est, mandat episcopo, quod gladio materiali utatur . . . Ipse namque
summus pontifex privat laycos in dignitate et honoribus constitutos
omni dignitate et honore . . . nee mirum; sedet in sede illa quam domi-
nus sibi in personam beati Petri specialiter elegit . . . Ideoque summus
pontifex appellatur . . . Est summus pontifex caput tocius ecclesie et
humani generis a domino constitutum in persona beati Petri . . . Solus
summus pontifex habet utrumque gladium in toto orbe terrarum, scilicet
spiritualem et temporalem ex commissione Dei, quod non est dare in alio
... Et dominus cuius ipse vices gerit, et regali et pontificali dignitate
usus est . . . (fol. 115) Nam et alii quandoque habent exercitium utrius-
que gladii . . .extr. de sent. exeom. in VI0"'). Et merito dominus papa habet
utrumque gladium in toto orbe terrarum, qui ipse est successor Petri
et vicarius Iesu Christi, vicem non puri hominis, sed veri Dei gerens in
terris . . . unde omnia regna disponit et iudicat prout sibi placet . . .
Et licet largo modo quilibet episcopus quoad quedam sit vicarius Christi . . .,
tarnen papa solus est vicarius lesu Christi propter plenitudinem potes-
tatis, ad quam vocatus est ; alii in partem sollicitudinis sunt vocati . . .

a) so ms.

1) c. 4. X de off. legati (1, 30).

2) Vgl. Aegidius, De pot. eccl. III. cap. 6.

3) Matth. 6, 33.

4) c. 7. C. 1. q. 3.

5) c. 12. de sent. exeom. in Vit" (V, 11).

108 VI). EG1DIUS SP1RITAL1S DE PERUSIO.

et dumnodo contra fidem non veniat, potest facere et dicere quicquid
placet. auferendo etiam ius suum. cui vult, quia non est qui ei dicere
possit : Cur ita facis . . . Nam apud eum erit pro ratione voluntas et
quod ei placet legis habet vigorem . . . Item non habet superiorem . . .
, sed ipse super omnes est nee potest ab aliquo iudicari . . . et habet in
terris plenitudinem potestatis . . . ac etiam habet Celeste arbitrium . . .
Et ex hiis patet, quod ecclesia Romana iurisdictionem et potestatem
reeepit non solum quoad spiritualia, sed etiam quoad temporalia . . .
et ecclesia Romana dicitur capud nostrum ... et ubi etiam dominus
tocius ecclesie posuit prineipatum . . . Est enim senior Roma caput om-
nium sedium . . . Unde versus : Servi erant tibi Roma prius domini
dominorum, Servorum servi nunc tibi sunt domini, ut notatur 1. q. VII.
in glossa : Argumentum contra ]). Non solum enim summus pontifex
super spiritualibus, sed etiam super temporalibus reeepit a domino po-
testatem. Nam sibi soli iura celestis et terreni imperii commissa sunt . . .
Et quanta sit potestas ecclesie etiam in mundanis, evidenter ostenditur et
probatur. Potest enim exponere bona temporalia peccatorum notorie
delinquentium et inobedientium ... et ipsos peccatores inobedientes
ineligibiles et intestabiles ac ad exercenda quelibet publice officia in-
habiles reddere . . . honore et successione privare . . . incarcerare . . .
verberare citra vindietam sanguinis . . ., carcerare sine periculo corporali . . .
servitutem infligere . . ., muletare . . ., bona omnia confiscare . . ., exilium
infligere . . ., reges et prineipes honore et dignitate privare et aliis
dare . . . (fol. 115). Et sie erubescant et confundantur omnes illi qui
dieunt, quod summus pontifex solum super spiritualibus et non in tem-
poralibus reeepit a domino potestatem, cum falsum sit et falsum dicant,
ut ex premissis colligitur evidenter ... Et notandum quod ex gestis
Gregorii pape septimi a) super depositione Henrici regis, filii Hen-
rici imperatoris, confectis, in quibus idem üregorius ad sanetos
apostolos Petrum et Paulum sermonem suum dirigit sie inter cetera
contmetur ai : Henricum quem regem dieunt etc. . . . Propterea ecclesia
cantat : Cui scilicet beato Petro et successoribus eius Deus tradidit,
omnia regna mundi. Hiis forte rationibus et aliis l)) consideratis felicis
recordationis papa lnnocentius III., qui fuit mire prudentie et sapientie et
magnus theologus, pronuntiavit, declaravit et diffinivit, non solum in spiri-
tualibus, sed etiam in temporalibus iurisdictionem plenariam ad ecclesiam
pertinere, ut in cronica vidi et legi. Hoc idem pronuntiavit, declaravit et

a) ms. scriptum.

b) Lücke im ms. von etwa einem Worte, Rasur.

1) c. 9. C. 1. q. 7. Glossa ord. zu Et per te (Deeretum ed. Romae 1582,
S. 195).

2) Reg. Greg. VII. lib. VII nr. 14a, ed. Jaffe II 402.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 109

deffinivit papa Bonifatius VIII. in quadam sua decretali, que incipit
Unam Sanctam Ecclesiam, quam propria manu dictavit. Supervenit
postea dominus Clemens V. et fecit constitutionem que incipit Meruit »}*)
in qua pronuntiavit et diffinivit, quod predicta decretalis Unam Sanctam
Ecclesiam, non vendicabat sibi locum in rege et in regno Francie ; utinam
cum bono conscientie sue ! Hinc est quod querit dominus Ostiensis in c.
Per venerabilem, extra, qui filii sint legitimi, numquid mortaliter pec-
cent et sint in statu salutis rex Francie, rex Anglie, rex Yspanie,
hanc subiectionem ecclesie debitam etiam in temporalibus non reco-
gnoscentes, ut debent. Et certum videtur, quod mortaliter peccent et quod
non sint in statu salutis, ut ex premissis colligitur et probatur aperte
in predicta decretali Unam Sanctam Ecclesiam ... Et ideo in eodem c.
Per venerabilem a) super illo verbo : et rex Francie in temporalibus
superiorem non recognoscat, dicunt antiqui doctores, et Ostiensis post
eos caute loquitur : ibi papa, non dicit non habet, sed dicit non recog-
noscit, quasi dicat : de facto non recognoscit, contra Deum et iustitiam
et forte in anime sue periculum ... Et hec subiectio a subditis. nisi
forte nomine Romane ecclesie, prescribi non potest, prout idem Ostiensis
notat ... De regno etiam Anglie certum est, quod subest pape et sancte
Romane ecclesie in spiritualibus et temporalibus pleno iure, et tempore
Innocentii III. rex Iohannes accepit in feudum a Romana ecclesia re-
gnum illud et censuale, sicut in archivis eiusdem ecclesie plenius con-
tinetur, et dictus dominus Iohannes, rex Anglie, filius regis Henrici, qui
eidem successit in regno regi Ricardo, patri suo, tempore Innocentii III.
recepit ab ecclesia Romana totum regnum in feudum. Propter quod et
ecclesia Romana eidem contra rebelles suos astitit et ad ipsum adiuvan-
dum et manutenendum in regno dominum üallam Vercellensem tunc
cardinalem misit nuntium et legatum,! ut habetur in cronicis, et prout
idem Ostiensis refert et recitat extra qui filii sint legitimi in c. causam-
que II0. 3) (fol. 116). Quod etiam Lombardia etiam in temporalibus subest
pape et sancte Romane ecclesie immediate colligitur et probatur LXIII.
di. Adrianus II0 ibi 4) : Adrianus papa Romam venire Carolum regem ad
defendendum res ecclesie, id est Lombardiam recuperandam quam oc-
cupatam detinebat preter voluntatem ecclesie Desiderius rex, postutavit.
Carolus Romam veniens Papiam obscdit ibique relicto exercitu etc., et
sequitur post sanctam vero reversus ressurrectionem Papiam cepit Desi-
derium regem etc., qui Desiderius rex faciebat se regem Lombardorum,

a) ms. Noverint.

1) c. 2. Extrav. comm. De privil. (V, 7).

2) c. 13 X qui fil. sint leg (IV. 17).

3) c. 7. X qui filii sint legit. (IV, 17).

4) c. 22. dist. 63.

110 VII. EGIDILS SPiRlTALIS DE PERUSIO.

cum tarnen Lombardiam ab ecclesia non haberet. Quod autem regnum
Aragonie pertineat ad ecclesiam, legitur in speculo historiarum, quomodo
dominus Petrus, abavus istius regis, donavit ecclesie Romane et in Si-
gnum tempore Innocentii III. recognovit ab ecclesia et voluit coronari a
papa. Et notandum quod summus pontifex non solum super Christianos
et fideles, verum etiam super Saracenos et infideles et scismaticos in
spiritualibus et temporalibus obtinet iurisdictionem plenariam et pleni-
tudinem potestatis. Nam ipse Deus dicendo : Pasce oves meas l) non dis-
tincxit has vel illas, et ipsi infideles et scismatici sunt oves Christi per
creationem, licet non sint de ovili. Et in eo quod dixit 3) : Quodcumque
solveris super terram, bene sequitur, quod papa super omnes infideles
et scismaticos habet iurisdictionem et potestatem de iure, licet non de
facto . . . Nam in adventu Christi omnis honor et omnis principatus et
omne dominium ut iurisdictio de iure ex causa iusta et per illum, qui
supremam manum habet nee errare potest, omni infideli subtraeta fue-
runt et ad fideles translata, quod hec iusta causa fuerit, probaturY . .
et hoc in personam filii Dei vivi qui non solum fuit sacerdos, sed rex
regum et dominus dominantium . . . Huiusmodi autoritatem et regnum
commisit filius Dei vivi Petro et successoribus eius . . . Bene ergo notat
Iohannes Andree, quod dominus apostolicus totius mundi est dominus,
prout ipse notat extra, de privii.cz/mrfe diversis mundi partibus, librosexto :i).

Igitur cum summus pontifex in hoc mundo teneat locum Dei, cum
sit illius vicarius, cui dictum est per prophetam 4) : Filius meus es tu,
ego hodie genui te ; postula nie et ego dabo tibi gentes, hereditatem
tuam et possessionem tuam terminos terre ; reges eos in virga ferrea
et tanquam vas figuli confringes eos. Cum in hac vicaria Christus
filius Dei vivi nichil excepit, cum a Deo beato Petro et successoribus eius
iura celestis et terreni imperii sint commissa, cum a Deo ipse solus papa
assumptus sit in plenitudine potestatis: patet conclusio manifesta, quod
ipse Romanus pontifex in toto orbe terrarum in spiritualibus et tempo-
ralibus habet iurisdictionem et plenitudinem potestatis, ut ex premissis
iuribus ostenditur et probatur.

Contra predieta et superius allegata opponitur in contrarium a falsis
Christi fidelibus, quod utraque potestas, scilicet apostolica et imperialis
instituta sit a Deo et quod neutra pendet ex altera, et quod imperator
gladium non habet ab apostolico, nee papa habet se intromittere de tem-
poralibus, sieud nee iudex secularis de spiritualibus se intromittere debet,
allegantes pro se XCVI. di s) cum ad verum ventum est u.s.f. . . .

1) Job. 21, 17.

2) Matth. 16, 19.

3) c. 2 in VIto de privil. (V, 7).
4; Ps. 2, 7-9.

5) c. 6 dist. 96.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 111

In quibus iuribus videtur concludi, quod papa non habet se intromit-
tere de (fol. 116V) temporalibus, sicut nee imperator seu iudex secularis
de spiritualibus se intromittere debent. Et in hoc errore Johannes Theo-
tonicus et Huguccio Pysanus fuerunt expresse, et adhuc multi post eos,
de quibus non multum miror, quia amor partis Gebelline sive imperato-
ris traxit eos ad hec dicenda, et amor tanquam passio ut plurimum
pervertit iudicium et alterat intentionem. Nam seeundum philosophum
diligentes et odientes non pariter iudicamus, et probatur in canone XI.
q. III1) . . . Sed maxime miror de domino Ostiensi. qui nescio quo duc-
tus iudicio rationis dixit : Dico quod papa non habet se inieromittere de
temporalibus in alterius preiudicium, extra qui filii sint legitimi, per
venerabilem. § 10 versu in super, nee regulariter nisi in casibus. extra
qui filii sint legit. per venerabilem § ratienibus, freut idem Ostiensis
notat extra qui filii sint legitimi in c. causamque IL a).

Sed salva reverentia tantorum virorum falsum videtur, quod asserunt
et affirmant, quia iurisdictio temporalis in toto orbe terrarum princi-
paliter residet in summo pontifice ; seeundario, tanquam in suo vicario
et ab ipso papa procedens, in imperatore, regibus et prineipibus residet,
ut luce clarius inferius apparebit. Et primo respondendo ad contraria
superius allegata et que allegari possunt, dicendum est, quod non nega-
tur, quia imperator iurisdictionem in temporalibus habeat, ut in predic-
tis iuribus in contrarium allegatis. Sed verum est, quod illam iurisdic-
tionem, quam habet, obtinet ab ecclesia. Nam imperator iurisdictionem
et potestatem habet a papa ... Ex hiis omnibus capitulis introduetis
colligitur et probatur, quod imperator potestatem gladii et imperii habeat
ab apostolico, et quod cum faciat imperatorem, propter quod possit eum
deponere, si demeruerit, et hinc est, quod ille dicitur verus imperator,
quem papa confirmat . . . Propter quod dicebat magister meus bone
memorie archidiaconus Bononiensis 3j : Videns et intelligens Constantinus
se gladio non usum fuisse legitime cum illum ab ecclesia non haberet,
resignavit et renunciavit eidem et postea illum ab ecclesia et beato Sil-
vestro reeepit, prout idem archidiaconus notat . . . Unde cum gladium,
idest iurisdictionem in temporalibus, reeipiat ab ecclesia sive papa, sicut
luna reeipiendo lumen a sole, non propterea a se abdicat claritatem etlumen,
immo fortius, clarius et perfectius in se retinet ... sie papa sive ecclesia sibi
retinet gladium temporalem, licet illum ut suo vicario imperatori com-
mittat. Et seeundum hec quod ergo est, quod dicitur in predictis canoni-
bus . . ., quod potestates et officia distineta sunt et divisa, et quod papa
seu ecclesia pro temporalium ineursu ad imperatorem recurrere debet,

1) c. 78 C. 11 q. 3.?

2) Henricus Ostiensis, Comment in Decretalium I. IV. cap. 13. (ed \ ■ -

netiis 1581) fol. 38, u. c. 7, ib. fol. 36. § 2.

3) Guido de Baysio, Glosse zu c. 8 dist. 10.

112 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO.

respondetur, quantum ad actum et exercitium et usum armorum, quia
cum papa sit capud tocius generis humani ... et in corpore licet multa
sint membra, non tarnen eundem actum et officium habent . . ., non
decet caput per semet ipsum movere arma, sed et ad nutum capitis et
pro utilitate et defensione capitis, id est pape et ecclesie, manus et
brachia ecclesie sive pape, idest principes, reges et imperator debent
movere arma ... Et sicut manus se exponunt omni periculo ad utilita-
tem et defensionem capitis, sie prineipes, reges et imperator debent se
exponere omni periculo ad defensionem et utilitatem ecclesie et summi
. pontificis ... Et (fol. 117) hoc est quod vult dicere: pro ineursu tem-
poralium papa seu ecclesia ad imperatorem recurrere debet, ut in dictis
canonibus: cum ad verum ventum est1) et quoniam idem2). Ad decre-
talem si duobus extra de appell a). respondetur, quia ex quo ecclesia sive
papa imperatori in temporalibus iurisdictionem concessit sive concedit,
vult Uli illibatam servari, quia ecclesiasticus ordo confunditur, si sua
unieuique iurisdictio non servatur . . . nee de secularibus negotiis se
intromittere vult interdum ... Et quia iste error toti mundo pestiferus
et noeivus multos seduxit, etiam doctores et magistros et magne aueto-
ritatis viros, et etiam aliqui infideles ecclesie dieunt, quod ad papam
pertinet se intromittere de Mediolano et de electis in Alamannie regem,
respondeant ipsi, quod ad dominum pertinet se intromittere de subditis
suis sive de terra sua ? Et quia error communis quorundam infidelium
ecclesie existit asserentium, quod papa in temporalibus iurisdictionem
non habet, intendo hunc errorem apertius et clarius declarare. Et quoniam
de potentia pape agitur in hoc casu, et aliqua opponuntur, per que pro-
bare nituntur, quod de temporalibus se intromittere papa non possit, ut
eorum hec dicentium malignitas ostendatur et penitus enervetur, ut ob-
struatur os loquentium iniqua, et quia supradicti canones allegantur per
eos, quod ipsa potestas est divisa in tantum, quod papa non habet se
intromittere de temporalibus ullomodo, ideirco ad eorum pravitatem et
ipsorum animarum pernitiem extirpandam et denjdandam scribam, que
infra dicentur.

Quod ipse summus pontifex habet omnem et omnimodam potestatem
in temporalibus sie ostenditur et probatur. Certum est quod militans
ecclesia ordinata est et constituta ad effigiem celestis et triumphantis
ecclesie. Hoc enim sie esse voluit ordinatio divina et huic concordat
ratio reeta voluit namque divina ordinatio, quod ecclesia militans re-
presentet ecclesiam triumphantem . . . Sed celestis et triumphans ecclesia
vivum habet caput omnium conditorem, Deum omnipotentem, et sie ipsa
militans ecclesia unum debet habere caput, ne in uno corpore sint plura

l.i c. 6. dist. 96.
2) c. 8. dist. 10.
'A, c. c. 7 X. de appell. (II, 28).

VII. EGID1US SPIRITALIS DE PERUSIO. 113

capita quasi monstrum. Unum est corpus, scilicet tocius humani generis
congregatio, quod quidem corpus sive universitas unum rectorem habere
debet tanquam caput. Sed quod ipse summus pontifex sit caput et rec-
tor etiam in universo regimine huius militantis ecclesie, probatur ex-
presse per evangelica dicta. Et primo probabo, quod in Petro, vicario
Dei, fuerit et sit et erit omnis potestas. Dicit enim Iesus in evangelio
Petro percutienti pontificis servum : Mitte gladium tuum in locum suum ; l)
si tuum, non ergo alterius ; et habetur in canone XXIII. q. 1 § 1 2) in
princ. Et sie cum de gladio constituto et deputato ad effundendum san-
guinem loquatur et dicat tuum, constat manifeste, quod potestas tempo-
ralis que per talem gladium designatur, fuit apud Petrum, vicarium Dei.
Item patet evidentissime, quod tempore Iesu Christi, domini nostri, cessa-
vit omne imperium, et in eo fuit omnis potestas iuxta id quod dicitur:
Pasce oves meas, extra de elect. Significasti3), et illud Quodcumque liga-
veris*) . . . Patet iuxta premissas auetoritates, quod beatus Petrus vica-
rius fuit constitutus domini nostri Iesu Christi et per consequens suc-
cessor ipsius principalis. Cogitet igitur quilibet recte intuens, quod apud x
successorem Petri est omnis potestas spiritualis et temporalis: spiritualis
actu et habitu, temporalis habitu, licet non actu, sed ipsam tem-
poralem transfert in layeum, quia prohibetur clericis, quod sanguinem effun-
dant, iuxta verbum David dictum a Deo: Non hedificabis michi templum j
etc.b) ; et in hoc concordat novum testamentum cum veteri... Loquantur igitur
iura omnia in contrarium allegata que allegari possunt, quod quantum
ad actum non sit in papa potestas in temporalibus, sed quantum ad ha-
bitum et potentiam in eo solo est omnis potestas. Comittit igitur ipsi ^
imperatori, ut suo vicario et regi, gladii potestatem, hoc est exercitium
temporalis iurisdictionis, 'iuxta doctrinam beati Petri missam Clementi
pape XI. q. 1. Te quidem 6). Semper tarnen in eo remanet principalis po-
testas a Deo sibi data post (fol. 117v) adventum domini nostri Iesu
Christi, qui constituendo Petrum vicarium in eum utramque potestatem
transtulit et commisit, ut in preallegato c. XXII. di. c. 1° 7). J

Alium errorem seminaverunt predicti doctores Hug. et Iohannes et
adhuc multi infideles ecclesie post eos tenent indubitanter, quod papa
potestatem habet a Deo quo ad spiritualia solus, imperator potestatem
habet a Deo quo ad temporalia solus; et sie ponunt duos Dei vicarios,

1) Ev. Joh. 18, 11.

2) C. 23. q. 1. Gratianus §. 1

3) c. 4. X. de elect. (1, 6).
\) Matth. 16, 19.

5) Paral. 17, 4.

6) c. 29. C. 11. q. I.

7) c. 2. dist. 22.

Schuh, Texte.

114 VII. EÜIDIUS SPIRITALIS DE PERUS10.

unum preesse spiritualibus, scilicet papam, et alium temporalibus, scilicet
imperatorem. Et iste error hereticus multos seducit quorum dogma
hereticum esse censetur. Certum est quod una tantum sit ecclesia
generalis simul collecta, unum baptisma, unus Deus, unus domi-
nus . . . .; non potest habere una sponsa generalis nisi unum sponsum
generalem, sibi parem et coequalem . . . .; et una filia nisi unum
patrem; et unum corpus nisi unum caput . . . Propter quod dicebat ma-
gister Tancredus, doctor egregius, cuius fuit a) finis glose, extra de iudic.
Novit in glosa, que incipit Per hoc quod dicitur etc. l)\ Concedere debe-
mus, quod ecclesia nostra militans non habet duo capita. Hoc enim ipse
dominus noster Iesus Christus expressit, cum in evangelio ait2): Adhuc
habeo multas alias oves que non sunt de hoc ovili et fiet unum ovile et unum
pastor, non ergo duo pastores. Nam sicut in fide orthodoxa ponere duo prin-
cipia hereticum est, sie duos vicarios generales et sibi equales in terris
hereticum esse videtur . . . Propter quod dicebat magister meus, archidia-
conus Bononiensis, et bone memorie frater Matheus de Aquasparta, quod
non credebant Gebellinos posse salvari, quod de Ulis intelligendum vi-
detur, qui non obediunt summo pontifici et ecclesie, sed resistunt, et
qui vellent et affeetant subversionem seu persecutionem ecclesie, ac qui
vellent ecclesiam ab imperio superari, et qui ponunt duos vicarios gene-
rales sibi equales in terris, sicut duo prineipia, ut est dictum. Et notan-
dum contra eos, qui non obediunt sanete Romane ecclesie et mandatis et
voluntati summi pontificis, tales et huiusmodi non christiani, sed genti-
les et Saraceni esse censenturet crimen paganitatis ineurrunt, ut colligitur
et probatur per Gregorium contra Theotonicos LXXXI. di. Si qui. . . 3); et
cui papa inimicatur pro pravis actibus suis, totus mundus inimicari de-
bet . . . Ne ergo efficiar heresiarcha, hec est fides mea, quod sicut unus
est Deus immutabilis . . ., sie et est unus vicarius suus generalis in ter-
ris. Et sicut Deo in celis omnes angeli, sie et in terris omnes homines
vicario suo debent esse subiecti et in omnibus obedire, cuius navis sta-
bilis est et immutabilis. Nam et si quandoque fluetuat, non mergitur. . .,
non turbatur. Sic et superiori convenit inferior ierarchia, quando omnes
homines obediunt vicario suo in terris, sicut Deo in celis omnes angeli
serviunt, obediunt et intendunt; quando vero homines vicario suo super-
biunt et resistunt, turbatur inferior et offenditur superior ierarchia . . .
Alium errorem expressit Hug., quod eligit imperatorem exercitus, et b)
habet exercitium seu administrationem etiam ante confirmationem, prout

a) Im ms. folgt eine Rasur v. ca. 5 Buchstaben.

b) et bis: ventum est am untern Rande nachgetragen.
l,i Vgl. Glosse zu c. 13 X. de iud. (II, 1).

2) Toh. 10, 16.

3) c. 15. dist. 81.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 115

ipse notat : XCIII. di. Legimus ') et XXIII. q. IUI. Quesitum "), et XCVI. Cum >
ad verum ventum est 3). Falsum est, quod solus exercitus imperatorem faciat,
immo papa sive ecclesia habet ipsius imperatoris electionem approbare vel
reprobare, inungere et consecrare, et cum plures sunt electi in discordia,
alteri favere potest. Sicut capitulum monachorum eligit sibi abbatem ...,
tarnen non erit abbas, nisi sit eius electio confirmata, nee poterit ante con-
firmationem administrare . . . Nee Saul et David, quorum loco est impe-
rator, ante unetionem et consecrationem administrare nullatenus potuerunt,
et sicut superius dictum est, videns et intelligens Constantinus, se non
fuisse gladio usum legitime (fol. 118), cum illum ab ecclesia non habe-
ret, gladio renuntiavit et resignavit, et postmodum gladium ab ecclesia et
beato Silvestro reeepit, prout archidiaconus notat X. di. Quoniam idem 4), et
quod gladium reeipere debeat ab altari ante administrationem ipsius, nee de -
beat prius administrare, antequam sit examinatus et ab ecclesia ap-
probatus et sua electio et persona fuerit inventa canonica . . .
Nam executionem gladii et administrationem habet ab ecclesia, nee
prius debet administrare, antequam sibi ab ecclesia concedatur et ip-
s'us electio fuerit approbata. Glosse zu 33. q. 2. Inter hecb) u. 96. di.
Si imp.*) u. di. 5. In die1), ibi: Romani vero diver so modo agere cepe-
runt maxime a tempore quo Theotonicis concessum est regnum ecclesie etc.

Alium errorem expressit Hug. et Iohannes, quod imperator potestateirT
suam habet a Deo, in authent. De mandatis princ. in prima columpna 8),
§ Qaia igitur imperium, usw Hoc est verum, si sane intelligatur. Im-
peratoris potestas a Deo est, verum est, tarnen mediante ecclesia, quia ipse
Deus agit per media. Nam seeundum beatum Dyonisium lex divinitatis est .
infima per media in suprema reduci. Et quod huiusmodi error sit et con-
trarius veritati, colligitur et probatur ex capitulis superius allegatis . . .,
ex quibus omnibus capitulis colligitur et probatur, quod imperator pote-
statem gladii et dignitatem imperialem et imperium habet ab apostolico,
et quod eum faciat imperatorem. Et ipsum imperium de Grecis trans-
tulit in Germanos. ut extra de elect. Venerabilem 9), ubi de hoc. a).
Papa enim quandoque reges et imperatorem deponit. . . . Quod ergo di-
eunt, quod imperatoris potestas seu potentia a Deo est, tarnen mediante

a) Et ipsum bis de hoc Nachtrag am unterem Rande rechts.

1) c. 24. dist. 93.

2) c. 45. C. 23. q. 4.

3) c. 6. dist. 96.

4) c. 8. dist. 10.

5) c. 6. C. 33. q. 2.
<>) c. 11. dist. 90.

7) c. 15. De consecr. dist. 5.

\wth. 17 pr. (ed. Schoell, S. 117).
I c. 34. X. d« elect. 1. 6).

116 VII. EGIDITTS SPIRITALIS DE PERUSIO.

ecclesia, sie et cuiuslibet episcopi potestas a Deo est, tarnen mediante
ecclesia, et ideo episcopi scribunt et bene: Dei et apostolice sedis gratia
talis episcopus. Et quomodo a Deo sit omnis potentia seu potestas, pro-
batur XXIII. q. 1. Quid eulpatur in hello . . . l) et in evangelio2) : Non nä-
heres in me potestatem . . . Propterea scriptum est: Unde superbis homo,
quod habes quod non aeeepisti, unde gloriaris, quasi non aeeeperis, apo-
stolus ad Corinth. 3) . . .

Alium expresserunt errorem dicti doctores Hug. et Iohannes et multi
infideles ecclesie adhuc dieunt, quod prius fuerit imperium, quam ec-
clesia. Falsissitnum est, quod patet per sacerdotium Melchisedech, qui fuit
loco pape et Abraam sibi obtulit panem et vinum ante pedes ipsius, sic-
ut hodie pape fit ; et ecclesia cepit a tempore Abel iusti et de Christo
dicitur in ps. 4) : Tu es sacerdos in eternum seeundum ordinem Melchise-
dech. Quod sacerdotium precessit legem scriptam . . . Preterea sacer-
dotium a Deo primum institutum est, Exodi XXVIII c. 5) : Legitimum a)
erit Aaron et semini eius post eum, sed hoc facies, ut mihi in sacer-
docio consecretur. Demum per sacerdocium iubente domino regalis
seu imperialis potestas ordinata est, quia, quod olim regalis, hodie impe-
rialis vocatur, ff. de orig. iuris 1. II G). Unde primo Regum VIII. c.7) di-
xit dominus ad Samuelem : Audi vocem eorum et constitue super eos re-
gem, quod et fecit de Säule, cui ait Samuel : Ecce unxit te dominus super he-
reditatem in prineipem etc., cuius exemplo et David omnes reges ab ecclesia
ungi debent . . . Preterea ecclesia prior est, scilicet potestate sive auetoritate,
cum spiritualis auetoritas terrenam potestatem (fol. 118 v) instituere
habet, sie et iudicare, si bona non fuerit, 1. Cor. VI.8) Nescitis . . . ; ipsa
enim spiritualis, si deviet, a nemine iudicatur, 1. ad Cor. II. c. 9) . . . Quod
de papa omnino verum est . . . excepto crimine hereseos . . . Ad id quod
obicitur, quod dominus dixit in evangelio 10) : Regnum meum non est de
hoc mundo, respondetur: certum est quod omnia regna mundi sunt sua,
ut creatoris et domini, unde in evangelio Iohannis11): In mundo eant et
mundus per ipsum factus est, et mundus cum non cognovit, in proprio

a) Am rechten Rande: sempiternum.

1) c. 4. C. 23. q. 1.

2) Joh. 19, 11.

3) 1. Cor. 4, 7.

4) Ps. 109, 4.

5) Exod. 28, 43; 29, 1.

6) Dig. I, 2, ]. 2.

7) 1. Reg. 8, 22.

8) 1. Cor. 6, 2. 3.

9) 1. Cor. 2, 15.
10; Joh. 18, 36.
11) Joh. 1, 10.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 117

venit etc. Sed ideo dixit: Regnum meum non est de hoc mundo, quia
non venit, ut regnaret, sed ut traheret nos ad regnum celorum, quod re-
gnum celorum docuit solum amandum, solum diligendum et affectandum,
cum dicitur in oratione sua: Adven!at regnum tuutn1). Ecce, quod que-
rendum docuit, pro quo totis viribus laborare et desudare debemus, unde
non cixit in hoc mundo, sed de hoc mundo, quia non venit, ut regnaret,
sed ut nos ad regna celorum perduceret. Propter quod in dicto evangelio
Johannis subsequitur 2): Quotquot autem receperunt eum, dedit eis pote-
statem, filios Dei fieri hiis qui credunt in nomine eius, qui non ex san-
guinibus etc. Et ecclesia cantat :i) : Ostis Herodes impie, Christum ve-
nire quid times, non eripit mortalia, qui regna dat celestia . . .

Ad id quod obicitur, quod Christus dixit in evangelio 3) : Reddite que
sunt Cesaris Cesari, et que sunt Dei Deo, quasi videretur innuere, quod
in temporalibus et terrenis et iurisdictione temporali imperator sit do-
minus, respondetur: non est ita. Sed hoc ideo dixit, ut ostenderet, quod
tributa iure debentur imperatori. Nam et ecclesia solvit tributum, et
etiam ipse Christus tributum .... vel secundum alium intellectum ipse
Christus solvit tributum propter scandalum vitandum, ne scandalizaret,
quos ad salutem animarum et regnum celorum vocabat

Iure etiam civili probatur, quod summus pontifex in toto orbe terra-
rum in temporalibus iurisdictionem habet et plenitudinem potestatis ....
Certum est, quod papa preest in spiritualibus et dominus est in spirituali-
bas, ... que quidem maiora sunt humanis . . . Religioni namque cedit
imperium, ut ait Valerius Maximus, cum summa sit ratio que pro reli-
gione facit., ff. de retig. sumptu. fu. sunt persone 4), et ecclesia sit mater
imperii, in auth. ut determinatus sit numerus cie. in princi5). Preest
enim summus pontifex et humanis .... Est enim Christi vicarius . . .
Quanto autem vicarii defunctorum iudicum omnia possunt, que Christi a)

iudices possent, probatur Absentium vero vicarii non omnia,

quia nee ultimum supplicium, nee membrum abscindunt . . . . Unde papa
in quantum Christi mortui vices agens omnia potest circa admini-
strationem, que Christus...; vel si dicatur papa vicarius absentis idest
Christi resurgentis a mortuis et sedentis ad dexteram patris, omnia pot-
est preter ultimum supplicium et membri abscisionem. idest preter effu-
sionem sanguinis . . . Nam ecclesia non habet penam sanguinis .... Pre-
terea de iure civili hec prenomina : meum, tuum et suum important et

a I .So ms,, lies : ipsi.
l\ Matth. 6, 10.

2) Jon. 1, 11.

3) Thes. hymnol. ed H. A. Daniel I 147, vgl. IV 148.
3) Matth. 22, 21.

\) Dig. 11, 7, 1. 43.

5 Xov. HI. (Jt determinatus sit numerus clericorum. prari.

118 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO.

ncludunt dominium... . Unde dicendo dominus in evangelio1): Mitte
gladiam tuum, dicendo tuum, ergo de iure civili in papa est iurisdictio
temporalis in toto orbe terrarum, que per extractum gladium designatur,
in eo quod Deus et dominus dixit tuum, quem ab ecclesia ut suus vica-
rius recipit imperator. Patet igitur Romanum pontificem de iure civili
in toto orbe terrarum in temporalibus plenam iurisdictionem habere.

Sed dixerunt michi aliqui infideles ecclesie: predicta sunt que pro
se Romani pontifices statuerunt, quibus fides (fol. 119) adhibendum non
est, quia in proprio facto nemo ydoneus testis.... Tales huiusmodi
sie dicenres vel sie credentes et sencientes a) sunt heretici et exeommu-
nicati ipso iure. Nam qui non credunt sanetorum patrum decreta, ca-
nones et canonicas sanetiones fuisse constituta seu constitutas et editas
per ora sanetorum patrum et summorum pontificum per spiritum sanetum
et Spiritus saneti spiramine, sunt heretici et exeommunicati ipso iure . . .
Talis enim presumptio manifeste est unum genus blasphemantium spiri-
tum sanetum, quoniam, ut iam probatum est, contra eum agit cuius iussu
et gratia saneti canones editi sunt, in eadem causa et q. Generali 2) et XIX-
di. Nullis). Nam si leges per ora prineipum sunt divinitus promulgate,
...quanto magis canones et canonice sanetiones et sanetorum patrum
decreta per ora sanetorum patrum et summorum pontificum sunt divi-
nitus promulgata, quorum corpora fuerunt habitaculum Spiritus saneti,
dum viverent, et quorum vita fuit in sanetitate et iustitia omnibus die-
bus vite ipsorum . . . Quis enim dubitabit esse sanetum, quem apex tante
dignitatis attollit? ... in quo, si desint bona acquisita per meritum, suffi-
fiunt, que et loci predecessores testantur. Aut enim claros ad hec fastigia
erigit aut qui eriguntur, illustrat.

Et ad confundendam ipsorum sie dicentium, credentium et sentientium
perversorum malitiam et ad denudandam huiusmodi sie asserentium
hereticam pravitatem, probabo inferius summum pontificem in tempora-
libus plenam iurisdictionem habere auetoritatibus novi et veteris testa-
menti, ita quod, si nolunt fidem credulam adhibere sanetorum patrum
decretis, cänonibus et canonicis sanetionibus divinitus promulgatis, saltem
idem adhibeant auetoritatibus novi et veteris testamenti. Et primo proc-
babo auetoritatibus veteris testamenti. Scire debent huiusmodi tales ex-
eommunicati et heretici supradicti, qued in prineipio creavit Deus celum
et terram et omnia, que in eis sunt, angelicam et humanam naturam,
spiritualia et temporalia ipsaque per se ipsum rexit, sicut factor suam
rem gubernat et homini, quem fecit, preeepta dedit et transgredienti pe-

a) en über scientes v. anderer gleichseitiger Hd.

1) Joh. 18, 11.

2) c. 11. C. 25. q. 1.
3; c. 5. dist. 19.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 119

nam imposuit, ut Genesis II0 ') ibi : Ex omni ligno etc.; ipsis etiam peccan-
tibus penam imposuit per se ipsum, scilicet Ade et Eve, Gen. 111° a) : mulieri
quoque dixit etc., et ibi de viro dixit etc. Qualiter autem per se ipsum
Caym punivit, Lamet et Cham et quosdam alios, in eodem libro Gen. IUI.
et V. c. 3) Et sie recto mundo per a) ipsum Deum usque ad Noe ex
tempore Noe cepit omnes creaturas suas regere per ministros, quorum
primus fuit Noe. De quo quod fuerit rector populi, ex eo apparet, quod
sibi dominus gubernationem arce per quam ecclesia designatur, commi-
sit, Gen. VI. c. 4); item quia Deus Noe rectoriam et legem dedit, Gen. IX. 6).
De Noe etiam licet non legatur sacerdos fuisse, officium tarnen exereuit
sacerdotis statim post egressum arce, antequam legem populo daret,
Gen. VIII. 8) : Edificavit autem Noe, quod officium sacerdotis Caym et Abel
primo fecerant. In hac autem vicaria successerunt patriarche, iudices,
reges, sacerdotes et alii, qui pro tempore fuerunt in regimine populi Iu-
deorum; et sie duravit usque ad Christum, qui fuit naturalis dominus et
rex noster, de quo dicitur 7) : Deus, iudicium iuum regi da etc. ; ipse nam-
que est naturalis et verus imperator noster ... Et ipse Iesus Christus vi-
carium suum constituit Petrum et successores suos, quando eis dedit
claves regni celorum et quando dixit 8) : Pasce oves meas etc. Patet ergo
per premissa, quod etiam in veteri testamento predecessores summi pon-
tificis et qui fuerunt loco ipsius iurisdictionem in temporalibus habuerunt.
Auctoritatibus etiam novi testamenti probatur summum pontificem
in toto orbe terrarum in temporalibus plenam iurisdictionem habere. Nam
dicentibus apostolis"): Ecce duo gladii sunt hie, idest in ecclesia, eo
quod apostoli representabant ecclesiam, si inter ipsos apostolos erant
duo gladii, consequens est, quod in ipsa ecclesia sint duo gladii (fol. 1191).
Dicentibus namque apostolis duos gladios esse in ecclesia, non respon-
dit: Nimis est, sed satis. Sciendum est quod si essent plures gladii
quam duo, non dixisset dominus satis est, sed parum, et si essent pau-
tiores, non dixisset satis est, sed nimis est. Ex hiis itaque verbis domini
dicentis satis est datur intelligi duos esse in ecclesia gladios et non
plures neque pautiores, et notandum non solum duos gladios in ec-
clesia esse, sed in potestate ecclesie. Hoc idem probatur de gladio tempo-
rali. Nam qui in potestate Petri temporalem gladium esse negat, male

a) ms. jolgt : se.

1) Gen. 2, 16 ff.

2) Gen. 3, 16. 17.

3) Gen. 4, 11 ff.; c. 5, 29; 9,25.

4) Gen. 6, 14.

5) Gen. 9, 1-7.

6) Gen, 8,20.
1) Ps. 71, 2.

8) Job. 21, 17.

9) Luc 22, S8.

120 VII. EGID1US SPIR1TALIS DE PERUSIO.

verbum attendit domini proferentis : Converte gladium tuum in vaginam.
Et secundum quod dictum est, duo gladii erant inter apostolos. Unus autem
illorum erat iustitie, qui fuit tractus et significat gladium materialem,
qui respicit corpus et facit lesionem visibilem ; alius autem erat invi-
sibilis, qui non fuit extractus et significat gladium spiritualem, qui ferit
animas et facit lesionem invisibilem. Ergo, si de gladio extracto et visi-
bili, qui significat gladium materialem, dixit Petro : Converte gladium
tuum in vaginam, liquido patet, quod gladius materialis est in potestate
Petri et ecclesie. Et quod gladius materialis sit summi pontificis et in
potestate eiusdem, ostendit beatus Bernardus libro IUI0 ad Eugenium
papam ') loquens summo pontifici dicens: Vale, qui materialem gladium
tuum esse negat, non satis videtur attendere verbum domini dicentis :
Converte gladium tuum in vaginam. Uterque ergo est in potestate ecclesie,
spiritualis gladius et materialis, sed materialis gladius per ecctestam
et ad utilitatem ecclesie, spiritualis vero gladius ab ecclesia exercen-
dus est. Sed spiritualis sacerdotis manu, materialis vero manu mili-
tum, regum, principum et imperatoris exercendus est, sed ad nutum et
patientiam sacerdotis. Est autem nutus per aliqua signa alterius co-
gnoscere voluntatem. Reges ergo, principes et imperator, videntes per
signa expedire ecclesie, debent contra rebelies et inobedientes ecclesie ma-
terialem gladium exercere. Materialem itaque gladium exercet ecclesia
non manu propria, sicut Petrus voluit exercere, sed manu militum, regum,
principum et imperatoris. Tarnen pro ecclesia et ad utilitatem ecclesie et
ad nutum et patientiam ecclesie exercetur ; patientia hoc est dictum, quod
ecclesia debet pati et sustinere, quod reges, principes et imperator arma
moveant pro iustitia et iustitiam de malefactoribus faciant, quicquid
dicat beatus Bernardus, quia reges, principes et imperator raro vel num-
quam temporibus nostris ad nutum movent arma pro ecclesia et ad utili-
tatem ecclesie, immo quandoque verificatur in eis illud proverbium Salo-
monis2): Filius stultus tristitia est matris sue, idest ecclesie. Et ut de
ceteris sileam, memorandum est, quod a tempore Henrici IUI*« imperatoris
qui obsedit papam et cardinales et eos voluit captivare, usque ad ultimum
Henricum, qui fuit temporibus nostris, omnes imperatores quotquot fue-
runt, persecuti sunt ecclesiam Dei, ut habetur in cronicis, et Ostiensis
voluit tangere in c. Venerabilem, extra de elect. in principio3). Vere ergo
tales fuerunt tristitia matris sue, idest ecclesie, male tarnen attenderunt
preceptum domini dicentis4): Honora patrem tuum, idest summum ponti-
ficem, et matrem tuam, idest ecclesiam, ut sis longevus super terram.

1) Bernhard, De consid. I. IV. c. 3. Migne 182, S. 776 (438).

2) Prov. 10, 1.

3) Hostiensis Comm. in 1. I. decret. tit. 6. c. 34. s. v. Progenitores, ed
Paris, Jon. Petit et Thielemann Kerver, vol. 1, fol. 54, 1.

4) Exod. 20, 2.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 121

Et quia inhonorarunt, exterminati sunt et semen ipsorum, et periit me-
moria eorum cum sonitu. Et ut de ceteris taceam, imperator Federicus,
qui septem filios reges habuit, illo tempore quo persecutus est ecclesiam
Dei, cui imperatori Gebellini adheserunt in persecutione ecclesie, et Gel fi
adheserunt ecclesie in defensione ipsius, ipse imperator tunc temporis
scripsit poptilo Romano receptanti papam et cardinales hos versus1):

Roma diu titubans variis erroribus aucta

Corruet et mundi desinet esse caput.

Fata docent, astra monent aviumque vo latus,

Tocius quod a) cito malleus orbis ero.
Et sie papa rescripsit :

Niteris b) incassum navim submergere Petri,

Fluctuat, sed numquam desinit ille radix c).

Nil fata docent, nil astra monent, nil predicat ales.

Soli us est proprium scire futura Dei.
Et quia dictus imperator Federicus patrem suum, idest papam, et
matrem suam, idest ecclesiam, inhonoravit, exterminatus est una cum filiis
suis, nee de ipsius semine est aliquem reperire. Et ideo quia hodie non
sunt filii letificantes patrem, qui ad (fol. 120) nutum pro ecclesia et uti-
litatem ecclesie moveant arma, supplendum est dicto beati Bernardi, cum
dicit ad nutum et patientiam sacerdotis, ac requisitionem et mandatum
ecclesie et summi pontificis. Sic enim fecit felicis recordationis Cle-
mens IUI. Nam fecit venire dive memorie regem Carolum, avum regis
Roberti, contra Manfredum et Corradinum inobedientes et rebelies eccle-
sie. Sic enim Adrianus papa exereuit contra Desiderium regem d) inobe-
dientem et rebellem ecclesie, probatur LXIII. di. Adrianus IP 2).

Naturalibus etiam rationibus probari videtur summum pontificem v.
in toto orbe terrarum temporalem iurisdictionem habere. Probat philo-
sophus XII. metaphysice 3): unus prineipatus, unus prineeps, una monarchia,
unus monarchus. Non ergo est dare duos prineipes aut duos monarchos,
unum in temporalibus et alium in spiritualibus, necesse est ergo dare
unum prineipem et unum monarcham in spiritualibus et temporalibus.
Huiusmodi erit summus pontifex, quia imperator spiritualibus preesse non

a) ms. que.

b) Im ms. neben den vorangehenden \'ersen.

c) ms. illa ratis.

d) Folgt eine Rasur (1 — 2 Buchst. I.

1 i Ueber diese seit Mitte des 13. fahrh. weitverbreiteten Verse und
ihre verschiedenen Lesarten vgl. O. Holder-Egger, X. Arch. 30, S. 335*345,
bes. 343; H. Grauert, Hist. Jahrb. 19 (1898), S.255, 284, SB. der Manch. Akad.
philos. philola u. hist. Cl. 1(01, S. 163. |. Kampers, Die deutsche Kaiseridi <
S. 73, 198.

2 c. 22. dist. 63.

3) Aristoteles Metaphys. Hb. XII, c. 8 (9)?, ed. Finnin Didot 11 623.

122 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO.

posset. Preterea sicut videmus, quod in corpore raateriali unicum est Ca-
put, in quo positi sunt omnes sensus, sie in corpore mistico, quod est
ecclesia, est ponere caput unum habens plenitudinem potestatis; huius-
modi autem erit papa qui solus a Deo assumptus est in plenitudine po-
testatis. Preterea seeundum Porfirium omnis multitudo sive universitas
reducitur ad unum, et in exercitu bene ordinato unus dux, et in domo
bene ordinata unus pater familias ; non ergo universitas humani generis
bene et congruenter reduceretur ad unum, si unus preesset tempora-
libus, alter quoque spiritualibus, et sie duo duces exercitus, duo patres
familias: quod esse non debet. Preterea in apibus unus est rex, grues
unam sequuntur ordine litterato, non ergo erunt duo rectores, unus in tem-
poralibus et alter in spiritualibus. Preterea sicut corpus a spiritu et
anima movetur et regitur, ita potestas temporalis regi, moveri et guber-
nari debet a spirituali, non econverso. ' Preterea sicut anima trahit ad se
corpus, ita spiritualia trahunt ad se corporalia, quia spiritualia sine tempo-
ralibus esse non possunt, sicut nee anima sine corpore. (Preterea quod
prineeps universalis rerum temporalium prineipi universali rerum spiri"
tualium in temporalibus sit subiectus, probatur prima Corinth. II0 2) : Spi-
ritualis omnia iudicat et ipse a nemine iudicatur, ergo tarn temporalia
quam spiritualia eius iudicio sunt subieeta. {Preterea est communis sen
tentia peritorum in theologia, quod politia a) humana ad hoc ut sit optime
ordinata, oportet quod reducatur ad aliquem prineipem unum ; et ad istud
facit preeipue illa famosa deduetio supradieta que fit in fine prime
Philosophie, ubi ostenditur, quod unus est prineeps in universo. Pre-
missa quadruplici veritate prima est, quod in omni multitudine ordi-
nata est duplex ordo, unus partium exercitus ad invicem et alius
tocius exercitus aut multitudinis ad ducem, quorum primus potest dici
ordo coordinationis et seeundus ordo subordinationis. Secunda veri -
tas est, quod ordo partium multitudinis ad invicem est propter ordinem
tocius multitudinis ad ducem, quia bonum partium ordinatur ad bonum
tocius. Tertia veritas est, quod ordo tocius exercitus ad ducem est
melior quam ordo partium exercitus ad invicem, quia semper finis melior
est hiis que sunt ad finem. Quarta veritas, quod entia nolunt male dis-
poni, quia Deus cum sit optimus artifex, optime disposuit Universum.
Istis autem premissis IUI veritatibus infertur: unus ergo prineeps scilicet
est in toto universo. Et ideo cum multitudo hominum in hoc mundo
debeat esse ordinata, ibi est duplex ordo, sicut supra fuit distinetum, et
melior ordo tocius multitudinis ad ducem et ipse finis alterius, et ibi
entia nolunt male disponi ; ergo eadem ratione qua concluditur in toto
universo unus prineeps, infertur eisdem veritatibus in politia humana

a.) ms. pelicia.
1) 1. Cor. 2, 15.

VII. EGIDIUS SP1RITALIS DE PERUSIO. 123

unicus princeps temporalium./Sed obicitur, quomodo ex illis veritatibus
in prima phylosophia sequitur unus princeps in universo? Dicitur, quod
illa illatio apparet, si formetur talis ratio: Universum non debet esse pri-
vatum optima sui dispositione, quia entia nolunt male disponi. Sed
optima dispositio consistit in ordine tocius multitudinis ad ducem, cum
iste sit finis aliorum ordinum, ergo tota multitudo universi habet
unum principem ad quem habet Optimum ordinem. Secundo obicitur,
quomodo ex eisdem veritatibus infertur in temporalibus unus prin-
ceps ? Dicitur, quod non infertur de facto, sicut ibi, quia totum Univer-
sum semper (fol. 120v) est optime ordinatum Deo agente et non semper
humana politia homine impediente; sed infertur unus princeps, si politia
talis esset optime ordinata per talem rationem : melior est ordo tocius
humane multitudinis ad suum ducem quam partium multitudinis ad in-
vicem;sed talis politia in suo optimo esse non debet privari optimo or-
dine, ergo oportet, quod tota ista multitudo ad hoc quod sit bene dispo-
sita, habeat unum principem. Ista autem ratio confirmatur, quia si sint
principes plures tales non subordinati, illi possunt habere ordinem partium
ad invicem, non tarnen possunt habere ordinem tocius ad ducem, et sie
carent optimo ordine, et ita non sunt in optima dispositione. Et iterum
quia melior est multitudo ordinata, quam confusa; si autem multitudo ho-
minum reducitur ad unum primum, tunc est ordinata, si vero non, caret
optimo ordine et sie est confusa. Sed ista sententia confirmatur quadru
plici auetoritate sacre scripture, quarum prima est Proverbiorum XXVIII. c,
ubi dicit sapiens1): Propter peccata terre multi principes eius, quod non
potest intelligi de subordinatis, quia de illis dicit apostolus2) : Qui plantat
et qui rigat unum sunt, ergo de disperatis. Et tunc sie arguitur : illud
quod est introduetum propter peccatum, non est bonum, sed multitudo
prineipum in terra est indueta propter penam peccati, ut dicit sapiens, er-
go non est bona. Secunda auetoritas est Ecclesiastes X. c.a), ubi dicit
sapiens: Beata terra cuius rex nobilis est. Sed nobilior est rex omnium
terrarum, si est unus, quam si sint plures, cum dicat sapiens Prov.XIIII. c. 4):
In multitudine primo dignitas regis, ergo beatior est tota universitas
hominum, si habet unum monarcham. Et confirmatur, quia innatum vi-
detur esse omnibus laudare sui regis potentiam et virtutem, tanquam
illud quod naturaliter diligunt. Tertia auetoritas est. quia Osee primo c. ')
promittitur pro beneficio filiis Israel, ut ponerent sibimet unum caput,
quod non fuisset pro beneficio promissum, nisi unitas prineipis esset

1) Prov. 28, 2.

2) 1. Cor. 3,8.

; Eccle. 10, 17.

4) Prov. 14,28.

5 1 ( >sei- 1,11.

124 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUS10.

omni multitudini bona et sie multitudini totius universi. Et confirmatur
iterum, quia pro beneficio promittitur fidelibus omnibus unus pastor
Eze. XXXIIII. c. x) : Suscitabo super eos pastorem nnurn ; iterum Eze.
XXXVII. c. a) pro beneficio promittitur a domino rex unus omnibus impe-
rans et pastor omnium unus. Quarta auetoritas est in evangelio dicente
domino Luce XI. c. 3) : Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur ; et
eadem ratione totum Universum in plura regimina divisum qua et unum
regnum partiale, cum talis sit unitas magni regni sicut parvi, unde
quanto unitas est nobilior, tanto divisio peior. Nobilior autem est unitas
regni monarchici, sicut et ipsum nobilius regnum et ideo, cum eius di-
visio sit mala, ad Optimum statum mundi oportet unum esse monarchum.
Et si dicatur, quod ecclesia multipliciter seeundum premissa errat, quia
ad talem prineipatum sicut ad Optimum totaliter non anelat, dicitur quod
aliqua ex natura sua sunt meliora, que ex occasione contingit esse de-
teriora, sicut institutio regni ex electione esset melior quam ex genere
seeundum naturam, cum melior semper aeeipi debeat in prineipatu, ta-
rnen ex occasione turbationis que sequitur ex malitia eligentium, melius
fit, ut procedat ex genere ; et ita proprer malitias quorundam monarchorum
magis expedit, ut careat mundus tanta potentia que quondam oppressit
ecclesiam sanetam.

Sed premissa veritas quod prineeps universalis rerum temporalium
prineipi universali rerum spiritualium in temporalibus sit subiectus, quam
plurimis aliis rationibus, videlicet quadruplici ratione ut videtur demon-
strativa ostenditur et probatur, seeundum quod quatuor sunt genera
causarum famosissimarum, ita quod prima ratio sumitur ex parte cause effi-
cientis, unde motus, comparando portionem superiorem anime ad inferio-
rem que movetur et regulatur per ipsam. Et aeeipitur talis regula: quando-
cumque sunt alique due multitudines ita subordinate, quod una princi-
patur alteri seeundum se totam, quicumque prineipatur in superiori, prin-
cipatur ei, qui prineipatur in inferiori. Et ista regula quadruplex decla-
ratur. Primo quia multitudo angelorum prineipatur multitudini hominum
seeundum Gregorium, ideo prineeps angelorum prineipatur prineipi ho-
minum. Secundo quia multitudo brutorum subest multitudini hominum a) . . .,
ideo prineeps hominum prineipatur prineipi brutorum, siquis est. Tertio
quia tota multitudo membrorum corporis subest viribus anime, ideo
virtus que prineipatur in anima presidet membro quod obtinet in corpore
prineipatum. Quarto quia multitudo virium sensitivarum rationaliter sub-
est multitudini virium intellectivarum, ideo appetitus (fol.121) sensitivus,

a) Folgt Rasur eines, oder zweier Worte.
1 , Ezech. 34, 23.

2) Ezech. 37, 22.

3) Luc. 11, 17.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 125

qui principatur in sensibus, subest appetitui intellectivo qui principatur
in ratione aut intellectu. Ista autem regula sie declarata aeeipitur minor:
sed ille vires anime que pertinent ad portionem inferiorem subsunt Ulis
que pertinent ad superiorem, cum portio superior dirigat et regulet in-
feriorem seeundum beatum Augustinum XIIII. de trinit. l). Ergo cum prineeps
spiritualium prineipetur hominibus seeundum portionem superiorem, diri-
gendo ad eterna de quibus est illa portio, et prineeps temporalium prinei-
petur eis in portione inferiori dirigendo ad temporalia de quibus est portio
illa, iste prineeps . . . a).

Secunda ratio sumitur ex parte cause materialis, aeeipiendo ma-
teriam circa quam versatur b) . . . prineipi illi erit subiectus, quod
est Optimum legalis iustitie, et aeeipitur talis regula: quandocumque sunt
alique due leges sie subordinate, quod una principatur alteri et ipsam
regulat, ille prineeps qui principatur per superiorem legem, principatur
ei qui principatur seeundum inferiorem; et declaratur ista regula dupli-
citer. Primo quia cum iustitia legalis sit virtus principalis, sicut iustitia
una legalis subiacet alteri, ita et prineeps prineipi, sicut autem lex sub-
icitur legi, ita et iustitia unius iustitie legali alterius. Secundo quod
lex inferioris prineipis subiacet legi superioris, quia prineeps subiacet
prineipi, ergo ubi prineeps non subiaceret prineipi neque lex legi . . . c). Ista
autem regula sie declarata sumitur minor: sed prineeps spiritualium
principatur seeundum legem divinam, ut habetur in evangelio, cum Chri-
stus commisit pastoratum ecclesiePetro, et prineeps temporalium seeundum
legem humanam ex iure civili, ergo lex humana est subieeta legi di-
vine seeundum beatum Augustinum, ita prineeps temporalium prineipi
spiritualium est subiectus de iure nature.

Tertia ratio sumitur ex parte cause formalis, cum forma prineipatus
sit virtus per quam presidet prineeps ; et aeeipitur talis regula: quandocum-
que sunt alique virtutes sie subordinate, quod iste prineipantur aliis seeun-
dum se, prineeps qui principatur seeundum superiores debet preesse illi qui
principatur seeundum inferiores. Et declaratur ista regula primo quidem in
artificialibus, quia sicut virtus architectonica que est ars et ideo virtus intel-
lectualis principatur virtuti dolatoris, ita architector principatur dolatori.
Secundo in diseiplinalibus, quia ideo in medicina physici prineipantur cy-
rurgicis, quia physica principatur cyrurgie, et per consequens prineeps
physicorum esset prineeps cyrurgicorum. Tercio in spiritualibus quia

.1 Der Satzschluss fehlt ; ergänze etwa; temporalium subest prineipi
spiritualium.

i> Auch hier fehlt ein Satzteil.
c) Der .SV7////.S.S des Satzes fehlt.
\) Vgl. Augustin, De trinit. II, c. 7 ^ 10, Migne l-, S. 1044.

126 VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO.

enim vita contemplativa principatur active, ideo princeps activorum de-
bet subesse principi contemplativorum. Unde fuit dictum prophete1): Con-
stitui te super gentes et regna. Quarto in spiritualibus, quia enim virtus
seraphica principatur virtuti cherubice, quecumque sit illa, ideo princeps
seraphicus principatur principi Cherubim, secundum beati Dyonisii docu-
menta2). Ista autem sie declarata aeeipitur minor: sed virtutes theologice
secundum se prineipantur secundum se virtutibus politicis, cum iste sint
inutiles ad f inem ultimum, nisi ab illis regulentur et imperentur, ut patet
eunetis fidelibus. Ergo cum princeps spiritualium prineipetur secundum
directionem virtutum theologicarum, et princeps temporalium secundum
directionem virtutum politicarum, iste naturalia) ratione subicitur Uli.
Quarta ratio sumitur ex parte cause finalis, et aeeipitur talis regula:
quandocumque sunt alique due facultates, quarum una ordinatur ad
aliam sicut ad finem, quicumque principatur in eo, quod est ad finem,
debet subesse prineipanti in fine, cum enim ea que sunt ad finem subsint
fini et princeps principi. Et declaratur ista regula quadrupliciter. Primo
in mechanicis, quia enim frenativa est propter equestrem, ideo princeps
frenorum debet subesse principi equorum. Secundo in politicis, quia
equestris ordinatur ad militarem, ideo princeps equorum debet subesse
principi militum. Tertio in agonistis, quia enim agones propter bellorum
exercitia, ideo princeps bellorum debet preesse principi agonistarum.
Quarto in ierarchicis, quia dyaconatus est propter sacerdotium, ideo
princeps sacerdotum debet preesse archidiacono. Ratio enim est in promptu,
quia ea que sunt ad finem diriguntur ex ipso fine. Ista autem regula
sie declarata aeeipitur minor: sed temporalia omnia sunt propter spiri-
tualia, sicut propter finem, ergo princeps temporalium principi spiritu-
alium debet subesse. Minor probatur auetoritate domini salvatoris nostri
Mt. VI. c.3) : Querite primum regnwn Dei et iustitiam eius, et hec omnia
adicientur vobis. Finis autem est primum quod queri debet, ea que sunt
ad finem adici. Dicunt tarnen (fol. 121 v) aliqui, quod iste rationes optime
concludunt prineipem temporalium debere esse subiectum principi spiri-
tualium, et hoc quidem dicunt esse verum in spiritualibus, non in tempo-
ralibus. Istum autem dictum declarat propositum, tum quia cum arguitur
de fine seeundario, subicitur id quod est ad finem secundum quod ordi-
natur in finem, sed prineipatus temporalis quo ad temporalia ordinatur
ad spiritualia sicut ad finem, ergo quoad temporalia subicitur; tum quia
cum arguitur de forma, quia virtutes teologice prineipantur politicis se-
cundum quod ipse politice reseipiunt temporalia; tum quia cum arguitur
de materia, lex humana subicitur divine, secundum quod lex humana

a) Folgt eine Rasur von ca. zwei Buchstaben.
\) Jerem. 1, 10.

3) De celesti hierarchia c. 9, Migne P. Gr. III 258.
3) Matth. 6, 33.

VII. EGIDIUS SPIRITALIS DE PERUSIO. 127

declarat (?) aj et respicit temporalia ; tum quia cum arguitur de effi-
ciente, portio superior principatur portioni inferiori, in quantum inferior
respicit temporalia, cum ista numquam eterna respiciat secundum beatum
Augustinum ; et ideo cum ex subiectione istius portionis ad illam argu-
atur, sicut ista est in temporalibus, ita concludit tantum in tempora-
libus. Item omnes rationes facte concludunt, quod princeps temporalium
subprincipatur, constat autem, quod non subprincipatur in spiritualibus
in quibus nullum habet principatum. Item omnes iste rationes concludunt
principatum sub principatu et non solum principem sub principe, licet
autem in principe temporalium sint aliqua spiritualia, cum est fidelis; ta-
rnen illa non pertinent ad temporalem principatum qui respicit tantum
temporalia.

Sed contra hanc veritatem instatur quadrupliciter. Primo quia Chri-
stus cum esset princeps universalis spiritualium non curavit sibi subesse
principem temporalium nee habere auetoritatem supra seculare Judicium.
Unde querenti ab eo divisionem hereditatis cum fratre dixit1): Quis me
constituit super vos iudicem? Secundo quia beatus Petrus relictus prin-
ceps in spiritualibus non fuit dominatus imperatoribus, nee tale domi-
nium legitur quesivisse. Tertio quia ius quod ecclesia habet in imperium
dicitur a Constantino fuisse ecclesie datum. Quarto quia imperium fuit
ante apostolatum sive ante summum pontificatum istum, et ideo tunc sibi
non potuit esse subiectum, et per consequens nee modo iure naturalis
cum illud numquam mutetur. Ad primum respondetur, quod nulli fideli
dubium est, quin Christus dominus haberet auetoritatem supra quam-
cumque potestatem secularem, quia ipse dicit in evangelio2), quod pater
omne Judicium dedit filio. Tarnen auetoritate illa noluit uti, donec veniat
in secundo adventu, quia dicit, quod Deus non misit filium suum, ut
iudicet mundum; et ratio est ad oppositum, quia in quemeumque habet
potestatem dominus, habet et universalis eius vicarius, sicut fuit beatus
Petrus, cui fuit dictum: Quodcumque ligaveris universaliter. Ad secun-
dum respondetur, quod tale quid non habuit de facto, sicut nee Christus,
tarnen bene de iure, nee ipsum quesivit, quia principaliter animas inten-
debat et ministerium quoad spiritualia nondum consummaverat. Ad ter-
tium respondetur, quod proprietas potuit dari a Constantino, sed maius
dominium fuit semper a Deo. licet de facto non semper fuerit reco-
gnitum, quemadmodum quandoque filius ignoravit patrem suum nee re-
cognoscit in patrem, sicut et hodie de facto nee rex Francie recognoscit
et male. Ad quartum respondetur, quod non prius quod spirituale est, sicut
dicit apostolus, sed quod animale est, et tarnen animale subicitur spiri-

a) ms. dcat ?

1) Luc 12, I I.

2) Job. 5, 22.

128 VII. EG1DIUS SPIRITALIS DE PEKUSIO.

tuali de iure naturali. Et cum dicitur, quod ius naturale non variatur, verum
est, existente utroque extremo ; sicut autem filius absolvitur a principatu
paterno mortuo patre, ita imperium incepit esse subiectum orta ecclesia.
Sed remanet dubium, quia eisdem rationibus videretur, quod in veteri
testamento imperator fuisset principi sacerdotii subiectus. Dicitur, quod
non, quia ille non fuit princeps spiritualium universalis sicut summus
pontifex noster, sed particularis, et tunc ratio ad oppositum, quia reges
illius gentis summis sacerdotibus erant subiecti, ut patet de Samuele.
Quinto et ultimo ex privilegio Constantini probatur summum ponti-
ficem in toto imperio occidentali in temporalibus plenam iurisdictionem
habere. Ex privilegio dico concesso summo pontifici et sancte Romane
ecclesie de voluntate et consensu tocius senatus et populi Romani, ut
habetur in canone XCVI. di. Constantinus in principio in § ecclesiis l)
ibi : Et per nostram iussionem sacram tarn in orientem quam in occi-
dentem vel etiam septentrionali et meridiana plaga, videlicet in Jadea,
Grecia, Asia, Iracia, Äffrica et Ytalia vel diversis insulis, nostra lar-
gitate eis concessimus, ea prorsus ratione, ut per manus beatissimi pa-
tris nostri Silvestri summi pontificis successoresque eius omnia dis-
ponantur ; et infra et in § frigium*) vero, in versiculo: unde ut pontifi-
calis apex non vilescat, sed niagis quam terreni imperii dignitas gloria
et potentia (fol. 122) decoretur, ecce tarn palatium nostrum quam Ro-
ma nam urbem et omnes Italie sive occidentalium regionum provincias,
loca, civitatis, beatissimo pontifici et universali pape Silvestro conce-
dimus atque relinquimus et ab eo et successoribus eius per pragmaticum
constitutum decrevimus disponenda, atque iuri sancte Romane ecclesie
concedimus permanenda ; et sequitur: quoniam tibi principatus sacerdotum
et Christiane religionis caput ab imperatore celesti constitutum est,
iustum non est, ut illuc imperator terrenus habeat potestatem etc.
Quod Privilegium continet in summa, quod quiequid iuris habebat
imperator in toto occidentali imperio. de voluntate et consensu tocius se-
natus et populi Romani beato Silvestro et successoribus eius et sancte
Romane ecclesie donavit, concessit, tradidit atque dedit. Et si dicatur,
quod fuit immensa donatio, respondetur quod falsum est, quia in dona-
tione facta ecclesie immensitas est mensura, in auth. de non allen, rebus
ecclesiast. in § Sinimus s)b). Per quod Privilegium datur intelligi, quod om-
nes et singuli reges in occidentali imperio constituti, regiones, civitates
et loca sicut imperatori in temporalibus, sie subesse debent summo pon-
tifici et sancte Romane ecclesie, et sicut imperatori tenebantur respon-

a) ms. fascium.

b) ms, habuimus.

1) c. 14 dist. 96.

2) Nov. VII, 2 De non alien. eccl. rel. § 1, 21.

VII. EGIDIUS SPIRITAL1S DE PERUSIO. 129

dere de serviciis, censibus et tributis, sie et nunc summo pontifici et
sanete Romane ecclesie debeant respondere de necessitate salutis. Si ali-
qui dicant, quod in temporalibus et supradictis reges constituti in toto
occidentali imperio imperatori non suberant, falsum est, ut legitur et no-
tatur VII. q. 1. In apibus1), extra de privilegiis Super specuta*), VIII. di.
Quo iure3) et ff. ad l. rodiam de iactu in 1. deprecatio*) ibi: Nonne do-
minus mundi sunt etc. Et in evangelio 5) : Exiit edictum a Cesare Augusto,
ut describatur totus orbis etc. . . .

De omnibus et singulis supradictis sencio et teneo quiequid sentit et
tenet sacrosaneta Romana ecclesia et sanetissimus pater et dominus
noster papa Iohannes XXII., cui laus, honor et gloria hie in presenti et II
imperpetuum et in secula seculorum. Amen. /

1) c. 41. C. 7. q. 1.

2) c. 5. X. de privil. (V, 33).

3) c. 1. dist. 8.

4) D. 14, 2 De lege Rhodia de iactu, 1. 9.

5) Luc. 2, 1.

St holt . I ' i

VIII.

Hermannus de Sctyildiz,
Conlra IjereHcos negantes emunifafem z\ iurisdichonem

sanctz ecclesie.

Aus: Paris lat. 4232, fol. 152— 175 i\

Sanctissimo in Christo patri ac domino, domino Iohanni, divina
Providentia sancte Romane ac universalis ecclesie summo pontifici, frater
Hermannus de Scildiz, in ordine fratrum heremitarum sancti Augustini
lector licet inutilis, se cum omni humilitate et timore devotum ad pedum
oscula beatorum.

In ditione tua, domine, cuncta sunt posita, et non est qui possit
resistere voluntati tm, Hester XIII l). Hec verba ad vicarium Iesu Christi
congrue diriguntur cuius dicioni illud verbum, quo constructum est
celum et terra, terreni simul et celestis imperii iura commisit, ut merito
omnes filii hominum, precipje tarnen fideles suo pareant beneplacito
vice Dei. Quapropter, pater sanctissime, insinuato mihi intentione vestre
voluntatis, ut super quibusdam erroribus inferius exprimendis viderem
et scriberem, non aliud supererat, quam oculos ad libros ac deinde manus
ad calamum ponere, non obstante quod conscius imperitie et insuffi-
cientie mee, quasi imperitus matheseos, timerem risui me patere, si post
tot reverendorum doctorum sententias in hac materia habitas ad decorem
tante similaginis meos superaddere furfures presumpsissem, nisi meam
imperitiam excusaret intentio vestre clementissime voluntatis, cui necesse
parere habeo cum omni reverentia et tremore. Et quia in ipsis erroribus
mihi presentatis principaliter duo viderentur negari, primo sacre Romane
et universalis ecclesie emunitas, secundo iurisdictio, ideo hoc opusculum
in tres partes distinguens, in prima parte studui perhibere sancte Romane
et universalis ecclesie emunitatem et omnium hominum ab ea depen-
dentium, in secunda parte probando unitatem iurisdictionis eius a spiri-
tuali potestate et uno capite in omnia membra ipsius ecclesie derivatam,
in tertia specialiter inprobans dictos errores, qui videntur tarn heretici,
quam insani. Et quia meam insufficientiam ad hunc laborem impulit
vestre beneplacitum sanctitatis, male et minus bene dicta in hoc opusculo
vestre pietatis gratia corrigat et emendet, in cuius divino pectore scientia,
auctoritas et potentia super omnes filios ecclesie reconduntur.

Capitula prime partis sunt XX in numero. In primo capitulo osten-
ditur, quod credere in sanctam ecclesiam est principiumet fundamentum
omnium articulorum fidei quo ad nos.

In secundo capitulo ostenditur, quod ecclesia est una, et quod hoc in
predicto articulo fidei includitur.

1) Esther 13, 9.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 131

In tertio capitulo ostenditur, quod unitas ecclesie includit non solum
unitatem fidei, spei et caritatis, sed etiam iurisdictionis.

In quarto ostenditur, quod nullus in mundo de iure potest esse extra
unitatem iurisdictionis ecclesie.

In quinto, quod sancta ecclesia numquam erravit nee errare potest.

In sexto ostenditur, quod sancta Romana ecclesia est caput omnium
orthodoxorum fidelium et magistra.

In septimo ostenditur, quod ea que prolata sunt in primis quinque
capitulis intelliguntur vel de sola Romana ecclesia vel principalissime.

In oetavo probatur, quod sancta ecclesia tarn in spiritualibus, quam
in temporalibus est independens ab omni homine.

In nono capitulo ostenditur, quod liber usus et libera dispositio
omnium spiritualium a sola ecclesia habetur.

In deeimo, quod nullus habet aliquid de spiritualibus aut spirituali
iurisdictione nisi ab unitate ecclesie.

In undeeimo ostenditur, quod omnes homines mundi dependent ab
ecclesia respectu Ultimi finis humane vite.

In duodeeimo ostenditur, quod temporalia non sunt appetenda, nisi
in quantum amminiculantur ad finem ultimum.

In tertio deeimo ostenditur, quod omnium temporaüu:n rectus et
iustus usus dependet ab unitate ecclesie.

In quarto deeimo ostenditur, quod temporalia omnium prineipum
etiam laycorum de iure dependent ab ecclesia.

In quinto deeimo capitulo ostenditur, quod premissis non (fol. 152v)
obstat, quod aliqui prineipes de facto dederunt sanete ecclesie iurisdic-
tionem vel possessianem bonorum temporalium, et quod talis donatio aut
debiti exhibitio vel iuris resignatio aut recognitio.

In sexto deeimo ostenditur, quod talis iuris recognitio a nullo homine
poterit revocari.

In septimo deeimo ostenditur, quod omnes homines mundi astringun-
tur ad obedientiam ecclesie sub necessitate salutis eterne consequende
vel amittende.

In oetavo deeimo ostenditur, quod eos qui reeeperunt caracterem
fidei potest ecclesia cogere per subtractionem eorum que dirigunt in
finem ultimum salutis eterne.

In deeimo nono ostenditur, quod talem subtractionem non curantes
potest ecclesia cogere per interminationem maledictionis eterne tradendo
eos potestati Sathane.

In vicesimo ostenditur, quod premissa non curantes potest cogere
per invocationem brachii secularis.

I. Cap. in quo probatur. quod credere in sanetam ecclesiam etc.

Altdistis, quod anticliristus venit, et ecce nunc antichristi facti sunt

132 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

multi, secunda epistola Iohannis II0 cap *). Omnis enim qui non credit
in Iesum Christum, filium Dei, hie antichristus et seduetor est ; sed non
credens in sanetam ecclesiam, quam videt et in scripturis legit, in Christum,
quem non videt, quomodo credet? Argumentum est Augustini in epistola
ad Donatum a) prout infra patebit. Quidam autem heretici nepharii et
insani asserentes sanetam ecclesiam sponsam Dei immaculatam subiec-
tam esse debere temporali prineipi, non videntur credere in sanetam
ecclesiam, prout infra probabitur, quapropter omnes tales seduetores et
antichristi sunt censendi. Contra quos per viam rationis primo, deinde
per auetoritates sacre scripture procedendum videtur, ut eis satisfiat, qui
se rationi inniti falso credunt, licet in moribus ecclesie a) auetoritas
precedat rationem. Vnde dicit Augustinus in de moribus ecclesie 3) nihil
in ecclesia catholica salubrius fieri, quam ut rationem precedat auetoritas.
Ut ergo eorum errores luce clarius confutentur, primo probandum est,
quod prineipium omnium articulorum fidei quo ad nos est credere in
sanetam ecclesiam. Quod potest probari triplici auetoritate, scilicet Christi,
apostoli et Augustini vel sanetorum. Diese dreifache Beweismethode
will Vfr. auch in den folgenden Capiteln durchführen.

(fol. 153). Cap. II. Der Glaubensartikel über die ecclesia saneta
schliesst schon den Glauben an die ecclesia una ein. Doch wird das
noch bewiesen : prima (ratio) sumitur ex ordine et est talis. Politia op-
time ordinata non potest esse instituta contra ordinem universi, sed habere
pluralitatem prineipatuum est contra ordinem universi etc. . . . Secunda
ratio sumitur ex vi vocabuli et est talis. Ecclesia dicitur congregatio vel con-
vocatio; sed ista congregatio non potest aeeipi localiter, cum constet filios
ecclesie per mundum esse diffusos ; ergo aeeipitur seeundum aliquam unita-
tem formalem, qua omnes filii ecclesie partieipant, que non est aliud, quam
unitas Spiritus in vineulo pacis . . . Tertia ratio est talis. Cuius com-
paginatio est Caritas, de ratione illius est unitas ; quod patet, quia amor
et Caritas est virtus unitiva, ut dicit Dionysius IV0 de div. nom. 4). Sed
compaginatio ecclesie est Caritas . . . Ideo in hoc cognoscent homines,
quia vere Christi sumus diseipuli, si dilectionem habuerimus ad invi-
cem . . .

(fol. 1531 ). Unterscheidet eine dreifache unitas ecclesie : unitas
seeundum fidem, unitas ex unitate Status (Laien und Klerus), und unitas
seeundum dependentiam ad unum finem Danach verschieden der Grad
der Zugehörigkeit zur Kirche.

a) Arn Rande.

1) l.Joh. 2, 18.

2) Augustinus, Epist. 105, Migne 33, S. 404.

3) Augustinus, De moribus eccl. I c. 3, Migne 32, S. 1311.
4, Dionysius, De div. nomin. c. 4, Migne 122, S. 1136.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 133

Cap. III. Verum quia aliqui videntur negare esse unitatem iuris-
dictionis etiam in ecclesia secundum unitatem ratione fidei colligatam,
quia forte iurisdictionem temporalem laycorum dicunt a spirituali pote-
state clericalis professionis et Status nullatenus dependere, ideo conse-
quenter potest probari triplici ratione, quod temporalis potestas de iure
dependet a spirituali et ecclesiastica potestate . . 1) quod unitas ecclesie
sumitur ad imitationem divinarum personarum . . 2) . . prout ecclesia
militans instituta est ad instar celestis ierarchie . . . {fol. 154). 3) ... ex
ordine entium. . . Christus gab die unitas iurisdictionis mit der Schlüssel-
gewalt an Petrus und Luc. 21 ') ecclesiam disposuit ad modum policie
monarchice.

Cap. IV. . . . Da kein Mensch unabhängig ist vom letzten Ziel
und Zweck des menschlichen Lebens, so ist auch niemand unabhängig
von der Kirche, die die Menschen zu diesem Ziele zu führen hat. . .
2. Ebenso wenig kann jemand eximiert werden von der iurisdictio Dei,
die der Papst vertritt. . . 3. Kein Mensch kann ohne Sünde sein, also
auch nicht frei sein von der correctio peccati durch die Kirche, (fol. 154v).

Cap. V. . . . Consequenter autein ostendendum est, quod saneta
ecclesia numquam erravit nee errare potest ... la ratio ... ex in-
trinseca ratione fidei, . . . intrinseca ratio fidei habet, quod sibi non
potest subesse falsum, quia innititur revelationi prime veritatis que nee
fallere nee falli potest secundum Augustinum ... Ex hoc arguitur sie :
si ecclesia erraret vel errare posset, fidei poeset subesse falsum . . .
2a ratio . . ex coniunetione ecclesie ad prirnam veritatem et ad suam
regulam d. h. Christus . . 3a ratio ... ex propria conditione caritatis :
illud quod numquam potest denudari caritate, hoc non potest errare ; sed
ecclesia numquam potest exui et denudari caritate etc. . . . (fol. 155).

Cap. VI. . . Sed ne dubitetur de qua ecclesia ista sint intelligenda,
consequenter ad hoc descendendum est primo probando, quod saneta
Romana ecclesia est capud omnium ortodoxorum fidelium et magistra . .
la ratio est talis : sicut Petrus s? habuit ad omnes causas magisterii om-
nium fidelium, ita cathedra Petri se habet ad omnes causas magisterii
aliarum cathedrarum et ecclesiarum . . . Secundo sie : super cuius com-
munionem fundatur tota universalis ecclesia, illa est Caput omnium fidelium
et magistra . . ; sed super communionem Romane ecclesie fundatur tota
universalis ecclesia . . . 3a ratio est talis. Nam ecclesia est capud om-
nium fidelium et magistra, per cuius auetoritatem omnes ecclesie et
omnes fideles regulari habent in credendis et agendis ; sed hec est
Romana ecclesia que habet determinare dubia circa articulos fidei et

\) Luc. 21, 10 ff.

134 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

circa omnia credibilia, que instituit ritus sacramentorum et canones con-
didit et condere habet. . . . Sed utrum Romana ecclesia hoc Privilegium
habeat ex institutione Christi vel ex dispositione apostolorum vel ex
constitutione subsequentis ecclesie, de hoc magnum est dubium. Sed
dici potest, quod hoc habet ex institutione Christi, ex dispositione et
executione primitive ecclesie apostolorum et ex approbatione et usu
tocius ecclesie subsequentis. Wenn auch nicht ausdrück/ich im Evan-
gelium gesagt wird, dass Christus die römische Kirche bestimmte, so
hielten an ihr doch die Apostel und alle folgenden fest, sodass man
sagen kann, Christus selbst habe die römische Kirche eingesetzt durch
seine Worte an Petrus di. 22. c. Sacros. l), cum similibus. Sed quare non lega-
tur in evangelio ? Forte ideo, quia ita notum erat, ut scribi non oporteret,
sicut multa alia non sunt scripta que dixit et fecit Iesus, que si scribe-
rentur per singula, nee ipsum arbitror mundum capere eos, qui scribendi
sunt, libros . . . (fol. 155 v).

Cap. VII. ... est considerandum, quod nomine Romane et apo-
stolice ecclesie consueverunt saneti patres et doctores uti dupliciter :
uno modo ut distinguitur contra omnem hereticorum vel scismaticorum
congregationem, et sie includit omnes ecelesias et omnes fideles cum
Romana ecclesia unam fidem catholicam partieipantes . . ., so Hierony-
mus ad Euandrum presb. . . . XXIIU. q. 1. Pudenda2) . . . Alio modo ac-
cipitur Romana et apostolica ecclesia, ut distinguitur contra omnem ec-
clesiam cui non immediate presidet pontifex Romanus, et sie includit
solum ea que pertinent ad rationem capitis . . . Die Argumente der
vorangehenden 5 Capitel beziehen sich auf die römische Kirche im ersten
Sinne . . . und zwar principalissime, weit sie das Haupt der Kirche ist.
. . . (fol. 156) . . . Notandum est tarnen, quod cum dicitur ecclesiam non
posse errare, hoc semper intelligendum est de errore iuris, quia cum
duplex sit error, sie est duplex etiam ignorantia, scilicet iuris et facti . . .
Sicut ergo in hiis que facti sunt Romanus pontifex et ecclesia possunt
verisimiliter ignorare, ita possunt etiam errare, weil sie da oft mensch-
licher Information folgen, nicht göttlicher Inspiration . . . Quantum
autem Deo sit eure de Romana et universali ecclesia, ut a veritate non
deeidat et non deficiat fides Petri, patet ex eo, quod si quandoque
contigit papam errare maxime in fide, quod illum statim percussit vel
de medio tulit, ne ecclesiam inficere posset que post Deum maxime ab
eius bona vita dependet . . . Beispiel : Anastasius II., Leo nach der Vita
S. Hilarii'), S. Marcellinus.

Cap. VIII. . . . Die Unabhängigkeit der Kirche ab omni homine

1) c. 2. dist. 22.

2) c. 33. C. 24. q. 1.

3) Vita S. Hilarii c. 17, Migne 50, S. 1238.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 135

wird bewiesen : 1) quod dependet ab homine in quantum homo, potest
deficere vel errare, saltem in illo, in quo dependet ab homine . . . Das
bezieht sich nicht nur auf den Glauben, sondern auch auf die Tempo-
ralien. Denn veritas vite vel subest fidei vel ita ei connectitur, quod
sine ea fides non valet . . . Sed licitus et rectus usus temporalium ad
veritatem vite pertinet, quia non potest haberi sine actu virtutis ; ergo si
in usu temporalium ecclesia dependeret ab homine, in eo posset errare,
quod non conceditur. Die Temporalien gehören der Kirche iure divino
et ex naturali debito ... 2) potestas pure divina non dependet ab
homine ... 3) nullum per se liberum dependet necessario ab aliquo
inferiori se . . .

Cap. IX. . . . 1) lila potestas sola habet rectum usum et liberam
dispositionem spiritualium, cui soli talia comissa sunt a Deo ... 2) Ula
potestas etc., a qua sola et per quam talia omnibus hominibus provene-
runt ... 3) Supposito quod aliqua potestas in terris habeat liberum usum
spiritualium, arguitur sie: nulla potestas temporalis et humana habet
liberum usum (fol. 157) spiritualium in terris, ergo habebit sola eccle-
siastica que est eterna et divina.

Cap. X. . . . 1) ab illo habetur omnis spiritualis iurisdictio in
terris, qui solum habet in terris liberum usum et dispositionem spiritua-
lium, sed hec est ecclesia ... 2) ab illo derivatur omnis potestas spiri-
tualis qui ipsam immediate partieipat a prima causa spiritualium . . .
3) sicut Deus quodam ordine regit naturalia, ita rationabili quodam
ordine dispensat spiritualia etc. . . .

Cap. XI. . . . 1) ab illo dependent omnes homines respectu finis
Ultimi, sine cuius directione finem ultimum nullus consequitur ... 2) Omnes
homines mundi obligantur naturaliter ad colendum unum verum Deum
iusto et vero eultu, der nur in der Kirche vorhanden ist. ... 3) Artes
operative et executive respectu sui Ultimi finis in quem ultimate ordi-
nantur, dependent ab architectonica ... et omnes habitus subordinati,
ut militaris frenefactiva, yconomica et rethorica, respectu sui finis Ultimi
dependent a politica . . . Sed ecclesia comparatur ad omnes homines
mundi ut architectonica ad executivas, et ut politica ad habitus subser-
vientes . . . Auch die zur Verdammnis Praedestinierten machen keine
Ausnahme : omnes homines eo modo dependent, quo modo Deus vult
(fol. 158) omnes homines salvos fieri.

Cap. XII. . . . Quod autem nulla temporalia sint iuste appetibilia,
nisi in quantum ad finem ultimum amminiculantur, potest exinde pro-
bari triplici ratione. 1° sie: nulluni bonum est, quod non contineatur
virtualiter et supereminenter in fine ultimo, cum ipse sit beatitudo om-
nium bonorum aggregatione perfeetus status . . . Sed bona fortune sunt
orgatia quedam et instrumenta ad finem ultimum ordinata . . . Omnia

136 VIII. HERMANNUS DE SCH1LDIZ.

autem temporalia sunt bona fortune, quia fortuito eveniunt et recedunt.
2° sie : ea que non sunt de per se bonis, solum appetibilia sunt propter
per se bona ... 3° sie : qui finem suum ponit in temporalibus sive sint
bona utilia sive delectabilia sive honor temporalis, numquam attinget
felicitatem . . .

(fol. 158 c.) Cap. XIII ... 1) ab illo dependet rectus et iustus usus
temporalium quod reguläre habet per illum finem propter quem solum
iuste omnia temporalia appetuntur . . . d. i. die Kirche. 2) ab illo depen-
det rectus et iustus usus temporalium, extra quod non potest haberi
rectus usus eorum ... 3) ab illo habetur rectus usus temporalium,
seeundum cuius directionem nulluni contingit abuti temporalibus . . .

Notandum est tarnen, quod usus temporalium dicitur partim censeri
rectus et iustus uno modo, quia cadit super debitam materiam cum
debitis circumstantiis, et sie intelligitur iustus vel rectus, quia non est
ülicitus vel viciosus; et isto modo etiam posset esse rectus extra ec~
clesiam, quia non esset viciosus aut peccatum. Alio modo dicitur rectus
non solum ex materia, sed ex fine, scilicet quia fruetuose et salubriter dirigit
in vitam eternam ; et isto modo extra ecclesiam non prodest talis usus . . . etc.

Cap. XIV Dass die Temporalien der Laien, besonders der Qhristen,

von der Kirche abhängen, wird bewiesen. 1) temporalia laycorum de iure
ordinantur ad rectum et bonum usum ipsorum, . . . propter hoc quedam
temporalia vocantur bona utilia, quasi ad usum ordinata . . ., sed rectus
usus omnium temporalium dependet ab ecclesia ... 2) a quo quis de-
pendet, ab illo ut sie dependent omnia que ad ipsum ordinantur . . .
3) Omnia temporalia existentium in aliqua communitate dependent a iure
publico illius communitatis seu bono rei publice, sed ius publicum con-
sistit in sacris ordinibus, sacerdotibus et magistratibus ... In contrarium
tarnen videtur, quia plures prineipes sint non solum extra communitatem
christianorum, sed intra ipsam ecclesiam, qui sua temporalia non reco-
gnoseunt ab ecclesia. Dicendum videtur, quod omnia bona temporalia
prineipum et laycorum ab ecclesia dependere principaliter, quantum ad
presens spectat, posset intelligi dupliciter. Uno modo, quod a nullo infideli
ea recognoscere teneantur . . ., et isto modo videtur dicendum, quod bona
ipsorum principaliter dependent ab ecclesia, quia non debent alicui in-
fideli facere homagium quovis modo. Hoc enim prohibuit apostolus dicens
II. Cor. VI.1): Nolite iugum ducere cum infidelibus. Immo nee debent
facere homagium exeommunicato maiori exeommunicatione, cum sibi actus
legitimi sint interdicti et facere homagium sit unum genus magne com-
municationis. Utrum tarnen a) dominus feudi exeommunicatus teneatur

a) Randnotv : Nota istas questiones, quia alique videntur indigere decla-
ratione.

1) 2. Cor. 6, 14.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 137

vasallum infeodare sine homagio, cum hoc sit in onus suum, et an talis
infeodatio de iure teneat vel non, et an prelati ecclesiarum infeodare
possint suos vasallos, antequam recipiant feodum a rege vel imperatore,
si eum contingat excommunicari : non est meum precipitanter asserere
pro vel contra. Sed quo ad presens spectat, quod isto modo videntur bona
laycorum'ab ecclesia dependere, quod non debent de iure christiani facere
homagium ei, qui in communione ecclesie non existit, pro nunc dicere
sufficiat. Alio modo bona laycorum dependere ab ecclesia posset intelligi
sie, quod temporalia ipsa et ipsi layei prineipes in ipsis temporalibus ab
ecclesiastica potestate dependerent et principaliter ea a papa et ecclesia-
stica potestate recognoscere deberent, sicut bona spiritualia recognoseunt.
Et sie questio est magis dubia; et licet diversi super hoc diversa et con-
traria dixerint et scripserint, que omnia hie prosequi non oportet, tarnen
quo ad presens sufficit, videtur probabiliter posse dici, quod eciam ut
sie bona temporalia ipsorum ab ecclesia dependent et ab ea principaliter.
Ad cuius intellectum est considerandum, quod temporalia bona ab alio
et ab alio dependent, prout ad alium finem ordinantur . . . Natur und
göttliche Providern richtet sich zuerst auf die bona spiritualia ; die
weltlichen Güter der Laien sind zur conservatio der geistlichen
Güter bestimmt . . . unde ipsi et omnes fideles non solum sua tempo-
ralia, sed eciam se ipsos deberent exponere, priusquam paterentur ec-
clesiam in bonis spiritualibus periculum sustinere. Ex consequenti
(Jol. 159 v) autem bona temporalia prineipum et laycorum ordinantur ad
conservationem reipublice temporalis vel boni communis temporalis
tocius policie, sive hoc sit pax temporalis sive vita virtuosa temporaliter
exercita vel quiequid aliud sit, propter quod conservandum tenetur quili-
bet de policia exponere se et sua. Nee video aliquam aliam iustam
causam, propter quam dici possit, quod omnia bona subditorum sunt
prineipis et legislatoris temporalis et quod ipse habeat in talibus bonis
plenum dominium, nisi hanc solum, quod ipse est gubernator reipublice
et communis boni temporalis, ad quod omnia temporalia omnium sub-
ditorum tali policie ordinantur, et pro cuius conservatione omnes tenentur
exponere se et sua. Ultimo autem ordinantur temporalia ad conservan-
dum privata bona ... et in hoc ordine non facile dixerim, quod omnia
bona prineipum et laycorum principaliter dependeant ab ecclesia vel a
republica seu principe temporali. Sed sine temeritate credo, quod sicut
prineeps vel gubernator reipublice, esto quod habeat plenum dominium
in rebus subditorum, ut quidam legiste dieunt, non posset aeeipere bona
subditorum qui non demeruissent, nisi ad necessitatem reipublice, sed
debet esse contentus hiis que sunt ordinata ad usum suum seeundum
congruentiam sui status. Ita ecclesia contentatur deeimis, primieiis et
oblationibus, iure divino ad sustentationem ministrorum ecclesie depu-

138 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

tatis, una cum aliis bonis sibi quasi ex quodam naturali debito et divino
iure ad cultum divinum et liberum exercitium sue spiritualis potestatis
et iurisdictionis per Constantinum et alios catholicos principes diversis
temporibus resignatis. Et licet regulariter potestas ecclesiastica spiritualia
et ordinet principaliter et immediate dispenset, temporalia tarnen non
dispensat immediate, sed mediante temporali potestate, quamvis et illa
principaliter habeat ordinäre, quod propter hoc maxime fit, ut liberius
vacet spiritualibus. Et ista videtur esse sententia beati Bernhardi in libro
de consideratione ad Eugenium. Ex omnibus ergo premissis videtur posse
dici, quod bona temporalia principum laycorum principaliter dependent ab
ecclesia, in quantum ad bona divina et spiritualia conservanda et optinenda
principaliter ordinantur. Ex consequenti autem dependent a republica tem-
porali, ultimo autem dependent quelibet bona ab eo, ad cuius suntdeputata
sustentationem secundum exigentiam sui status. Daher ein dreifaches domi-
nium zu unterscheiden : dominium directum et totale; dominium directum,
sed non totale ; dominium nee directum nee totale. Das erste ist naturale
und Gott allein besitzt es ; das zweite kann naturale et civile sein ;
ebenso das dritte, z. B. civiliter loquendo licet vasallus habeat dominium
in rebus feodalibus, non tarnen habet directum dominium utile . . .
Ecclesia autem et imperium in temporalibus rebus subditorum habent
quidem directum, sed non totale dominium, aliter tarnen et aliter: quia
ecclesia habet tale dominium naturaliter, quia temporalia subduntur
(fol. 160) eternis et ad ipsa naturaliter ordinantur; habet eciam ecclesia
tale dominium directum civiliter, cum ex institutione humana quilibet
pro defensione ecclesie teneatur exponere se et sua, quod semper iustum
fuit et institutum apud omnes gentes, ut pro legibus et cerimoniis suis
exponerent se et sua. Imperium autem videtur habere tale dominium
directum, cum bona temporalia privata directe ordinentur ad bonum
commune, sed non naturaliter, quia naturaliter loquendo omnia erant
communia, sed nihil privatum, ut patet VIII. di. Quo iure 1). Sed ex iure
gentium civiliter prodiit aliqua esse propria huius vel illius et ad pri-
vatum usum deputata. Et ex natura non processit dominium hominis
super hominem, propter potentiam armorum, rebellicam subiugationem,
sed ex iure gentium. Processit tarnen ex natura dominium divinorum et
eternorum super humana et temporalia et spiritus super corpus. Et isto
modo comparatur dominium ecclesie ad dominium imperii . . . Aus dem
dominium directum folgt 1) das ius utendi pro necessitate communis
boni, scilicet quando immineret periculum fidei vel reipublice temporali.
2) das ius utendi pro necessitate privata, scilicet quando sibi vel suis ne-
cessitas immineret nee aliunde victum posset habere : diese Rechte haben

1 1 c l. dist. VIII.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 139

die Kirche, der Kaiser vel quecunque alia persona communis . . . Die
Laien and Geistlichen sollen sich gegenseitig unterstützen, der Klerus
die Laien mit seinen facultates, die Laien den Klerus mit ihren Gütern
und Personen : doch ist ein Unterschied in der Verpflichtung. Sicut
caput non obligatur aliis membris ex necessitate subiectionis, cum sine
pluribus membris capud posset subsistere, nee ab eis dirigatur aut in
suo esse dependeat, ita obligatur potestas ecclesiastica potestati tempo-
rali ex liberalitate compassionis et continuate caritative connexionis,
non ex aliqua necessitate dependentie et subiectionis, quia posset sub-
sistere ex divino adiutorio sine potestate temporali, sicut longo tempore
subsistit ecclesia sub maxima persecutione et maxime tunc crevit, cum
fuit sine omni defensione potestatis temporalis, immo in magna eius
persecutione. Utrum tarnen ex premissis sequatur, quod imperator et
omnes prineipes seculares de iure sint vasalli ecclesie mediate vel im-
mediate, et quomodo premissis non repugnat, quod aliqui ecciesiarum
prelati habent ab imperatore vel regibus temporalia vel temporalem
iurisdictionem, longum esset declarare . . . Zum Zeichen der Abhängig-
keit der Laiengüter von der Kirche iure divino zahlen die Laien die
Zehnten — licet quidam dubitent, an deeime personales solvantur ex
mandato divino, cum textus Levitici x) solum de deeimis predialibus
loqui videatur. Potest tarnen dici, quod quia prediales sunt principales,
ipsis divinitus impositis intelliguntur imposite personales que dari debe-
rent de operis et artificio hominum, licet propter contrariam consue-
tudinem in paucis terris iam dentur . . .

(fol. 160v) . . . Precipue enim temporalia fidelium ab ecclesia depen-
dent propter hoc, ut necessitati fidelium dispensentur, quia ut Ambrosius 2)
dicit : Aurum habet ecclesia, non ut congreget, sed ut eroget.

Cap. XV. . . . Die Schenkungen Konstantins und anderer Fürsten
widersprechen nicht dem vorher Ausgeführten ; sie waren pocius resi-
gnatio; denn 1) exhibitio debiti non est vera donatio, sed potius iusta
ministratio ... 2) quod talis assignatio ordinatur ad eultum divinum
3) tertia ratio sumitur ex origine dominii omnium rerum . . . {fol. 161), das
der weltlichen Fürsten stammt iure humano vel iure gentium, quod quasi
violenter fuit primo introduetum contra ius naturale, mit Nimrod etc.
nach Augustinus3) und dem magister historiarum4-) . . . Das der Kirche
stammt von Gott. Freiwillig schenkten die Fürsten den frommen und
demütigen Priestern . . . Credo enim, si vidissent prelatos ecclesie avaros,
superbos, iuiuriose dominantes, que sua sunt querentes, que Christi et

1) Levit. 27, 30—32.

2) Ambrosius, De offic. II, c. 28, cd. Maur. IV 449, auch in c. 70. C. 12. q. 2.
I Augustin, De civ. Dei 16, c. 11, Migne 41, S. 491.

4; Hist. schol. lib. Genes, c. 37, Migne 198, S. 1088.

140 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

communis boni sunt non curantes, nullatenus hoc fecissent, nisi per
violentiam armorum coacti fuissent. . . .; sed quamdiu sancta ecclesia
utitur iusto et naturali regimine, tamdiu et tantum proficit, et in hoc
solo dilatatum esse credo dominium ecclesie. Et si opposito modo se
haberent vel incipere haberent prelati ecclesie, quod Deus avertat, ti-
mendum esset, quod ecclesie dominium minueretur . . .

Cap. XVI. . . . Widerrufen kann die Konstantinische Schenkung nicht
werden: 1) nullus homo de iure habet postestatem disponendi res contra
suum ordinem naturalem . . . (fol. 161») 2) nullus homo potest tollere
cultum divinum nee ea que deputata sunt ad necessitatem eultus di-
vini. ... 3) nullus homo de iure potest ecclesiam et imperium suppo-
nere periculo . . .; namentlich zur Verfolgung der Ketzer und zur Für-
sorge für die Armen braucht die Kirche die Temporalien : nicht so sehr
für das kontemplative Leben oder den Kultus, den Schmuck der Kir-
chen etc Hier sind die Temporalien bisweilen eher ein Hindernis des
wahren Gottesdienstes, wie Bernhardus schon beklagte in Apol. suo l). . .

Cap. XVII. . . . Alle Menschen sub necessitate salutis der Kirche unter-
worfen 1) Salus eterna est solum supernaturaliter attingibilis . . . Die
cognitio Dei genügt nicht, die gratia Dei muss hinzukommen, die nur den
der Kirche Gehorsamen zuteil wird. (fol. 162) . . . Finis ultimus salutis
eterne consistit in cognitione veritatis . . ., sed cognitio veritatis non
habetur, nisi in obedientia ecclesie ... 3) Nullus attingit salutem eter-
nam, nisi per fidem formatam et baptismum . . .

Cap. XVIII. . . . Quas autem penas possit ecclesia imponere sibi non
obedientibus, maxime fidelibus, est deinde investigandum. Ubi est primo
probandum, quod Ulis qui reeeperunt caracterem fidei, ecclesia iuste et
rationabiliter subtrahit omnia que dirigunt in finem ultimum, postquam
ipsorum inobedientia fuerit comprobata ... 1) dazu ist die Schlüssel-
gewalt bestimmt ... 2) inobedientia est quedam infidelitas ydolatrie . . .
3) male applicaretur alicui infirmo (fol. 162») medicina que esset sibi
causa mortis, sed usus sacramentorum, maxime eucharistie, est causa
mortis et novi peccati mortalis inobedientibus ecclesie . . . Uebrigens
vollzieht die Kirche diese Strafen nicht grausam, sondern mild und wie
ein Arzt, und nur bei voller Ueberzeugung von der Schuld . . .

Cap. XIX. . . . Die Hartnäckigen zwingt die Kirche per intermina-
tionem maledictionis eterne tradendo eos potestati Sathane ... 1) Christus
befreite die Welt von der Gewalt des Satans; sein Werk gilt aber nicht
für die der Kirche Ungehorsamen ... 2) Quod ovis non ineidat in
potestatem leonis vel lupi, est ex eo, quod sequitur vocem pastoris ....
3) Die Kirche kämpft nicht für die Ungehorsamen gegen den Teufel.

1 ) Bernhard, Apologia, Migne 182, S. 895—918, passirn.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 141

(fol. 163) . . . Cap. XX Si qui autem post fidem receptam premissa

non curarent, sed perdurarent in sua inobedientia, contra tales ecclesia
merito invocat brachium seculare ... 1) quia ecclesia ex caractere
recepte fidei talibus tamquam filiis obligatur ... 2) quia si tales sue
malicie permitterentur, spiritualiter se ipsos necarent. ... 3) quia aliter
tales desperati multos bonos ecclesie filios inducerent, ut perirent . . .
Et licet Augustinus quandoque fuerit in contraria sententia, tarnen postea
eam mutavit ... in epistola ad Donatistas, in epistola ad Vincentium, in
epistola ad Bonifatium, item contra Petilianum, item in epistola ad Fau-
stum, item super Iohannem, item ad üennadium patricium et erarchium
Africe1) et in pluribus aliis locis . . . Considerandum est autem hie,
quod ecclesia omnibus errantibus utitur ad profectum suum et ad eorum
si voluerint correctionem; solis vero filiis obedientibus utitur ad eorum
salutem . . .

{fol. 163 v) . . . Explicit prima pars traetatus contra
hereticos negantes emunitatem et iurisdictionem
ecclesie. Incipiunt tituli seeunde partis.

Postquam auxiliante Deo ostensum est, quod saneta ecclesia est in-
dependens ab omni homine tarn in spiritualibus, quam in temporalibus,
et quod omnes homines in utrisque ab ea dependent, preeipue fideles,
in hac seeunda parte ostendendum est, quod Romanus pontifex est capud
ecclesie et vicarius Christi ex ipsius institutione, et quod ab ipso omnis
iurisdictio fidelium in omnia membra ecclesie derivatur, ut exeludantur
errores hereticorum dicentium, quod Petrus non fuit caput ecclesie ex
institutione Christi, et quod Christus nullum dimisit vicarium, et quod
omnes sacerdotes sint equales ex institutione Christi, sed quod unus
habet plus auetoritatis quam alius, hoc est ex concessione imperatoris.
Et ista seeunda pars huius traetatus XV habet capitula.

Primum capitulum. In primo capitulo probatur, quod Romanus pon-
tifex est capud ecclesie ex institutione Christi.

In 11° capitulo, quod ipse solus est immediatus vicarius Christi.

In III0 capitulo, quod alii prelati et episcopi funguntur vice Christi
mediante auetoritate Romani pontificis.

In IV0 capitulo ostenditur, quod ipse solus a nullo homine iudicatur
nee iudicari potest.

In V°, quod ipse solus habet omnes homines iudicare.

In VI0, quod volens esse exemptus ab eius iudicio exeluditur ab uni-
tate ecclesie.

In VII0, quod in sua electione Romanus pontifex reeipit omnem pote-
statem quam Christus dedit Petro.

1) Augustin, Epist. 105, Migne 33, S. 396f. ; nr. 93, ib. S. 324; nr. 18"),
ib. 3^7 t . vgl. Retract. I. IL c. 25, Migne 32, S. 640f.

142 VIII. HERMANNUS DE SCH1LDIZ.

In VIII0, quod pie credendum est, quod in suaconsecratione accipiat
spiritum sanctum ad robur, sicut Petrus in die pentecostes.

In IX0, quod ipse habet declarare dubia circa articulos fidei et sacram
scripturam.

In X°, quod ipse pre aliis episcopis habet sue potestati reservare cri •
mina graviora.

In XI0, quod ipse solus potest relaxare crimina quoad culpam et quo-
ad penam.

In XII0, quod ab eoderivatur omnis iusta iurisdictio etiam super tem-
poralia.

In XIII0, quod omnia iuris precepta edita per Romanum pontificem et
ecclesiam obligant sab necessitate salutis eterne.

In XIV0, quod nulle leges humane directe talemvim obligationis ha-
bent, sed si aliquam habent, hoc est indirecte.

In XV0, quod nulla lex humana habet vim obligandi quempiam, si
legi canonice vel preceptis et decretis Romani pontificis contrariatur.
Ex quibus multa excludentur de erroribus hereticorum, qui dicunt decreta
et decretales non habere vim obligatoriam.

Expliciunt tituli. Incipit secunda pars tractatus
contra hereticos negantes emunitatem et Jurisdic-
tionen! ecclesie.

Cap. I. Erit unus pastor et unum ovile, loh. X x). Secundum Augu-
stinum in libro de agone christiano2) ecclesia catholica impetum Iude-
orum, paganorum et hereticorum primis temporibus frangens magis
magisque roborata est non resistendo, sed perferendo. Nunc autem insi-
diosas eorum questiones fide irridet, diligentia discutit, intelligentia
dissolvit, terminatores autem frumenti sui aut errantes corrigit aut ven-
dentes inter spinas et zizania computat. Licet ergo instantie et obiecti-
ones istorum hereticorum apud ecclesiam sint derisorie, ne tarnen igno-
retur, quantum ») discussum sit a sanctis patribus, quod Romanus pontifex
est capud ecclesie et vicarius Christi ex institutione divina, et quanta
intelligentia sint dissolute iste instantie ex fundamento sacre scripture
et ex thesauro sanctorum patrum, per rationes et auctoritates contra
premissos errores aliqua sunt probanda. Et primo, quod Romanus ponti-
fex est capud ecclesie ex institutione divina, quod patet triplici ratione.
1) Romanus pontifex succedit in ius Petro a domino collatum . ., sed
Petrus a Christo fuit institutus capud ecclesie ... 2) Ille est capud
ecclesie in cuius persona date sunt claves et universalis potestas ligandi
et solvendi . . . (fol. 164) . . . Ille est capud alicuius policie ex institu-
tione divina per quem et mediante quo Deus illam ordinavit et a quo

a) ms. quanta.

1; Jon. 10, 16.

2) Augustinus, De agone Christ, cap. 12, Migne 40, S. 298.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 143

illius policie cerimonie, iura et consuetudines divinitus processerunt.
Der Papst allein hat die Macht des authentizare und canonizare. So
wollen Christus, der Apostel, Augustinus, immo hie est sententia om-
nium orthodoxorum patrum et tocius ecclesie catholice, que prevalet
omni auetoritati cuiuscumque private persone quantumeumque aueten-
tice et sanete, wie vor allem Augustin luliano de utilitate credendi contra
Manicheum J) sagt . . . Warum Christus Petrus und nicht Jacobus oder
seinen Lieblingsjünger Johannes erwählte: quia maiorem zelum et fer-
vorem ad ecclesiam et ad Christum gessit quam aliquis aliorum . . .
Et in hoc etiam dominus dedit prelatis ecclesie regulam et exemplum, ut
non illos semper in ecclesia preficiant quos ipsi plus diligunt, sed potius
eos quos maiorem zelum ad communem bonum ecclesie gerere sciunt.
Quare autem ecclesia Romana consecrata sanguine prineipum apostolorum,
Petri scilicet et Pauli, pocius debuerit esse capud omnium ecclesiarum,
quam Ierusalemitana que fuit consecrata sanguine Christi prineipis om-
nium ? Potest dici, quod quia ecclesia catholica congreganda erat ex gen-
tibus, pocius debebat poni caput ecclesiarum Romana, quia Roma erat
caput gentium, quam aliqua alia ecclesia, preeipue ut ostenderetur uni-
versalis regiminis ecclesie super omnes gentes, quia Roma super totum
mundum habuit prineipatum monarchicum quem numquam habuit Jeru-
salem.

Cap. II. . . . Weitere Argumente 1) ille est immediatus vicarius
Christi qui est in ecclesia supremus et Christo in iurisdictione proximus
... 2) ille etc., quem omnibus aliis prefecit ... 3) ille etc., mediante
quo omnes alii vice Christi funguntur . . . Zweifacher Sinn des imme-
diatus vicariatus : uno modo quod nulla sit mediatio quoad aliquani
potentiam superiorem et Christo magis propinqua:n; alio modo quod
nulla sit mediatio quantum ad mediam causam, sicut potest poni exem-
plum in confirmatione : patriarcha, archiepiscopus, episcopus exemptus
habent immediate confirmationem a papa etc. . . . Licet ergo posset dici,
quod alii apostoli fuerunt immediati vicarii seeundo modo, quia nichil
mediabat quoad causam instituentem seeundum unam opinionem, tarnen
non potest dici. quod fuerunt omnino immediati vicarii quantum ad
supremam potentiam, quia Petrus habuit plenitudinem potestatis tarn
super ipsos apostolos quam super alios, quam nullus ipsorum habuit.
Papa autem nunc utroque modo est immediatus vicarius Iesu Christi, et
alii episcopi et prelati neutro modo sunt immediati vicarii, sed utroque
modo mediati sunt . . .

(fol. 165) . . . Cap. III. Für das Letztere noch weitere Gründe.
Sicut se habent membra ad caput in corpore naturali, ita se habent
omnes fideles ad capud ecclesie, quod est Romanus pontifex, in corpore

1) Augustinus, De utilitate credendi cap. 17, Migne 12, S. 91.

]44 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

mistico ecclesie : alle Glieder abhängig von der directio und dem in—
fluxus capitis ; iurisdictio und administratio der Praelaten abhängig von
der confirmatio pape.

Cap. IV. . . . (fol. 165v) . . . t) Nullus iudicari potest, nisi a suo
superiori ; . . . sed solus Romanus pontifex iion habet superiorem inter
homines ... 2) Prima regula et suprema a nullo sui ordinis potest re-
gulari, quia ipsa est regula aliorum ... 3) Ille qui habet auctoritatem
super omnes leges et omnia iura humana divinitus sibi datam a nullo
homine potest aut debet iudicari . . . Quomodo tarnen iudicari possit, si
renunciet aut moriatur, a suo successore, alia ratio est, doch zweifelhaft.
Das andere probatur auctoritate concilii generalis, quod est virtute tota
ecclesia, cuius auctoritas omnem aliam antecellit . . . Utrum tarnen totum
concilium sit maius papa et an in aliquo casu posset papam iudicare,
ubi sponte renunciare nollet, altior questio est, quam vires et scientia
mea sustineant. Canon tarnen dicit, quod aliorum hominum causas Deus
voluit per homines terminari, sedis vero istius presulem sine questione
suo reservavit arbitrio . . . 9. q. III. c. Aliorum ').

Ex quibus satis videtur, quod concilium papam iudicare non possit,
quamdiu manet papa, quia manens papa semper est maior concilio et
semper est vicarius veri Dei.

Cap. V. . . . Alle anderen Menschen hat der Papst zu richten.
. . . 1) Ille solus habet omnes homines iudicare in quo solo plene et
perfecte inveniuntur vices iudicis omnium hominum . . . (fol. 166) . 2) Ille
habet omnes homines iudicare a cuius iurisdictione et obedientia nullus
de iure potest esse exemptus ... 3) Iudicium et directio omnium mem-
brorum fundatur in capite, quia ibi vigent omnes sensus . . .

Cap. VI. . . . 1) Qui vult esse exemptus a iudicio Romani ponti-
ficis negat universalem potestatem Romano pontifici per verba Christi
concessam Mt. 16 a). ... 2) In corpore naturali sie videmus, quod illud
membrum quod aliquo modo est in corpore necessario, subditur domi-
nationi et regimini capitis . . . nee aliquo modo potest substrahi vel
eximi a iudicio et directione capitis, nisi totaliter a corpore presci-
datur. . . (fol. 166) ... 3) Qui non potest absolvi a vineulis peccatorum,
quantumeumque sit contritus, ille non videtur esse in unitate ecclesie . ..

Cap. VII. ... 1) Ab ipsa sui electione Romanus pontifex constituitur
immediatus vicarius Iesu Christi et capud tocius ecclesie ... 2) Cuius electio
constituit aliquem in esse perfecto, nullam iurisdictionem amplius ex-
speetante, illa dat sibi officii sui plenariam potestatem. Darin der Unter-
schied der Wahl des Papstes von andern Wahlen. ... 3) Electio Romani
pontificis videtur sibi prineipalius dare ius ab aeeeptatione divina, unde

1) c. 14. C. 9. q. 3.

2) Matth. 10, 19.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 145

non viciatur vicio forme vel persone, dummodo habeat certum numerum
cardinalium, ut communiter iuriste dicunt . . . Pie enim credi potest, si
universalis ecclesia non potest errare et hoc principalius competit Ro-
mane ecclesie, . . . quod duplam partem cardinalium que videtur sanior
pars ecclesie Romane, maxime in electione capitis totius ecclesie, non
contingat determinare, nisi illam personam, cui pro tunc disposuit com-
mittere vices suas Providentia divina domini nostri Iesu Christi . . . An-
ders bei den Wahlen andere/ Prälaten. An tarnen nominatio cardinalium
seu electio solum sit determinatio persone vel eciam det ius ad rem et
divina acceptatio ius in re, vel an electio cardinalium det utrumque,
non audeo temerarie affirmare, quia si sint super hoc dicta doctorum,
ea non memini me (fol. 167) legisse . . . Credo etiam sine temeritate
posse sentire, quod collegium cardinalium in electione pape magis spe-
randum sit dirigi a Deo sine errore, quam quodcumque aliud colle-
gium . . .

Sciendum est autem, quod si quandoque collegium cardinalium er-
ravit errore facti et aliquem inabilem elegit ignoranter, quod Deus hoc
permisit ad reddendum ipsos cautiores et ut probaret, quod nee sie
ecclesiam quisquam posset confundere . . .

Cap. VIII. Die Konsekration des Papstes kann, probabiliter, ihm
nur noch die Gabe des heiligen Geistes verleihen, wie ihn Petrus zu
Pfingsten empfing. 1) Rationabile est regulam primam omnium homi-
num esse inobliquabilem: der Papst wird inobliquabilis durch den heiligen
Geist. ... 2) Bei den andern geistlichen Weihen wird der heilige Geist
übertragen. ... 3) Quod fides ecclesie proficiat et non deficiat, hoc videtur
post Deum ex beata vita capitis tocius ecclesie dependere . . . Utrum
tarnen ex hoc sequatur, quod illa virtute collata dominus papa non
possit peccare, quis auderet faciliter definire, presertim cum Augustinus
VI0 super Gen. ad litt. c. penultimo1) videatur de apostolis dubitare,
utrum postea peceaverint . . . (fol. 167 v) . . . Quicquid tarnen sit de apo-
stolis, de aliquibus papis evidenter constat, quod mortaliter peceaverint,
sicut de Marchellino patet ... et de Anastasio II. . . .

Cap. IX. Sic ergo patet de auetoritate et perfectione summi ponti-
ficis, in quantum patitur brevitas huius operis. Sed quia darum non est
adhuc, quomodo possit auetoritatem aliorum restringere vel quomodo ab
ipso omnis iusta iurisdictio derivatur, ideo consequenter declarandum
videtur, quid ad auetoritatem Romani pontificis pre omnibus aliis ponti-
fieibus pertineat et quomodo auetoritatem ipsorum excellat et etiam quo-
modo restringere valeat. Et ad hoc declarandum primo probandum est,
quod ad Romanum pontificem pre omnibus aliis pontifieibus pertinet
determinare dubia circa articulos fidei et circa sacram scripturam; se-
il August in, Super flen. ad litt. üb. VI. c. 28, Migne 34, S. 356.

Schol». I exte. IO

146 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

cundo, quod ad eum pertinet auctoritatem aliorum restringere et limitare
et sue potestati reservare casus arduos et crimina graviora; tercio, quo-
modo solus potest crimina relaxare non solum quoad culpam, sed etiam
quoad penam. Postea apparebit, quomodo ab eo omnis iusta iurisdictio
derivatur, et quam vim habeant iura canonica et leges ab ipso edite.
Quod autem ad eam pertineat pre omnibus aliis pontificibus determinare
{fol. 168) dubia circa articulos fidei et circa sacram scripturam, probatur
triplici ratione. 1) Ad illum pertinet dubia incidentia circa habitus a
Deo inspiratos determinare pre omnibus aliis qui pre omnibus aliis ponti-
ficibus fungitur vice Dei ... 2) Per virtutem epyeikes fit interpretatio
legis in particulari casu, ut patet V. Ethic. x), unde dicitur ab epi quod
est supra et ikos iustum, quasi supra iustitiam legis; sed talis virtus
proprie et principaliter pertinet ad principem ... 3) Conclusiones elicite
circa articulos fidei et circa sacram scripturam eliciuntur a principiis
continentibus infallibilem veritatem, quia et fides et sacra scriptura suppo-
nuntur continere infallibilem veritatem ; declarare autem aliquid circa talia
non potest aliquis, nisi innitatur omnino infallibili veritati, . . . sed de-
cisio Romani pontificis, qua talia determinat, fundatur in ecclesia catho-
lica que errare non potest vel ab infallibili veritate discedere . . .

Cap. X. . . . Illud quod influentiam alicuius recipit mediante alio,
non potest plus habere, quam illud medians influit, sive quam per illud
medians derivatur . . . 2) A quo principaliter omnis iurisdictio ecclesie
derivatur, ille potest quedam sue potestati reservare, et alia committere,
prout ecclesie et saluti fidelium viderit expedire ... 3) Ille qui habet
auctoritatem ligandi et solvendi super omnes, potest sue potestati que
iuste decreverit reservare et alios (fol. 168v) supra quos auctoritatem
habet in iurisdictione restringere. . . . Utrum tarnen episcopi possint ab
omnibus casibus absolvere et in omnibus dispensare, ubi non sunt ex-
presse prohibiti, vel utrum non plus possint, quam sit eis expresse
vel per aliquam consequentiam concessum, antiqua et magna questio
est . . . Vfr. schliesst sich der zweiten Meinung an.

Cap. XI. Ueber die absolutio a culpa et a pena des Papstes. . . .
De ista materia loquendi motivum habeo ex istis hereticis quorum er-
rores in III a parte inferius improbantur, qui dicunt papam non plus posse
dimittere de pena vel culpa quam simplicem sacerdotem. Et ideo cum
omni reverentia et tremore in ipsa loquendo, sicut est in aliis tarn dictis
quam dicendis, supponendo omnia pie correctioni non solum sanctissimi
patris et domini . . . a), vicarii Iesu Christi, sed et cuiuslibet alterius
qui meliorem sententiam protulerit ac catholice fidei magis accomodam,
tria videntur in hac materia declaranda ; primo, quod Romanus pontifex

a) Die Punkte im ms., zu ergänzen wird sein: pape Johannis XXII.
1) Aristoteles, Ethica üb. V. c. 10 (14;, ed. Firmin Didot II 65.

VIII. HERMANNUS DE SCMILDIZ. 147

existentes in hac vita potest absolvere a pena et a culpa ; secundo, quod

hoc non decet eum facere regulariter, sed cum multa Providentia ex causa

rationabili ; tertio, quod sie absoluti nichilominus tenentur ex bona con-

scientia ad omnem satisfactionem que possibilis est ipsis. Primum patet tri-

plici ratione. Primo sie (foi. 169). Taxatio pene que imponitur absoluto a

culpa sit in ordine ad ecclesiam militantem, prout communiter dicitur,

quia si confessus sufficienter sit contritus, ab omni pena est abso-

lutus coram Deo; si minus contritus se ostendat sacerdoti, ad maiorem

penam obligatur coram Deo, quam sacerdos imponat. Sed omne illud

quod imponitur in ordine ad ecclesiam militantem, potest Romanus pon-

tifex relaxare, qui in ipsa habet plenitudinem potestatis, quia sibi dictum

est l) : Quodcumque solveris super terram etc. ; ergo potest absolvere a pena

et a culpa. Secundo sie. Certa taxatio pene pro quolibet peccato non

est divina lege imposita, sed est vel iure canonico introdueta vel arbi-

traria, arbitrio boni viri; sed omne iure canonico introduetum vel per

idem ius arbitrio hominis commissum Romanus pontifex potest tollere,

quia omnia iura in scrinio sui pectoris auetoritative et potestative cen-

setur habere, ut extra, de constit. Licet, li. VI0 1), ergo etc. Tertio sie

Qui habet illimitatam potentiam super infinitum thesaurum, potest cuilibet

de eo applicare, quod iuste iudieaverit expedire. Sed Romanus pontifex

habet plenam et illimitatam potentiam super thesaurum sanguinis Iesu

Christi, qui est infinitus, et super thesaurum supereffluentis et super-

habundantis meriti sanguinis malorum et bonorum operum omnium fide-

lium; ergo potest applicare cuilibet quod iudieaverit opportunum. Sanguis,

autem Christi non solum meruit relaxationem eulpe, sed etiam aboliti-

onem pene, dummodo homo sibi alias debite applicet, ergo etc. Ex ista

autem tertia ratione correlarie videtur sequi, quod quia nullus alius habet

illimitatam potentiam super infinitum thesaurum sanguinis Christi, nisi

solus Romanus pontifex, quod nullus alius potest absolvere a tota pena

et culpa, nisi ipse solus. Sed utrum possit alii talem absolutionem com-

mittere? videretur forte alicui, quod non. Sicut enim operari seeundum

potentiam infinitam Deus non potest communicare creature, que ne-

cessario habet potentiam finitam, unde communicet sibi; quod Deus non

potest communicare creature potentiam creandi vel etiam actum creandi,

quia requirit potentiam infinitam: ita etiam videretur, quod vicarius Dei,

cui soli competit habere illimitatam potentiam super infinitum thesaurum

sanguinis Iesu Christi, non posset alicui homini communicare actum talis

absolutionis, cum requirat potentiam illimitatam, que omni alii homini

necessario repugnat in ecclesia, cum Christus unitatem ecclesie et ovilis

sui reduxerit ad unum capud et ad unum pastorem, ut supra patuit, et

1) Matth. 16, 19.

2) c. 1. in Vlto de consiit. (I, 2).

148 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

Uli soli commiserit plenitudinem potestatis. Quia tarnen Romanus pon-
tifex talem potestatem frequenter committit, quis auderet super hoc con-
trarium sentire, nisi qui temerarie os suum vellet ponere in celo? Unde
potest dici, quod hoc potest committere. Nee tarnen sequitur, quod ille
cui talem absolutionem commisit, operetur seeundum potentiam illimi-
tatam, sed operatur seeundum potentiam limitatam, quod patet. Post-
quam enim aliquis confessus est et absolutus, iam non est obligatus ad
penam infinitam, sed finitam, tarn intensive, quam extensive, cum solis
dampnatis debeatur pena infinita, extensive et intensive, incompensabilis.
Sed non dampnatis debetur pena finita utroque modo, sive hie in pre-
senti vita sive in purgatorio. Unde relaxando talem penam, que omni-
modo finita est nee ex aliqua parte habet distantiam infinitam, sicut
habet creatio inter ens et nichil, talis actus est communicabilis habenti
potentiam limitatam.

Posset etiam dici, quod sicut communicatur aliis sacerdotibus, quod
absolvant a reatu eulpe peccati mortalis, nisi cum relaxatur quedam
obligatio illimitata, cum pro quolibet peccato mortali debeatur pena
eterna, ut communiter dicitur, hoc tarnen ita communicatur sacerdotb
quod nullatenus hoc facit in virtute propria, sed solum facit hoc mini-
sterialiter, solus autem Deus eulpam dimittit durative a) et principaliter.
Ita in b) proposito suo modo potest inferiori communicari, quod dimittat
penam ministerialiter, sed durative et principaliter dimittit in virtute
sanguinis Iesu Christi, super quo plenam et illimitatam potestatem habet,
Romanus pontifex, alii autem, in quantum eis de potestate communicat.
Et hoc sufficiat de primo articulo.

Seeundum, quod probabitur in hoc capitulo, quod non decet papam
hoc facere regulariter, quod absolvat a pena et a culpa. Quod patet
triplici ratione. Primo sie. Illud quod posset infirmis esse motivum ad
amplius peccandum, hoc non decet facere Romanus pontifex, qui omnia
debet peccata corrigere. Sed regulariter absolvere a pena et a culpa est
huiusmodi, quod patet, quia illi, qui a peccato solum arcentur et retra-
huntur timore pene, nullum iam motivum haberent se a peccato cohi-
bendi. Multos autem tales esse in ecclesia, immo pene innumerabiles,
quis dubitat ? Ergo totis talibus non decet dari occasionem peccandi.
Secundo sie. Sicut videmus, quod non semper Deus operatur seeundum
potentiam infinitam, sed rare, et tunc pro aliqua evidenti utilitate (fol.
169 v), communis boni vel totius universi vel generis humani vel uni-
versalis ecclesie : ita similiter videtur, quod etsi Romanus pontifex habeat
potentiam illimitatam, quod tarnen non semper vel regulariter decet eum
operari seeundum eam, sed raro, et tunc pro aliqua evidenti utilitate

a) ms. dure.

bi Loch im Pergament.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 149

boni communis universalis ecclesie. Tertio sie. Non decet Romanum pon-
tificem facere aliquid, per quod hominibus vilescat pretiosus et infinitus
thesaurus sanguinis Iesu Christi. Sed applicando talem thesaurum cottidie
vel regulariter seeundum omnem suum vigorem iam vilesceret talis the-
saurus, sicut assiduitate omnia vileseunt hominibus, prout Augustinus
dicit in quodam libro. Ergo etc.

Hanc ergo absolutionem rationabiliter impendere potest Romanus
pontifex, si impendat eam pro magna et evidenti utilitate communis boni
totius ecclesie tali cui non potest esse occasio ad amplius peccandum, et
maxime, quem probabiliter ita contritum estimat, quod in contritione ipsius
sperari potest iam penam esse abolitam vel totam vel pro maiori parte.

Tertium, quod hie probabitur, quod taliter absolutus nichilominus
obligatur ad omnem satisfactionem, que sibi possibilis est. Quod proba-
tur etiam triplici ratione. Absolutus a pena et a culpa, in quantum talis,
est dignus regno celorum ; sed nullus est dignus regno celorum, nisi
habens veram caritatem, que sola dividit inter filios perditionis et
regni seeundum Augustinum '), Sed talis, cum plus diligat Deum quam
se ipsum, numquam quiescere posset, nisi Deo tantum vel amplius com-
placeret, quantum sibi unquam displieuit. Hoc autem non esset, nisi subire
vellet omnem satisf actione m sibi possibilem. Ergo etc. Secundo sie Cui
multam dimittitar, multum tenetur diligere, prout dicitur in evangelio
Luce2). Si ergo multum tenetur diligere, cui multum dimittitur de culpa,
amplius tenetur diligere, qui a) cum hoc relaxatur a pena ; sed non plus
diligeret, quam absolutus a sola culpa, nisi plus vellet ad honorem Dei
facere. Quia seeundum üregorium3) probatio dilectionis est exhibitio
operis. Hoc autem non esset, nisi subire vellet pro honore Dei omnem
satisfactionem sibi possibilem. Ergo etc. Tertio sie. Qui facit novam cul-
pam, obligatur ad novam penam; sed nisi sie absolutus vellet pro Deo
subire quiequid posset, ingratus esset, cum redemptus sit et a pena et
a culpa absolutus per virtutem sanguinis Iesu Christi. Sed ingratitudo
est maximum vitiorum, desiccans fontem pietatis (fol. 169 v), ergo obli-
gat ad magnam penam, nee talis absolutus erit ab omni pena, nisi subire
vellet omnem satisfactionem sibi possibilem. Ergo etc. Sic ergo patet,
quomodo Romanus pontifex potest absolvere a pena et a culpa, et ad
quid obligantur taliter absoluti.

Ad rationes in oppositum adduetas, quod Romanus pontifex hoc non
posset faciliter, respondetur. Ad primam patet, quod Romanus pontifex
propter hoc naturalem Obligationen! non tollit, sed soluin tollit obliga-

a) ms. cui.

1) Augustin in |oh. evang. c. 14. tract. 45, ed. Maur. (Antv.1700) 111,2, S. 4lM .

2) Luc. 7, 47.

3) (iregor llomil. in evang. nr. XXX, 1, Migne 76, 1220 (1575).

150 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

tionem illam pro quanto respicit ecclesiam militantem. Ad secundam
dicendum est, quod Romanus pontifex in hoc nichil facit contra ordinem
divine iusticie, quia coram Deo iste non minus tenetur divine iusticie,
quam absolutus a sola culpa, immo magis tenetur quantum ad aliquid,
cum maior gratia sibi facta sit et maius debitum sibi dimissum sit. Ad
tertiam est dicendum, quod verisimile est, quod sancti patres hoc quan-
doque fecerint, licet regulariter hoc facere non deceret, prout supra pro
batum est. Nee tarnen propter hoc impii fuerunt, ut ratio concludit, quia
nolebant infirmis dare occasionem ad peccandum qui solum a peccato
cohibentur timore pene.

Patet ergo, quomodo solus Romanus pontifex potest absolvere a
pena et a culpa. Unde forte non vacat a misterio, quod soli Petro dic-
tum est J) : Dimitte septuagies septies, quod etsi intelligatur communiter
de relaxatione offense, ut sie conveniat omni fideli qui semper offensam
fratri debet liberaliter condonare, quotiescumque veniam petierit, patet
tarnen non incongrue aeeipi istud dictum, ut intelligatur de universali
absolutione a pena et a culpa, que soli Petro et eius successoribus est
commissa, ut quia in hoc merito universitas figuratur seeundum
Gregorium et Augustinum. Immo intelligatur numerus infinitus, seeundum
quod alii sancti dieunt, ratione aeeipiatur in ipso illimitata potestas
Petri et successorum, qua sine aliqua exceptione ab omni culpa et pena
possunt absolvere, ut septuagenarius numerus, qui consurgit et reduc-
tione septenarii in denarium designet relaxationem omnis eulpe in com-
missione VII criminalium vel transgressione decalogi perpetrate. Sed sep-
tenarius superexerescens significet relaxationem omnis pene temporalis
propter VII dies quibus omne tempus volvitur et dilabitur. Hinc est ergo,
quod propter istam illimitatam potestatem super th?saurum sanguinis
Iesu Christi Chrisostomus vocat Petrum thesaurarium thesaurorum
Christi. Unde dicit super illud Act. 2) : Surgens Petrus in medio fratrum
dixit, Capud, inquit, sanetissimum beati apostolici chori camer arius
et thesaurarius Christi et eius thesaurorum 3).

[fol. 170.) Cap. XII. . . . Vom Papste rührt alle Jurisdiktion auch
über die Temporalien her: 1) Nu lus habet iustam iurisdictionem in
temporalibus, nisi per ordinem ad bona spiritualia et ad finem ultimum,
propter quem temporalia appetuntur ... 2) Sicut comparantur ad invicem
plures fines ita regulantia per fines rd invicem comparantur ; sed finis
ultimus ita comparatur ad fines sub eo, quod quiequid bonitatis est in
fine inferiori derivatur a fine ultimo . . . 3) Sicut prima causa in natu-
rali rerum origine comparatur ad omnes causas seeundarias, sie supplens

1) Matth. 18, 22

2) Act. 15, 7.

3) Chrysostomus ? vgl. F. Reusch in Abh. d. Bayr. Ak. 18, S. 687.

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 151

vicem prime cause in morali hominum directione et regimine comparabi-
tur ad omnes causas secundarias regiminis et dominationis humane . . .
(fol. 170 v) . . Hinc est ergo quod (papa) imperatorem qui in temporali-
bus habet de iure super omnia regna monarchicam potestatem, approbat,
coronat et inungit ac benedicit. Sed utrum hoc faciat iure divino et ex
institutione divina, an ex concessione humana et submissione imperato-
rum, dubium est apud quosdam, qui probant, quod hoc non sit iure divino
per plures rationes et auctoritates, que licet in diversis operibuset trac-
tatibus magnorum doctorum sufficienter solvantur, tarnen alique possunt
hie breviter tangi . . . Christus besass beide Gewalten und übertrug sie
Petrus und seinen Nachfolgern etc. . . . (fol. 171 bis fol. 171 v) . . .
(fol. 172). Cap. XIII. Verum quia isti heretici quorum errores in tertia
parte inprobantur, specialiter dieunt decretales leges goliardicas nee habere
vim obligandi, nisi in quantum imperator eis dat auetoritatem, ideo post-
quam visum est, quod a Romano pontifice omnis iusta iurisdictio super tem-
poralia derivatur et quod temporalis potestas est sub spirituali, bonum
videtur investigare, an leges imperiales et civiles legibus canonicis subi-
ciantur, de qua materia latius dictum est in quodam traetatu alias col-
lecto per me de dignitate et prineipiis iuris canonici. Sed quantum ad
presens spectat opusculum, tria poterunt declarari tribus capitulis : primo,
quod omnia iuris preeepta edita per Romanum pontificem et ecclesiam
directe habent vim obligandi sub necessitate salutis eterne; seeundo,
quod nulle leges humane directe talem vim habent ; tertio, quod leges
humane non habent vim obligandi, ubi legi canonice contrariantur.
1) Omnes homines astringuntur ad obedientiam ecclesie sub necessitate
salutis eterne;. . . sed qui non obedit preeeptis iuris canonici editis per
Romanum pontificem et ecclesiam est inobediens ecclesie ... 2) Preeepta
Romani pontificis et iuris canonici obligant quoad conscientiam, quia papa
gerit vices Dei in terris qui est arbiter conscientie ... 3) Preeepta iuris
canonici sunt conclusiones elicite vel ex prineipiis legis ewangelice et
divine, quia supponendo incommutabiliter legem ewangelicam et divinam
et eam usque ad sanguinem servando, ibi demum ineipit Romanus ponti-
fex novas leges condere, ubi ewangelia nequaquam dixerint ; . . . vel sunt
conclusiones directe elicite ex iure naturalis quod et ipsum in lege et
ewangelio continetur . . . Drei Arten von preeepta canonica : ceremonialia,
moralia und iudicialia. Uebertretung der ersten beiden Arten ist immer
peccatum mortale ; unde siquis celebraret missam sine vestibus sacer-
dotalibus vel sine altari consecrato vel non ieiunus, semper peccaret
mortaliter, sive hoc faceret ex ignorantia sive ex negligentia; similiter
(fol. 172v) si quis clericus vel monachus secularibus negotiis se im-
misceret seu mulieribus cohabitaret aut prelatus vices suas sub annuo
censu locaret . . . Dagegen die preeepta iudicialia, die nicht direkt

152 VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ.

aus den Prinzipien des Natur- oder göttlichen Rechts abzuleiten sind,
sondern aus den leges civiles oder ius gentium, verpflichten nicht sub
necessitate salutis. Ebenso auch die moralischen und ceremonialen Vor-
schriften, wenn sie nicht mit dem göttlichen Rechte in Zusammenhang
stehen; z.B. wenn jemand in der Messe die Kollektengebete in numero
pari sagt statt in numero impari ; oder dato quod ecclesia precipiat
aliquam certam diem ieiunare, non tarnen credo, quod solvens ieiunium
ecclesie semper peccat mortaliter, nisi tunc faceret ex contemptu etc.;
ausser bei den grossen vier Fastenzeiten. Andererseits haben manche
precepta iudicialia eine necessaria connexio cum preceptis divinis et
iuris naturalis . . .

Allen derartigen Canones kann keine sonstige consuetudo praejudi-
zieren; sondern nur den anderen, nicht direkt auf göttlichem oder Na-
turrecht beruhenden, diese können jederzeit vom Papste widerrufen werden.
. . . Ueber die Frage der päpstlichen Dispense contra precepta divine
legis in casu hat der Vfr. in seinem Tractatus de dignitate et principiis
iuris canonici gehandelt.

Cap. XIV . . . (fol. 173v) Menschliche Gesetze verpflichten nicht sub
necessitate salutis, wegen (ex) triplici differentia que potest inter canones
et leges humanas assignari : 1) ex principiis a quibus deducuntur et eli-
ciuntur canones et leges civiles. Er hat in seinem Traktat de commen-
datione et principiis iuris canonici weitläufig nachgewiesen, dass die
Kanonistik allein von der Theologie oder der Ethik abhängt, von keiner
menschlichen Wissenschaft. Die leges civiles sind nicht direkt aus dem
göttlichen Recht abgeleitet, quia multa permittunt que lex divina prohi-
bet, sicut permittunt concubinatum et usuras ...,item concedunt causa re-
ligionis dissolvi coniugia . . .; sie sind vielmehr conclusiones immediate
et directe elicite a iure gentium : quod patet. Supponunt enim leges civi-
les occupationes sedium, distinctiones possessionum, dominia, Servitutes,
captivitates et postliminia etc. Die felicitas politica, das Ziel des welt-
lichen Fürsten, entspricht dem ius gentium et huic vite transitorie, ad
cuius regimen ex fragilitate humana primum subortum est ius gentium
degenerans a iure divino et naturali, quo omnia erant communia ; et
postea superadditum est ius civile imperatorum, quo conservatur ius
gentium . . . (fol. 174). Sciendum tarnen est, quod precepta iuris gentium
possunt quandoque habere vim obligandi sub necessitate salutis, sed hoc
est potius ex condicto et pacto humane societatis et indirecte quam ex
natura rei . . . 2) secunda differentia . . . sumitur ex auctoritate, unde lex
utraque editur et promulgatur: Kirche als auctoritas indefectibilis und
Kaiser als auctoritas defectibilis ... 3) tertia differentia . . . sumitur ex
modificatione differenti, quia canones per se et directe intendunt modifi-
cationem conscientie et repressionem animi, . . . sed leges civiles inten-

VIII. HERMANNUS DE SCHILDIZ. 153

dunt principaliter modificare et reprimere manum, licet ex consequenti
intendunt reprimere animum.

(fol. 174v) . . . Cap. XV. Wo die leges civiles den Canones wider-
sprechen, sind sie unverbindlich 1) weil sie dann zuwider sind der lex
divina oder doch der indefectibilis auctoritas ecclesie . . . 2) . . . contra-
rium conclusionibus ratione deductis et elicitis ab ipsis principiis non
potest esse verum ... 3) canonicum dicitur a canone, canon autem grece
id est quod regula latine . . . Augustin rechnet die Canones zu den ka-
nonischen Schriften . . . Hinc est ergo, quod canon dicit, quod leges prin-
cipum contra decreta Romanorum pontificum nullius penitus sunt mo-
menti; . . . inde est eciam, quod imperator spondet se in omnibus velle
sequi sacras regulas vel sacros canones . . . Notavit tarnen Host. a) in
Summa rubr. de hereticis 1), quod leges obligent contra decretales presertim
in terris que ecclesie non sunt temporaliter subiecte. Cuius tarnen con-
trarium tenent Laur. loh. 2) et sequaces, denen sich Vfr. anschliesst.
Cuius tarnen ampliorem prosecutionem dimittens gratia brevitatis opto
semper astrictus et conformis inveniri sancte matri ecclesie, . . hereses
omnes de illa exierunt tanquam sarmenta inutilia de vite preciosa, ipsa
autem manet in radice sua, in vite sua, in caritate sua, porte inferorum
non vincent eam. In hac vite nos semper fructuosos esse palmites con-
cedat ipse eius agricola, trinus et unusDeus, qui est in seculorum secula
benedictus. Amen.

Explicit secunda pars tractatus contra hereticos
negantes emunitatem et i u r i sd i c t i o ne m sancte ec-
clesie.

Von anderer Hand saec. 15 unten am Rande links:

Tertia pars incipit: Confundantur omnes, ubi errores istorum hereti-
corum specialiter improbantur, que iam dudum fuit v. s., pater sanctis-
sime, presentata per fratrem Hermannum de Alemannia, fratrem heremi-
tarum s. Aug. vestrum devotum et h(umilem) filium.

a; ms. Cod.

1) Hostiensis Summa super tit. decretal. lib. V. De hereticis §8. (Lugd.
1518), fol. 2;).-» v.

2) Hostiensis 1. c.

IX.

Lamberts Guernci de Hoyo, Liber de commendaMone

Johannis XXII.

Aus: Paris lat. 4370, fol. 1-23.

(fol. 2). Significat sanctitati vesfre Lambertus Guerrici de Hoyo,
clericus Leodiensis dyocesis, quod audito quendam maledictum nomine
tantum et non re clericum, cupientem potius in sortem dyaboli eligi,
quam in Dei, quoddam ex falsis adinventionibus dissonis totaliter et con-
trariis veritati contra sanctitatem vestram dictamen a se editum Bavaro
presentasse et esse proinde ut ystrionem dyaboli exaltatum, ipse Lam-
bertus econtra, cum cuiuslibet intersit filii, sui patris iurisdictionem ut
suam sustinere, volens famam vestram ab ipsius ystrionis et aliorum
inimicorum Dei, vestri et ecclesie venenosis mendaciis illesam, ut est,
ostendere cunctis esse, quoddam devotionis dictamen sancti spiritus, qui
quandoque sui ineffabili misericordia, que abscondit a maioribus, revelat
parvulis, inspirante gratia compilavit. Quod quidem dictamen cum cor-
diali flexione genuum vestre offert pedibus sanctitatis, eidem supplicans
humiliter et devote, quatinus cum idem Lambertus in huiusmodi suo a) libro
in XXXV distincto clausulas b) vel capitula approbetur per dominum car-
dinalem de Arablayo et aliquos magistros in theologia et decretis ac
plures viros famosos, providos utique et discretos, respondere Dei gratia
Bavari et antipape ac nequam eorum fauctorum contra sanctitatem ve-
stram, ymmo pocius contra se frivolis opinionibus adinventis secundum
sui capacitatem ingenioli vivis rationibus competenter vestra de ipso
dictamine c) dignetur sanctitas informari. Et ne de fönte plenitudinis vestre
potentie inebriatis vestris eciam inimicis ipsum devotum vestrum recedere
oporteat sitibundum, supplicationem suam, que est in carta huic oppo-
sita in fine presentis huius libri, signare dignemini, eundem Lambertum,
si placet, vobis dicturum quedam secretissima in cruce, quam nuper
gestabat ante vestrum palacium, aliqualiter, licet latenter ostensa, facien-
tes cum cruce eadem vestro sacro conspectui, qui ut Dei speculum ipsum
representat in enigmate, presentari.

(fol. 3). Liber de commendatione sanctissimi in
Christo patris et Domini nostri Domini Iohannis div.
p r o v. p a p e XXII. et reprehensione inimicorum ipsius
Deo gratia s. Sequiturprooemiumd).

a) ms. sui.

b) ms. clausulis.

c) ms. dictamen.

d; Diese Rubrik ist später ausgestrichen und fol. 2 v, das sonst leer
ist, von moderner Hand zviederhott worden.

IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO. 155

In nomine Domini. Amen. Noverint universi presens opusculum in-

specturi, quod anno eiusdem domini nostri millesimo trecentesimo vice-

simo octavo, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri,

domini Iohannis, divina providencia pape XXII., anno XIII0, mensis Sep-

tembris die XVIIa, audito, quod leno quidam iniquitatis filius, nomine

tantum et non re clericus, cupiens pocius in sortem dyaboli eligi, quam

in Dei, talentumque scientie sibi datum a Deo consumens in pravis

usibus, sie apostatans ab ordine clericali, quoddam ex falsis adinven-

tionibus, dissonis totaliter et contrariis veritati, contra predictum sanc-

tissimum patrem nostrum et dominum, dominum Iohannem. preallegata

Providentia unicum papam nostrum verum, Dei in terris vicarium et

Petri successorem, dietamen a se editum Bavaro presentasset, sibique

proinde, ut istrioni, sacrificans demoniis, dari fecisset idem Bavarus

uncias auri X, equum et vestes ac expensas suas secum ; et sie mali

domini malus servus permissione divina, — que quandoque malos permittit

in hoc seculo exaltari, ut electi promerendo sub eis et inter eos per

virtutum opera comprobentur, ut eciam per Dei iusticiam, que nil irre-

muneratum dimittit et nichil impunitum, mali essent pro quibusdam bonis

aeeidentalibus, que quantumeumque malos facere quandoque contingit,

temporaliter premiati, reservandi pro suis facinoribus incendiis sempi-

ternis, bonique econtra pro suis defectibus, cum sacra destante scriptura

septies in die cadat iustus, haberent in hoc seculo purgatorium in toto

vel in parte, coronis postea perpetuis coronandi, — sit contra iustitiam, ut

in suis laudatus maleficiis, ad tempus modicum exaltatus: ego, cum

intersit cuiuslibet filii sui patris iurisdictionem ut suam sustinere, volens

famam predicti nostri patris ab inimicorum Dei et ecclesie venenosis

mendaeiis illesam, ut est, ostendere eunetis esse, ipsorumque zizaniam

iam forte, quod absit, seminatam in ortis simplicium eradicare penitus

iuxta posse, affeetans eciam ego pauper in hoc altari ecclesie serviens

ipsius vivere de altari et non, ut predictus istrio, per modici temporis

spacium, sed nunc et in perpetuum, mediante iustitia, premiari, dietamen

quod sequitur, ad Dei gloriam, virginis matris sue et tocius curie cele-

stis <fol. 3) laudem, predicti domini nostri summi pontificis et ecclesie

honorem meique et eum auditurorum per Dei gratiam profectum ac con-

fusionem inimicorum ipsorum, Dei favente gratia, que velut aqua seeun-

dum maiorem vel minorem infundentis infusionem per canale discurrit,

habundat in hominibus ad voluntatem Spiritus inspirantis, non per rithi-

mosa) seu per versus, sed prosaice, ne extraneorum vocabulorum adin-

ventio ipsum a veritatis puritate alienum redderet, compilavi. Nee credant

aliqui, quod ut emulus contra quempiam geram invidiam. sed volens

perire neminem etiam in inferno dampnatos doleam, si esset possibile,

a) SO ms.

156 IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO.

secundum iustitiam sie puniri. Idcirco Bavarum, antipapam, carpi-
nales a) et eorum maledictos complices ac fauetores, dato quod paren-
tes propinquissimi michi essent, mallem, nisi qui mortem non vult
peccatoris, sed ut convertatur et vivat, sui inspiratione previa, det eis,
quod exoro, gratiam ad ecclesie gremium debite revertendi, suum aeeipere
malum finem, ut et sua finiant mala secum, quam genus humanuni per
eorum astucias tanto dampnationis periculo subiacere. Nolo eciam ipso-
rum laudando, ymmo celando pocius maleficia, esse ut consenciens par
in culpa. Librum autem istum seu dietamen in XXXV distingo clausulas
vel capitula b), rubricam cuiuslibet suo assignatam numero premittendo,
ut quod legenti placuerit, possit expedicius inveniri. Terminum insuper
editionis huius operis premisi in prohemio, ut secundum cursus temporis
seriem sui veritas comprobetur.

Explicit prooemium.
Incipiunt rubrice.

I. Lamentatio ecclesie et causa ipsius planctus.

II. Probatio, quod dominus papa sit spiritualis et temporalis do-
minus omnium terrenorum.

III. Contra illos qui dieunt, quod prius fuit imperator, quam papa,
et quod quiequid habet papa, habuit ab imperatore, et probatio contraria

IV. Contra illos qui dieunt, nichil debere habere ecclesiam in proprio
vel communi, et probatio contrarii.

V. Contra illos qui dieunt, nichil posse facere papam sine (fol. 4) vo-
luntate cardinalium, et probatio contrarii.

VI. Contra illos qui nescientes quiequam loqui contra dignitatem
papalem, cum non inveniant, nituntur tarnen contra ipsam dignitatem
habentes oblatrare, loquendo mendaciter sinistre de summis pontifieibus
preteritis et quandoque de domino nostro papa Iohanne adhuc vivente.

VII. Quinque opiniones erronee, quas inimici Dei et ecclesie contra
dominum nostrum papam Iohannem imponunt.

VIII. Responsio ad primam.
IX. Responsio ad seeundam.
X. Responsio ad tertiam.

XI. Responsio ad quartam.

XII. Responsio ad quintam.

XIII. Conclusio ex solutione opinionum ipsarum, quod dominus noster
papa Iohannes est ab omnibus unicus papa, verus Dei in terris vicarius
et Petri successor reputandus, et quod iusta et saneta opinione faciat,
quiequid facit.

XIV. Probatio ex conclusione predieta, quod ipse dominus noster

i So in*.
b) vel capitula am Rande.

IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO. 157

papa est honorandus ab omnibus et timendus, maxime eius iusticie equitas
timenda a malis et a bonis sua sanctissima dignitas honoranda.

XV. Herum causa lamentationis ecclesie exprimendo plenius mala
inimicorum ipsius.

XVI. Qualiteret quare fuit electus antipapa, et quod est, ut omne vio-
lentum, indurabilis, et quod ipsius electio fuit omnium malorum collectio,
preteritorum repetitio et prefiguratio futurorum.

XVII. Reprehensio ipsius antipape, carpinalium suorum, et quod sal-
tem prius debuissent sui carpinales eum eligentes fuisse, quam ipse, et,
quia nullum servarunt ordinem, ubi ordo nuüus est, sunt ponendi.

XVIII. Recommendatio Rome, de sui conversione, et quod in ea per-
severet.

XIX. Imploratio ad beatam Mariam, Dei matrem, virginem, laudando
eius membra novem dignissima, ut filie sue ecclesie et capellano suo,
pape nostro Iohanni, filii sui vicario, subveniat suis precibus et meritis
gloriosis.

XX. Imploratio ad angelos.

XXI. Imploratio ad patriarchas et prophetas.

XXII. Imploratio ad apostolos et specialiter ad beatos Petrum et
Paulum, veras duas ecclesie columpnas,

XXIII. Imploratio ad martires.

XXIV. Imploratio ad confessores.

XXV. Imploratio ad virgines.

XXVI. Imploratio specialis ad beatum Iohannem baptistam, recapitu-
lando in ipso beato Iohanne, ut in eo comprehensos omnes ordines predic-
tos, ut nomen suum super omnia nomina subcelestibus in papa nostro
Iohanne exaltatum in terris deleri de libro ecclesie non permittat.

XXVII. Invitatio sub sanctorum confidentia omnium temporalium do-
minorum ad persequendum cito et viriliter ecclesie inimicos.

XXVIII. Commendatio regis Ierusalem et Sicilie, eo quod alios in
adiutorio ecclesie iam prevenit, eum de futuro Dei et terrenorum princi-
pum adiutorio consolando.

XXIX. Invitatio regis Francorum ad subveniendum spiritualibus suis
patri et matri, Christi vicario ac ecclesie, ut tenetur.

XXX. Invitatio regum Anglie, Aragonum et Yspanie ad id ipsum.

XXXI. Invitatio ceterorum regum fidelium et omnium Christianorum
principum, ducum, comitum, baronum, militum ac aliorum temporalium
dominorum ad hoc idem.

XXXII. Exortatio tocius populi catholici ad viriliter inimicis ecclesie
resistendum, et ne pseudoprophetarum astuciis decipi se permittat, quo-
rum numdanam scientiam probo esse insaniam apud Deum.

XXXIII. Imploratio humilis ad ecclesiarum rectores, ut debite asistant

158 IX. LAMBERTUS GUERRIC1 DE HOYO.

summo pontifici et inducant suos subditos ad hoc idem, nee denegent
ecclesie necessitatibus Patrimonium crueifixi.

XXXIV. Ut cardinales qui elegerunt dominum nostrum papam Iohan-
nem, et electi ab eo electiones faetas ab eis et de ipsis, semper predicto
antipape resistendo, faciant inviolabiliter observari.

XXXV. Finalis conclusio cum tocius operis recapitulatione et mei
dietatoris huiusmodi recommendatione humillima, applicata sepedicto
domino nostro pape.

c. 1. Lamentatio ecclesie et causa ipsius planctus.

(fol. 5). Quis dabit capiti mei aquam aut oculis meis imbrem lacri-
marum1) ut plangam paululum dolorem meum, ymo universalis ecclesie et
omnium christicolarum. Hiis enim nostris prohdolor temporibus Usurpator
Alamannus, omnis christiani nominis nnneupatione indignus, nuncius anti-
christi, Petri naviculam, sanetam matrem ecclesiam, que licet testante
scriptura periclitari non possit, nititur, quantum in se est, in amaritudinum
profunditatem demergere, ipsiusque iubar extingendo pro posse, errores
diversos et hereses varias ac cetera nephandissima tenebrarum opera tan-
quam zizaniam loco boni seminis in ea seminare. Nunc ipsius prevari-
catoris ad plenum patet insania. quam credebat pseudoprophetarum
suorum, satellitum et complicum malignorum astueiis palliare. Licet enim
non per hostium, sed aliunde, tanquam für et latro in imperialem digni-
tatem de facto intrasset, fingebat se velle imperium regere, tueri, defen -
dere ac eciam exaltare, cum econtra ipsius iura et libertates infringeret,
personas tarn ecclesiasticas, quam alias indifferenter fideles Dei et ec-
clesie ac devotas questis, talliis, extorsionibus, angariis et perangariis
insolitis, inhumanis, indebitis, illicitis et iniustis opprimeret, penis di-
versis affligeret tormentisque inenarrabilibus eos martirizando et maxime
terrenos angelos, Dei ecclesie nuncios, modo tirampnico cruciaret, ac
econtra iuris ordine, quo bonis premium et malis supplicium impendi
preeipitur, penitus commutato personis indignis, inhonestis, diffamatis,
exeommunicatis, interdictis, suspensis, iniquis, apostatis, perfidis, scisma-
ticis, patarinis et pessimis hereticis publicis ac notoriis, sibi similibus,
dignitates imperiales, iura, possessiones et bona in ipsius, horum pre-
donis, huiusmodique predas inter se dividencium animarum magnum pe-
riculum, Dei contemptum, triumphantis ecclesie obprobrium, militantis
scandalum tociusque imperii detrimentum, sepe sepius de facto con-
ferret ac semper in se provocando Dei iram, suam augendo contuma-
ciam et exinde sibi debitam temporaliter aut forte perpetuo aggravando
penam, non desistat, quantum est in eo, presumptuose conferre, non
habitis persone sue et electionis (fol. 5»), si quam haberet, ac digni-
tatis imperialis approbatione, confirmatione et coronatione a summo

1) Jerem. 9, 1.

IX. LAMBERTUS ÜUERRICI DE HOYO. 159

pontifice, ad quem horum et omnium terrenarum dignitatum appro-
batio et confirmatio noscuntur de iure et approbata consuetudine, tan-
quam ad Christi vicarium, veraciter pertinere. Omnem autem hominem
contrarium erronice sentientem necesse est in unam harum duarum hie
expressarum heresum dampnabiliter ineidere vel in ambas, videlicet quod
aut Christum omnium, que creavit, terrenorum non esse temporalem et
spiritualem dominum, vel summum pontificem ipsius Christi non esse
vicarium nee loco suo in terris huiusmodi habere dominium, dicendo
heretice mentietur . . .

c. 2. . . . Illustrissimus Francorum rex, licet inter omnes reges chri-
sticolas, suis hactenus clare memorie christianissimus progenitoribus pro-
merentibus, orthodoxe fidei inimicos viriliter deprimendo, primatum obti-
neat dignitate, exemptione, privilegiis, potentia et honore, per Remensem
archiepiscopum vel Suessionensem episcopum, sede Remensi vacante,
tanquam per summi pontificis vicarium inungitur ac etiam coronatur.
Potentissimi eciam et Serenissimi prineipes, reges Anglie, Aragonum et
Yspanie, per venerabiles in Christo patres dominos Cantuariensem, Chezar-
augustanum et Tholetanum archiepiscopos, ipsius summi pontificis a si-
mili vicarios, inunguntur et ab eis dyademata sua sumunt, und so die
andern Könige etc. . . . Coram quibus siquidem prelatis ecclesiasticis,
summi pontificis, ut premittitur, vicariis, prenominati reges et ceteri
christiani de debitis regiminum suorum iuribus, consuetudinibus et sta-
tutis, per eos inviolabiliter observandis, antequam regium exerceant of-
ficium, sie per ecclesiam approbati fidelitatis exhibent iuramenta. Impe-
ratoris vero aurea postrema coronatio duarum precedentium, persone
videlicet et electionis approbationis et confirmationis declaratio, soli
summo pontifici celebranda, per eum vel suum legatum ad hoc eius
missum a latere, antequam se de imperii iuribus quovis modo intromittat,
specialiter reservatur ; innuendo, ut,, cum imperialis dignitas (fol. 6) om-
nium sub ecclesia temporalium dignitatum, regalibus Francie per pre-
allegata privilegia et Ierusalem ac Sicilie, quorum duorum regiminum
quadam prerogativa, ut vassallus ecclesie specialis, rex per dominum
papam a simili, ut dictum est de imperatore, regnorum suorum aeeipit
dyadema, celsitudinibus dumtaxat exceptis, sit prineipsa a), domina et
magistra, ceterorum regum fidelium coronaciones, que propter viarum
et expensarum ac absentiarum suarum a suis regnis evitanda incomoda,
non possent nisi mediantibus certis regiminum suorum, ut premittitur,
prelatis ecclesiasticis semper per summum pontificem comode celebrari,
in imperatoris coronatione, ut membra in capite et subditi in domino
repetantur. De ceteris autem christianis prineipibus, dueibus, comitibus,
baronibus. militibus et aliis nobilibus, sub regibus constitutis et per eos

a) So ms.

160 IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO.

in suis dignitatibus, dominationibus et iurisdictionibus approbatis, potest
dici, ouod in regum coronationibus, ut reges in imperatoris, aut per
iuramentorum fidelitatis exhibitionem in certis ecclesiis terrarum suarum,
de ipsarum iuribus et debitis consuetudinibus per eos, ut premissum est
de regibus, f irmiter observandis vel per feuda, que ab ecclesia obtinent,
seu censuales redditus, quos eorum aliqui ipsi ecclesie annuatim exhibent,
sie etiam approbati per eandem ecclesiam confirmantur. Quod et de
omni populo fideli catholicorum ab hoc, a quo non est exemptus do-
minus, exemptos esse non deceat servos eius, modo simili est dicendum.
In ipsis etenim, ut in parvulis, profunde humilitatis subiectio conser-
vatur, temporaliterque et spiritualiter Deo et ecclesie per eos debite
exhibetur, ac ex habundanti mediante voluntate divina temporalibus do-
minis applicatur. in quorum laborum sudoribus, cum fessi a venationibus
veniunt a),sepesepiusintingunt panemsuum,dequorumque dec\m\s(foI.6v),
oblationibus et elemosinis ecclesiarum rectores et ministri, quasi quodam
spirituali tributo, in Signum non servilis, sed libertatis homagii, ecclesie
voluntarie debiti, et holocausti salutiferi, . . . corporaliter sustentantur.
Sed quid mirum, si in extra se bonis temporalibus sibi a Deo collatis
eius vicario homines sint subiecti, cum de seipsis omnimodam ecclesie,
ut patet in confessionibus, teneantur reddere rationem. Suas namque
cogitationes, locutiones et opera in confessionis sacramento presbiteris
manifestant arbitrio ecclesie, ut de suis reatibus impetrent veniam corpo-
raliter et spiritualiter puniendi... Alle Menschen, mit allem, was sie von
Gott haben, sind dem Papst unterworfen, auch Heiden, Sarazenen und
Juden.

c. 3... Konstantin wurde erst nach seiner Taufe wahrer Kaiser;
die Konstantinische Schenkung war ebensowenig eine Schenkung, als
wenn der Sultan dem Papste Jerusalem restituierte.

c. 4. . . Ueber das Gebot der Besitzlosigkeit. Hodie seminatum est
venenum in ecclesia saneta Dei, abstrahendo furtive ab ecclesia et a
quolibet pauperculorum conventuum fratrum suorum, quorum erant duces
ceci, quid modicum, ut ingens auri acervum, qui sepe ex multis minimis
magnus efficitur, appetitu inordinato congregarent, ipsorum fratrum pau-
perum substanciam devorantes et eorum sanguinem, apostatantes a sui
regula, sie suggentes, sibi ipsis non curantes de communi profectu appli-
carunt, et ut ydolatre, capta fuga, ad aratrum sanete matris ecclesie
verso dorso, ipsius inimicis ad eam expugnandam hec furta sua, una
cum relictis in testamentis et ultimis voluntatibus, quorum erant exe-
cutores, ymo destruetores, electi, communicarunt, in eorum dampnacionem
et ordinis, cuius esse solebant, tociusque cleri confusionem ; licet quam
plurimi et fere omnes pauperes conventuales illius ordinis beati Fran-

a) Im ms. undeutlich.

IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO. 161

cisci (fol. 8) sint huius malignitatis inculpabiles, eorum maliciam igno-
rantes ... Epochen der Kirche: anfangs kein gemeinsames Eigen nötig,
so lange sie klein und der Glaubenseifer stark war. Anders jetzt, wo
die universale Kirche besteht, {fol. 8^) Nunc etiam ecclesia dilatata,
multi ipsius rectores sunt et ministri, quorum aliqui regum et huius mundi
principum filii splendide et delicate nutriti nesciunt parvis uti, et ecclesia
non tot ut primitiva corruscante miraculis, prout nee expedit, cum nullus
se possit de ipsius fidei ignorantia excusare, est hominum refrigerata
Caritas, procurante humani generis inimico. Quare relinquitur modernam
ecclesiam indigere communi et quam primitiva maiori, sine quo depressa
vilipenderetur a malis . . . Die Stimme vom Himmel, die die Schenkung
Konstantins verfluchte, erklärt Vfr. so, dass nur die Vermischung welt-
licher und geistlicher Güter verflucht wurde . . .

c. 5. . . Ueber die Rechte der Kardinäle : Salvis enim reverendorum
patrum et dominorum meorum, dominorum cardinalium dignitate, reve-
rentia et honore ipsorum auditis a domino papa super aliquo facto dictis
et opinionibus intellectis, est ipse dominus papa desuper, ut statera reeta
ipsas opiniones et dieta aeeeptando, ponderosiorem et melius ponderans
equa libra, quod si in mentis sue pectore, a quo ut a corde bono et
optimo procedunt nova et vetera, de cuiusque fontis rivulis universalis
irrigatur ecclesia, saniorem opinionem invenerit, quod et sepe contingit,
de ipsorum fratrum suorum cardinalium tantum consilio, quod patet in
literis apostolicis, decernit auetoritate apostolica . . .

(fol. 9 v.) c. 6. Gegen die, welche cum non inveniant quiequam
loqui, contra tarnen huius misterii (die Uebertragung der Eigenschaften
Christi auf den Papst) dignitatem habentes moliuntur ut canes rabidi
oblatrare, loquendo quandoque de mortuis, quod est vilissimum et quasi
comedere cadavera mortuorum, asserentes mendaciter eciam de hiis
quorum fama in Dei ecclesia lucet clara : talis fuit ille papa et talis
ille alter. Bisweilen richten sie sich aber auch gegen Johann XXII...

c. 7. Die 5 Irrtümer, die vorgebracht werden : primo, quod ipse
dominus noster Iohannes summus pontifex deberet mittere contra Sara-
cenos (fol. 10) thesaurum ecclesie et non contra christianos. Secundo,
quod non deberet esse alibi nisi Rome, allegantes et false beatum Petrum
semper Rome tenuisse sedem suam. Tertio, quod si Romam ivisset, non
fuissent facta inibi tanta mala. Quarto, quod facit fieri magnas iusticias
et diversas. Quinto et ultimo, quod parentes et benivolos suos dittat.

c. 8. . . Antwort auf die erste Irrlehre : quod hie mali opinionem
hanc ponentes dimittunt trabem in suis oculis nescio quam festucam in
aliis inquirentes, volunt se dimitti pessimos a) incitantes nos ad eundum cum

a.) ms. peximos.

Scholz, Texte. u

162 IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO.

eis ultra mare, ut malorum Saracenorum adiutorio, cum per se non possint,
inter nos hoc sepius attemptantes, nos ibi capiant improvisos . . . Sed
hoc non est nee erit faciendum. Nam primo scopanda est domus propria,
quam scopetur aliena, et prius viliores immundicie auferende. Et cum
sacra attestetur scriptura Iudeos plus quam (fol. 10 v) Saracenos, et
falsos christianos quam Iudeos in inferno puniri, . . . restat contra ipsos
peiores, ymmo pessimos, nobis vicinos . . . prius esse viriliter insurgendum.

c. 9. . . Residenzpflicht des Papstes in Rom gibt es nicht. Sicut
enim Deus nullo artatur loco, quin, ubique voluerit, possit esse, sie nee
eius in terris vicarium artat aliquis terre locus, an ad alium ad libitum
ire possit et ibi commorari. Qui enim sibi dixit...: Quodcumque ligaveris
super terram, non dixit: super Romam, nee ibi fuit data papalis potestas . . .
Petrus Antiochie, ubi fuit positus in cathedra, et alibi, ut in Martinianis
cronicis legitur '), annis pluribus tenuit sedem suam ; hätte auch keinen
seiner Nachfolger verpflichten können in Rom zu bleiben, prout nee dominus
noster Iohannes, Christi vicarius et ipsius Petri successor, suum artare non
potest successorem, ut semper in Avinione moretur. Restat ergo, cum tota
terra sit ipsius domini nostri pape Iohannis regimini de dita et tota {fol. 11)
ecclesia sua sedes, quod ubique voluerit et expedicius viderit, possit esse et
ibi, cum ubi sit papa, ibi Roma, curiam Romanam tenere ac prelatos ac ceteros
christianos seculares et ecclesiasticos iuxta velle ad sui presentiam evocare.

c. 10. . . Ad terciam vero opinionem que dicebat, si ivisset dominus
papa Romam, non fuisse tot mala ibi facta, dici potest, quod ymmo peiora
et forte pessima. Nam si ibi eum tenuissent proditores predicti, non sibi
obedissent ut patri, sed ipsum et cardinales dominos suos coegissent
abusivo modo et rationi contrario sibi servis obedire ; se fecisset eciam
bavosus ipse idest mendax contra Deum et iusticiam licet reprobum
approbari, quamvis indignum confirmari et vilem, ymmo vilissimum,
quod est iuri et omni bone consuetudini contrarium, coronari, suosque
satellites, fautores et malignos complices ad suam explendam maliciam,
cum per fas non posset, per nefas eos humiliando, pocius exaltari. apo
statis eciam hereticis, scismaticis et indignis non ad domini pape con-
scientiam, sed ad suum infectum libitum et inordinatum appetitum ip-
sorum conferri beneficia et ecclesiasticas dignitates, dignis remanentibus
improvisis et malis per ecclesiam impunitis etc. Quod si dominus noster
papa ipsi draconi, quod credo, noluisset obedire, confestim per toxicum
vel alio nephario quovis modo mortem eius ut maledictus patrieida pro-
curasset. Quo, quod abest, sie sublato de medio in antipapam suum, de
quo inferius fiet mentio vel peiorem, si potuisset inveniri, minis et terro-
ribus, non valens ut credendum est falsis promissionibus neque donis,
consentire coegisset dominos cardinales vel diversis forte penis, quod

1) Chron. Martini Oppav. SS. XXII 408, 45, 409, 1.

IX. LAMBERTUS ÜUERRICI DE HOYu. 163

attemptare de tantis dominis crudelitas magna esset, carpinales suos seu
cardones, inferius eciam in capitulo sui antipape clarius exprimendos,
iniustos cum iustis, reprobos cum probis et indignos cum dignis ac quasi
Christo Belial venerabili dominorum cardinalium cetui nequiter adiun-
gendo. Et sie qui nullo colore valet nunc suam palliare maliciam Om-
nibus manifestam, allegasset antipapam {fol. 11 «) suum sede apostolica
vacante fuisse a debitis cardinalibus electum, seque ab eo tanquam a
papa approbatum, confirmatum et eciam coronatum. Et sie proditorie
et furtive, scilicet parrieida, tenens imperium et papatum, in errorem de-
duxisset totum mundum, cum nullus quantumeumque peritus potuisset
nee eciam ausus esset, tantis prevaricationibus, talibus coloratis astueiis
obviare. /Das ist Gott sei Dank verhütet worden. Dem Rufe der Römer
aber konnte der Papst nicht folgen, weil er, licet illam que est apud
Deum scientiam non haberet, tarnen ex revelatione divina et quibusdam
coniecturis ac indieiis manifestis previdens et prenosticans maliciam in
aliquorum Romanorum cordibus existentem, quam nescientes celare, prout
nee Deus volebat, eam suis litteris inserebant; mandabant enim ipsi do-
mino nostro summo pontifici, ut Romam iret et eum debite reeiperent
vel papam alium proerearent etc. Sie wollten nur einen Vorwand haben,
um dann sagen zu können : quia dominus papa per nos vocatus noluit
venire, alteri dedimus locum suum. (fol. 12) Ad hoc autem ipsimet
sibi respondeant, cum et quilibet ignarus possit de facili, prout et ego
respondeo, respondere : servus enim alieuius domini, cum servus non sit
supra dominum, posset ipsum dominum suum cogere, quod veniret ad
domum suam, nisi vellet, et si servo suo non obediret dominus, quod est
abusivum dicere, posset ipse servus domini sui domum alteri donare.
Certe custodes castrorum regis Francie non consulo talia attemptare! etc.
. .. Potuit eciam movere dominum papam, ne Romam iret, si essem ausus
dicere. altera quedam ratio, quam tarnen cum veritas non querat angulum,
ut nichil insolutum huius opinionis remaneat, non tacebo. Carpentorati
enim fuerat sede apostolica vacante, prout et multis est notum, inter
Ytalicorum et Vascorum cardinalium familiäres magna dissencio que
postmodum sedata extitit in electione huius domini nostri pape, ipso
capite sua membra ut condecet disponente. Et licet ipsi domini cardi-
nales essent et sint inter se, ut ita loquar, amicissimi, ipse tarnen do-
minus papa qui in altis positus, datus pervigil et custodia toti terre,
dormientibus aliis quorum non adeo interest, habet a propinquis et re-
motis sua et aliorum pericula previdere, timuit, cum dubitare de singulis
non sit inutile, ne familie Italice Rome potentes commoverent iterum,
suis dominis cardinalibus non valentibus cohibere, prout nee rectores
comunitates sepe possunt, alteras dissentiones seu discordias, inimicis
-ecclesie ibi existentibus gaudentibus irridendo et forte suas nequicias

164 IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO.

hiis addentibus, ut errorem novissimum peiorem priore facerent et maius
scandalum quod desiderant ecclesia pateretur. Propter quas rationes et
forte plures alias sibi notas et nobis occultas et ad evitanda preallegata
pericula, que, si Romam ivisset, potuissent, ut dictum est, evenisse, cre-
dendum est, dominum Deum qui facit eciam temptationi preventum re-
tinuisse in Avinione {fol. 120) ex certa scientia dominum nostrum papam.

c. 11... Die magne et diverse iusticie, die der Papst erlässt, haben
jene Uebeltäter verschuldet.

c. 12... Dass der Papst seine Verwandten bereichert: quod ipse
dominus papa videns malicias hominum cotidie increscere super terram
et multos Deum non timentes nee homines reverentes ad queque perpe-
tranda scelera, de quo dolendum est, effrenatos, parentes suos carnales
amicos et benivolos, per eum a longinquis temporibus approbatos, plus
de eis confidens et merito tenet secum. Cuius summi pontificis contem-
placione monstrantes devotionis affectum quem habent ad eum reges
aliqui, huius mundi prineipes et magnates, quorum posse est eciam de
pauperibus divites facere, cum aliter dicerentur impotentes, per regalia
et largiflua munera eos dittant. Quod si ipse dominus noster summus
pontifex officia ecclesiastica per seculares solita gubernari et stipendia
pro huiusmodi gubernatione debita extraneis et quasi ignotis secularibus,
suis carnalibus eque bonis vel forte melioribus derelictis, conferret, que-
dam proeul (fol. 13) dubio inhumanitas diceretur. Licet enim ipse do-
minus papa, quando fuit elevatus dispositione divina ad apicem omnium
ecclesie dignitatum, fuerit quasi in alium hominem, quod denotari credo
per mutationem nominis, commutatus, nisi tarnen educatus fuisset a
parentibus et ut infans parvulus enutritus, cum de talibus lignis omnes
fiant ecclesiarum prelati, numquam ad id pervenisset, nee quo ascensivus
est, in celum altius perveniret. Si igitur qui tot et tanta conferre tem-
poralia et spiritualia bona habet, quod, ditatis suis fama referente bene
meritis carnalibus amicis et notis aliis, suppetunt quam plurima, non
admirandum est, si saltem pro bonis que ab eis vel eorum progenitoribus
reeepit in scolis a), cum in hoc Deo quasi holocaustum fecerint, ut facti
probat eventus, eciam centuplum, quod omnium offerenti elemosinam
per ecclesiam promittitur, Ulis reddat, etc. Nur Neid hat jene Meinung
erzeugt: quod... vellent dominum nostrum papam a suis amicis car-
nalibus elongari;... also relinquitur sanum esse et laudabile ipsum
dominum papam suos carnales et notos tenere modo quo consuevit usque
nunc sibi caros. Nam iuxta vulgare proverbium suo bodello alligare
extraneum non est bonum.

c. 15. . . {fol. 14). . . Ipse siquidem alter pharao indurato corde po-
pulum Israeliticum persequitur, invadit sanetuarium Dei, polluit quan-

a) In scolis am Räude.

IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO. 165

tum in se est tcmplum eius, hortum a) ecclesie vult suis fructious spo-
liare, ecclesie Patrimonium sibi appropriare furtive . . . Nee sibi sufficet,
quod malus in se est, sed malus dominus suos sibi similes malos vult
esse ministros et omnem hominem perire . . ., sub illiusque umbra multi
in diversis mundi partibus in nephariis artibus se exercent spem ha-
bentes, ut cum furtis, predis et latrociniis suis ad eum fugiant peiora
facturi. Quorum multi confugiunt impuniti. et adhuc plures fugerent
sceleribus perpetratis, nisi eos funes alligate collis suis retinerent. Nee
hiis contentus ipse vorago inferni mittit falsos nuncios suos et litteras
mendaeiis venenosas, antichristi, futuri domini sui, vitam per omnia pre-
figurans, per claustra, monasteria, ecclesias et cenobia, utreligiosos, votis
et promissionibus suis fractis, donorum apud se impossibilium frivolis
promissionibus a Dei servicio retrahat et apostatare faciateciam sapientes.
In pugjjlo terre reclusus fingit se dare mundi terras diversas, quas inausus
est habitare, iudicat potentiores se, quorum adire piesentiam non est ausus. .
Sibilavit prout intellexi serpens ipse, ut ad eum omnes alii {fol. 14 v) con-
currant serpentes ad toxicandum, quod est eis impossibile, totam terram.

c 16. Zur Täuschung der Welt setzte er den Gegenpapst ein.
Novissime enim quendam apostatam non solum religionis sue, ymmo eciam
Christiane nomen proprium quod reeepit in baptismate temerarie abne-
gando, usurpatorem nominis alieni elegit, ymmo sie presumendo neglegit
in papam, ymmo rapam putridam et infeetam, escam porcorum inferni,
precursorem antichristi, similem prineipi tenebrarum, qui cum primitus
esset angelus in ecclesia triumphante, dixit: Ponam sedem meam in aqui-
lone et ero similis altissimo etc. . .

c 17. . . An den antipapa {fol. 15). Tibi b)quosdam, nescio si te nequiores,
tarnen nequissimos Spiritus ad seminandum habundantius tue false pre-
dicationis zizaniam assumpsisti, eos carpihales eligens seu cardones
ecclesie, colonis noeivos. aquibus, si ut iam dieta simea voluisses imitari
modum ecclesie, eligi debuisses.. Sed cum debitus ordo servetur in bonis
actibus, in tuis pravus est ordo preposterus, sed necessario commutatus,
ut ubi non est ordo, sed sempiternus horror, inhabitat semper sitis.

c. 18. . . O Roma, nunc Dei gratia in lucem a tenebris revocata,aperi
oculos tuos in cireuitu. et unde veneris, attende, meditare, quid fuisti, et
non obliviscaris, quid nunc es... Videas, quos a te evomuisti tirampnos,
colubres, buffones et cetera venenosa animalia... nee ad vomitum re-
vertaris . . . Rom soll sich auf seine zwei von Gott gegebenen duces ver-
lassen: reverendum in Christo patrem tuum qui a te carnalem traxit ori-
ginem, dominum Iohannem, cardinalem sedis apostolice et legatum, ut tuo
presit diei, te vere fidei illuminans claritate . . ., et luminare minus, illu-
Strissimum prineipem dominum alium Iohannem, regnorum len.salem et

:•■) ms. ort um.
i'i ms. tuo.

166 IX. LAMBERTUS GUERrtICI DE HOYO.

Sicilie fortem ensem et firmum ecclesie defensorem, ut et presit nocti, a
tenebrosis hominibus firrniter te defendens.., per quorum mandata et
non per predictorum malorum humiliter gradiendo domini Iohannis, veri
tui pape et nostri, te veraciter omnino subicias voluntati . . . (fol 15 v).

c. 19. Schluss (fol. 17). Gebet an die Jungfrau Maria. Applicare
velis hiis que ibi et in eadem civitate (Avignon) inferius ad S. Augustini
fratres pauperes heremitas humilia diligens das continue, domina.

c. 20. Gebet an die Erzengel Michael, Gabriel und Raphael.

c. 28. (fol. 19). O Ierusalem et Sicilie inclite rex Roberte, athleta Christi,
pugil ecclesie et baculus nostri patris, non te voco ad hoc sacrificium,
quia iam vocatus et electus a Deo alios prevenisti . . Ecce predam quam
persequeris, vado aliis nostris fratribus, ut et ipsam te iuvent capere,
ostensurus.

c. 29. O Francorum rex excellentissime, excita potentiam tuam et
veni in adiutorium matris tue, apprehende arma et scutum etc. . . Quod
si in guerra Flandrensi occupatum asseris non posse te venire, committas
illam aliquibus de tuis baronibus et istam per temet ipsum exerce. Istius
namque victoria, si te mediante facta fuerit, tibi dabit vicrorias omnium
aliarum, istiusque depressio, quod Deus avertat, nisi sibi subvenias iuxta
posse ;i), deprimet te ex toto. Si vero usque ad finem tue victorie ibi te
iuramento astrinxeris remanere,mittas litteras comminationum et diffidentie
inimicis predictis, et ad eos expugnandos cum magno fidelium tuorum
exercitu aliquem de potentioribus tui regni, ut temerariis eorum audaciis
in fugam conversis fugianta facie tua confusi, non ausi brachium tue po-
tentie expectare. Te enim pre ceteris (fol. 19 v) mundi regibus timent hü et
omnes alii, credentes semper videre in te Karoluin et Pipinum b) et in tuis mi-
litibus Oliverium et Rolandum. Quorum sanguinem non ab eo degenerans
effusum pro dilatatione fidei Christiane, requiras viriliter inter ipsius
inimicos, honoresque patrem tuum et matrem, si longevus esse volueris,
quod tibi concedat dominus, si bene feceris super terram.

c. 30. O Anglie, Aragonum et Yspanie reges illustrissimi, novelle
olivarum in circuitu mense patris vestri, iuventutis vestre florem dantes
Deo, ut hunc fructificare faciat, virium vestrarum primitias addefensionem
sancte ecclesie, matris vestre, viriliter exponatis. Sie, die Jungen, sollen
den Alten ein Beispiel sein; sollen sich nicht durch falsche Briefe der
Ketzer abwendig machen lassen.

c. 31. An die zaudernden Ritter etc. (fol. 20). . .

c. 33. (fol. 20v). An die Praelaten: Est enim melius, prout scitis,
unumquemque partem bonorum suorun expendere in prosecutione sue
cause, quam causa amissa per avariciam bonis omnibus spoliari, et esset c)

aj Am Rande kon ig.

b) ms. pupinum.

c) ms. folgt que.

IX. LAMBERTUS GUERRICI DE HOYO. 167

expedicius forsitan ad tuitionem ecclesie vasa aurea et argentea in
stagnea commutari, quam ea, nulla vobis de hiis relicta memoria, a vestris
inimicis auferri, cum princeps ipsorum, ut alter Nabugodonosor, a Roma
deecclesia sancti Petri et multisaliis iam plurima, proutdicitur, asportarit.

c. 34. . . Et si, quod absit et futurum esse non possum credere ullo modo,
ipsum dominum nostrum papam contingat, antequam inimici sui malum
suum finem acceperint, carnis viam ingredi universe, de successore suo
confestim eadem die, si potestis, ne ad faciendum errorem novissimum
peiorem priore inimici (fol. 21) predicti in suum antipapam nullum con-
firmando vos consentire per deceptivas regum et principum huius mundi
deprecationes, persuasiones et litteras quasi cogant, quod aberit per Dei
gratiam, procuretis.

c. 35. Tu vero, sanctissime pater, Dei vicarie et Petri successor, unice
et vere papa noster Iohannes, non mireris, si te odiunt mali homines, quia
magistrum tuum et nostrum, dominum Iesum Christum ac sanctos pre-
decessores tuos priores te odio habuerunt etc.. Non mireris etiam, si te
non iuvent tui filii tarn cito, ut deberent, quia audientes fore mala nunc
in mundo a seculo inaudita, quasi in extasi positi, quid agant igno-
rant etc. . . . (fol. 22) . . . Postremo vero et ultimo converti et con-
verto me orphanum, temporali utroque parente nudatum, ad te, unicum
post Deum patrem meum, sanctitati tue supplicans humiliter et devote,
ut hoc primum filioli tui opusculum, licet prolixum appareat, tarnen
respectu multimode sue materie que non potuisset adeo lucide compre-
hendi sub brevibus, multum parvum, digneris, pater mi, recipere . . . non
credens me tibi loquendo uti presumptuose, sed solum ad confusionem
predicti antipape numero singulari. Te enim esse confiteor, prout pluries
confessus sum, unicum nostrum papam, verum Dei in terris vicarium etc.,
iactans in te post Deum . . . cogitatum meum, ut me enutrias et tibi de-
relicto pauperi michi pupillo et orphano sis adiutor, precipiens si placet
me ianuas tuas ingredi et sacro tuo conspectui, qui ut Dei speculum ipsum
representat in enigmate, presentari, processum hunc, licet finiat in carta,
nundum finitum in verbis, que non publicanda omnibus tibi reservo di-
cenda, in te tunc conclusurum, prestante domino Deo nostro, cui sit honor
et gloria.

Tibi pax et reverencia ac nobis humilitas et obedientia per omnia
secula seculorum. Amen.

Explicit über de commendatione sanctissimi in Christo patris et do-
mini nostri, domini Iohannis, divina Providentia pape XXII., et reprehen-
tione inimicorum ipsius. Deo gratias.

Fol. 23. enthält aufgeklebt einen Pergamentstreifen folgenden In-
halts :

Supplicat Sanctitatem vestram Lambertus üuerrici de Hoyo, clericus

168 IX. LAMBERTUS GUF.RRICI DE HOYO.

Leodiensis dyocesis, quatinus cum in libro quem de honore vestro com-
posuit et alibi vestros publicando processus fuerit scriptor vester et de-
sideret semper esse, sibi specialem gratiam facientes eidem de officio
scriptorum penitenciarie vestre dignemini providere, certo si quis sit
ipsorum scriptorum numero non obstante, maxime cum per totum fere
orbem et specialiter in dyocesi, de qua extitit oriundus, sint adeocolla-
tiones occupate, quod si sibi provideretis sub expectatione, spes incerta
boni a casu futuri eidem afflicto adderet afflictionem potius, quam le-
vamen.

X. COMPENDIUM MAIUS. 169

X.
Compendium maius och) processuum papalium.

Aus: Burgh. 86, fol. 165-171 v.

Compendium maius octo processuum papalium cum quibusdam alle-
gacionibus catholicis contra Ludovicum Bavarum maleseductum, ecclesie
sancte persecutorem publicum, et eius fautores factorum, ad laudem Christi
et honorem ipsius ecclesie sancte in Romana curia fideliter compilatum.
Minus est implicitum, ut patebit.

Scribit propheta: Misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine ' 1 etc.
Et idem : Misericordiam et veritatem diligit Deus -) etc. Eciam secundum
philosophum duobus litigantibus amicis sanctum est honorare veritatem,
scilicet ad hec finaliter, ut dum misericordia et veritatis persuasio non
curatur, veritatis iusticia et recte racionis iudicium dominetur. Idcirco
ego . . . ecclesiasticus quidam, virtute parvulus, pio celesti domino notus,
ut ecclesiastica misericordia et veritas ac iudicata iusticia et recta katho
lica racio sanctissimi patris domini Iohannis pape XXII. a) in hiis processibus
et sentenciis contra Ludovicum Bavarum, maleseductum, olim ducem Bau-
warie et in Romanorum regem discorditer quidem electum, ecclesie sancte
ac dicto patri et per consequens Christo domino, ut sequitur, rebellem
excommunicatum insuper et privatum, que vere dolenter scribo, necnon
contra eius auxiliarios, consiliarios et fautores factis et latis, quamvis
multis pateant, adhuc tarnen pro communi catholico bono multis pluribus
patefiant; et ut eiusdem veritatis detractioni periculose, cui eciam multi
garruü dictorum processuum et sentenciarum ac veritatis ignari vagisque
rumoribus et fabulis frequenter intenti temere innituntur, aliqualiter adi-
matur facultas, cum huiusmodi catholicam veritatem non expediat igno-
rare, cumque affectata ignorancia culpam habeat et talis ignorans sit
eciam ignorandus secundum apostolum ad Cor. XIIII3): noticiam meam
quam de dictis misericordia, veritate et iusticia ac de ipsis processibus
et sentenciis in Romana curia, tarn in scolis, quam extra, per multos annos
percepi, vidi et audivi, sub quodam compendio, cum ipsorum processuum
et sentenciarum totaiitas prolixitatem, que tarn faciliter haberi non posset,
contineat satis magnam, aliqualiter pandam et manifestabo sincere, ad-
dendo eciam seu allegando tanquam catholici boni fautor et auctoritat
eiusdem b) apostoli suffultus, scribentis ad Thimotheum VI0 '): Certa bonum
certamcn fidei etc., de sancta papali auctoritate et ecclesiastica obediencia
ad animarum salutem necessaria, ut et sequitur ex scriptis et canonibus

a) Später eingeschoben.

b) Ueber geschrieben.
1 1 Ps. 100, l.

2) Ps. 83, 12.

3) 1. Corinth. 1 t. L8.

4) 1. Timoth. 6, 12.

170 X. COMPEND1UM MAIUS.

sacris, huic materie, in qua modo heu ') maius vertitur periculum, quedam
bene congruencia et utilia, prout spero, addiciones eciam huiusmodi in
locis suis a beatis ipsorum processuum verbis eciam in scriptura, modo
et forma, quantum conveniencius potero, distinguendo.

Ut autem effrena lingua scismatici seu heretici detractoris non
habeat, in quem figat, qui eciam sie ad paciencian compulsus considerare
forsitan ineipiat dietam catholicam veritatem, ideo supersedi ad presens
exprimere nomen meum, celestis quoque patris sincere invocata pia gracia,
qui abscondidit hec a sapientibus et prudentibus et revelavit ea parvulis,
ut beati Mathei XI° ca". l), videlicet fidem, confessionem et obedienciam
sanetas beati Petri apostoli preeipuas et aliorum apostolorum Dei, Christo,
ipsius vivi Dei patris filio, habitas et faetas humiliter ac constanter, quas
et ipse eiusdem Math. XVI0 b) commendavit dicens2): Beatus es, Symon
bariona, quia caro et sanguis non revelaverunt tibi, sed pater meus qui in
celis est etc. Qui pater celestis, non eciam caro et sanguis verisimiliter
suo modo abscondere et revelare videtur veraciter ecclesiasticam fidem,
recognicionem et obedienciam sanetas de summi saneta auetoritate ipsius
beati Petri suorumque successorum c) et papalis dignitatis, pleni vide-
licet vicariatus Iesu Christi, ab ipso Christo, eiusdem vivi Dei patris filio,
in persona et fide ipsius beati Petri, ut sequitur, firmiter instituti d). Ad
cuius quidem filii preeipue laudem, eius beati previcarii et sanete ecclesia-
stice obediencie dignam extollenciam, (oportet enim per huiusmodi obe-
dienciam, ut sequitur, acquiri regnum Dei, quod per inobedienciam est amis-
sum seeundum beatos Augustinum, Gregorium et Bernhardum), meorum-
que peccaminum remissionem saltem aliqualem, quia zelus domus Dei
grariose comedit me, presentis compendii ecetesiasticum negociolum con-
fidenter in ipsius aomus Christo domino sum agressus. Et tanquam facti
considerator et narrator ac aliqualiter cognitor, cum dictos processus et
sentencias omnes bullatos viderim et eorum copiam habuerim subnotare,
decrevi pro informacione ignorancium ea studiosius que seeuntur. Non
curetur itaque, ut et supra, quis vel qualis nomine scribat, sed fideliter,
qualia sint que scribat, salva tarnen preeipue in ipsis omnibus et sin-
gulis, si opus fuerit, quod absit, sanete apostolice sedis correccione
sincera et iudicio sacrosaneto. Insuper quecumque hie ex parte mei
scripsero, scribere non intendo tanquam sentenciando vel diffiniendo, sed
tamquam insinuando et narrando et ad bonum catholicum quoslibet, sed
predilectos compatriotas Alemannos preeipue, in domino exhortando.

a) Ueber gesell rieben.

b) Am Baude: in prima ipsius beati petri preeipue.
cj suorumque successorum am Rande.

d) ms. instituta.

1) Matth. 11, 25.

2) Matth. 16, 17.

X. COMPENDIUM MAlUS. 171

Explicit prohemium, incipit hystoria processuum
cum a 1 1 e ga c i o n i b u s, qui maiori et m i n o r i litera di-
stinguuntur.

Anno itaque nativitatis dominice Millesimo Trecentesimo Vicesimo
Tercio, anno vero pontificatus sanctissimi patris, domini Iohannis pape
XXII. VIII0, dum Ludovicus Baurus ') maleseductus, olim dux Bauwarie
et in Romanorum regem in discordia electus, contra multorum anteces-
sorum suorum illustrium et prudentum, in reges huiusmodi eciam in con-
cordia electorum, debitum morem, dicte discordis electionis sue a sancta
apostolica sede a), Romanorum regni ac eciam imperii auctoritate divina
domina et magistra, ut orthodoxis catholice fidei constat et in presenti opos-

culo aliqualiter continetur b), approbacione non obtenta, insuper debite nee
petita, ut sequitur, dicto regali titulo et amministracioni bonorum et
honorum regni et imperii predictorum se, ut et aliquamdiu antea in-
gesserat, indifferenter et largius ingereret ac preiudicialius ecclesie sanete,
tam in Alamania, quam Ytalia, notorie et temere inmisceret, prefatus

pater sanetissimus, tamquam is c), cuius interfuit, quia in dieta sede pleno
vicariatui Christi, cuius est terra et plenitudo eius, ut eciam dictus propheta
Ps. XXIII02) commemorat, et iuxta Apoc. XIX. c. scriptum est:!): Et d) agnus
vincet illos,quoniam dominus dominornm est et rex regnm etc.; et seeun-
dum apostolum ad Hebr. 1. c. 4) ipse Christus dicitur heres universorum, per
quem facta sunt et secuta etc., solus seu preeipuus presidet, ut sequitur. Et
de se ipso dominus post resurrectionem suam Math. ult. c. 5) dicit : Data est
mihi omnis potestas in celo et in terra etc.; et si omnis, ergo tam tem-
poralis quam spiritualis, tam divina quam humana. 'Quam tarnen potestatem
omnem antea seeundum deitatem non minus habuit, iuxta illud beati Ana-
stasiiK): Omnipotens pater, omnipotens filius etc. YEt dietam potestatem
totalem in ecclesia iure commissario habendam dominus ante passionem
suam beato Petro apostolo, pape primo, promisisse legitur, quando iuxta
ewangelium beati Mathei XVI0 7) predictum diseipulis a domino interrogatis :
Vos autem quem me esse dicitis ? ipse Petrus pre ceteris apostolis firmiter

a) Im ms. folgt rot: Addi= addi(cio); so stets im Folgenden vor den
kleingedruckten Stellen.

b) Im ms. folgt rot: Cio = (addi)cio ; so stets im Folgenden am Ende
der kleingedrnckten Stellen.

c) Dazu die gleichzeitige Randnote : Hie notandum pro iure papali
et de institucione apostolice dignitatis.

d; Loch im Pergament.

1) Ueber die Form Baurus vgl. Matthias Neoburg, Böhmer-Huber, Fon-
tes IV 227.

2) Ps. 24, 1.

3; Apoc. 19, 17.

4) Hebr. 1, 2. 3.

.">) Matth. 28, 18.

6) lies: Athanasii, vgl. Migne P. Gr. 26, S. 79.

7» Matth. 16, 15. 16. 18.

172 X. COMPENDIUM MAIUS.

credens respondit : Tu es Christus, filiits Dei vivi, cui eciam Dominus
simpliciter respondisse legitur : Et ego dico tibi, quia ffol. 166) tu es
Petrus et super hatte petratn edificabo ecclesiatn meam, idest super
ipsius Petri fidem et confessionem firmam de ipso Christo, vivi Dei filio ori-
ginali quidem seu principali ecclesie sue fundamento, ut sequitur, tunc pre
ceteris clare faetam, ut et sacri canones volunt XXII0 d. c. Otnnes et c.
sequenti l). Sic et alibi quibusdam a Christo recedentibus ipse Petrus pre
ceteris firmus dixit : Domine, ad quem ibimtis? verba eterne vite habes,
Iohannis VI0 8) etc. Quam eciam fidem et confessionem firmam de Christo
quemlibet papam cum ipso Petro habere preeipue presumendum est, ut XC IUI
q. 1. c. Quia ex sola3) seeundum beatum Gregorium, et XXV. q. 1. Divittis
preeeptis 4) etc. seeundum beatum Leonem. Cum eciam in pari auetoritate, ut
beatus Petrus fuerat, iuxta dictorum canonum sacram tradicionem quilibet verus
papa sit generalis vicarius Iesu Christi, ut et XXIIII. q. 1. c. Hec est fidesh)
etc. et de translat. c. penult.,!) a). Item in dicto ewangelio XVI 7) eidem Petro
similiter et soli dicitur : Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum
et in celis etc. In quo quidem verbo generali quodcumque e^c. expresse
apparet ipsum Petrum solum, ut supra, generalem iurisdiccionem ordinariam
habiturum et dicte ecclesiastice edificacionis promissionem post resurrec-
cionem suam complevit, dum iuxta ewangelium beati Iohannis XXI0 c. 8)
eciam ipsi Petro precellenter ac triplicata vice dixit : Pasce agnos meos,
indistinete, scilicet omnes, et iterum : Pasce agnos meos, et tercio : Pasce
oves nieas etc.; et extra.de electione c. Sigtiificasti") etc. In quibus Omni-
bus continetur palam dicte potestatis et vicariatus firma commissio ipsi soli
Petro facta, eciam de presenti/ Preterea et de facto dieta edificacio cottidie
visa est et adhuc compleri videtur, dum ipsa fides et saneta ecclesiastica
obediencia firmiter crevit et crescit in cordibus fidelium Christi Dei. Non
est enim Dei gracia modo leviter suspendere Petrum, sicut fuerat tempori-
bus primitivis. Preterea Petrus dicitur a petra, petra autem erat Christus
seeundum apostolum ad Corinthios X 10). Itaque Petrus convenienter dici
poterit petra petre Christi seu fundamentum fundamenti Christi, passive
vero, non active, videlicet non quod Petrus sustentet Christum, sed quod
Petrus sustentetur a Christo immediate ; et per consequens ab eis tamquam
ab uno, differenter tarnen, ut sequitur, sustententur omnia alia ecclesie fun-

a) Am Rande. — Am rechten Seitenrande : hie notandum de paritate
auetoritatis cuiuslibet veri pape sicut saneti Petri.
1) c. 1. u. 2. dist. 22.
2. joh. 6, 68.

3) lies c. 22. C. 24. q. 1.

4) c. 2. C. 25. q. 1 .

5) c. 14. C. 24. q. 1.

6) c. 3. X. de transl. (1, 7).

7) Matth. 16, 19.

8) Joh. 21, 16. 17.

9) c. 4. X de elect. il, 6).
10) 1. Corinth. 10, 4.

X. COMPENDIUM MAIUS. 173

damenta, de quibus psalmista ') : Fundamenta eius in montibus sanctis etc.
Unde fundamentum Petri non est aliud a fundamento Christi, sed tamquam
unum et idem, diminutive tarnen, scilicet ut originale, et accessorium seu
principale et commissarium loco sui, ut supra et a) de translat. c. penult.
Preterea quis fidelium Christi Petrum fundamentum ecclesie sue fore nega-
ret, cum Christus ipsam ecclesiam super eum edificandam tarn simpliciter
affirmaret, dicendo : Tu es Petrus et super haue petram edificabo ecclesiam
meam etc. ') ubi supra b), Alioquin ipso Petro pro fundamento ecclesie a
nobis non coassumpto seu non concesso, quod et nonnulli perfidi iam c)
dieunt, evacuari et frustrari videtur dictum verbum dominicum : Tu es Petrus
etc., quod apud catholicos merito est absurdum. Quare enim dominus illa verba :
Tu es Petrus expressisset ad precedencia verba Petri, nisi et quod sequitur,
scilicet: Et super haue petram edificabo ecclesiam meam, ad eundem Petrum
referre eciam voluisset ? Unde d) et addidit : Quodcumque ligaveris etc. ut
supra. Item cum Christus illud fundamentale nomen, scilicet Petrus, quod eciam
a petra naturali fundamento similitudinarie dici potest, ipsi Petro, qui et ante
Symon vocabatur,notabiliter attribuit seu nominando approbarit, merito beatus
Petrus ex dictis racionibus cum Christo domino modo quo supra fundamen-
tum est et dicitur ecclesie sue sanete. Preterea e) et Christus dominus beato
Petro singulariter (fol. 166 v) et soli modo predicto dixisse reperitur : Tu voca-
beris Cephas, quod et Grece interpretatur caput, latine caput, scilicet loco
ipsius Christi omnium fidelium ecclesie sanete et per consequens eius succes-
sores, ut supra et de translat. c. penult. Ideo autem soli, ut ecclesia militans
conformaretur triumphanti, in qua eciam non est dare, nisi caput unum,
iuxta symbolum apostolicum : Credo in unum Deum, et postea: Et nnam
satt et am catholicam et apostolicam ecclesiam etc., unitate scilicet et soli-
tate dignitatis, non persone tantum, ut XX1III. q. 1. c. Quodcumque '') seeun-
dum beatum Augustinum et c. Hec est fides i). Alioquin ipso Petro iniu-
riose occiso fuisset Christi commissio quasi frustra et eius vicariatus ex-
pirasset, quod credere catholice senciendo, cum Christus fuerit et sit rex
regum et dominus dominorum et eius regni non sit finis, ut supra, et eciam
cum dixerit se cum apostolis et eorum sequaeibus usque ad consummacionem
seculi permansurum, ut beati Mathei ultimo capitulo 5), non solum videretur
hereticum, sed et stultum.,' Nee in prefato symbolo aliquod exprimitur im-
perium, licet scismatici et heretici multi nunc imperium ecclesie sanete tan-
quam lunam soli, corpus anime et transitorium perpetuo erronee preferre

a) Supra et eingeschoben.

b) Am Rande nachgetragen.

c) Eingeschoben.

d) unde bis supra am Rande.

e) Am Rande : hie notandum de unitate capitis ecclesie sanete universalis.
1; Ps. 86, l.

2i Matth. 16, 18.

3) c. 6. C. 24. q. 1.

4) c. 14. ib.
Matth. c 28, 20.

174 X. COMPENOIUM MAIUS.

nitantur, nsc in acepholam credendum ecclesiam, ut et quidam curiosi nunc
volunt, papa quasi postposito et non curato, cum et hoc esset evacuare
ewangelium Christi de quo supra : Tu es Petrus, et XXIIIP q. 1. c. Qiti'a
ex sola etc., Hec est fides etc. r) Item gladius temporalis fuit in manu beati
Petri, dum Christus dominus Io. XVIII2) dixit ei: Mitte gladium tuum in
vaginam etc. Licet enim eiusdem gladii exercicium sibi tunc prohibitum
videatur, ei tarnen gladii possessio non aufertur. Dictum enim est sibi gladium
tuum, ut patet a). Item ecclesia est una ad instar et similitudinem unice
arche Noe ecclesiam sanctam congrue figurantis. Sicut enim in ipsa archa
omnes tunc a diluvio salvandi erant inclusi et in ea fuit Noe unicus guber-
nator, sie in ecclesia saneta est unicus in potestatis plenitudine vicarius
Iesu Christi et eciam in ea inclusio dumtaxat perpetue salvandorum, ut
XXIIII, q. 1. c. Quia ex sola etc.3; ut supra, et de summa trinitate c. I.4)
et in extravagante Bonifacii VIII, que ineipit: Unam sanctam ecclesiam etc. 5).
Alia tarnen dignitate qualibet inferiori in gradu suo eciam b) permanente.
Memoratuin Ludovicum in dictis processibus bullatis, ostiis eccle-
sie Avinionensis ad instar albi pretoris publice affixis, cum alias ad
eum huiusmodi moniciones et processus tute non potuissent aliqualiter
pervenire, primo, videlicet Octavo Idus Octobris anno predicto in processu
qui ineipit 6) : Attendentes, quod dum errori non resistitur etc. ammonuit
publice diversarum mundi parcium presente multitudine hominum copiosa,
ei de venerabilium in Christo patrum prefate ecclesie sanete cardinalium
consilio sub virtute obediencie sanete et sub exeommunicacionis late sen-
tencie pena et medicinaliter iniungendo, ut ab huiusmodi gestis per eum
indebite attemptatis, videlicet a regalis tytuli assumpeione et Romanorum
regni ac imperii amministracione predictis infra trium mensium terminum
peremptorium et bene sufficientem, si obedire catholice voluisset, prorsus
desisteret, ut deberet, et attemptata eciam revocaret pro posse, quousque
et si7) dietam eius eleccionem per ipsam sedem, per quam eciam a Grecis
rebellibus seu remissis olim in Germanos translatum fuerat, contingeret
approb^ri. Sic quoque satis notabiliter innuerat eciam idem pater sanetus,
ut ipse Ludovicus Baums pro huiusmodi approbacione sua apud dietam
sedem merito insisteret, ut deberet.

Iniunxit eciam ipse pater eidem sedueto B. sub pena prefata districte, ut
a f autoria (fol. 167) et defensione quorundam hereticorum in casu heresis extra
presentem imperialem materiam ut sequitur asuis competentibus iudieibus

a) Item bis patet am Rande. Vorher nach fides etc. ein langer Strich.

b) Eingeschoben.

1) c. 22. u. 14. C. 24. q. 1.

2) Joh. 18, 11.

3) c. 22. C. 24. q. 1.

4) c. 1. X. de summa trinit. (1, l).

5) c. 1. Extrav. comm. (1, 8).

6) Martene et Durand, Thesaurus Novus II 644 ff. M. G. Const. V, 2 nr. 792.

7) M. G. 1. c. p. 618, 24: nisi et quousque.

X. COMPhNDIUM MAIUS. 175

sentencialiter condempnatorum, scilicet Galeatei et quatuor fratrum suorum,
filiorumdampnate memorie Mathei deVicecomitibusdeiWediolano, acde qui-
busdam aliis scismaticis ipsius ecclesie rebellibuscondempnatis, ut et sequitur
cum quibus omnibus rebellionis partem fecit, omnino desisteret, ut deberet.
Qui quidem Matheus dum vixit, inter alia sua scismaticalia erronea resur-
rectionem carnis heretice a) negabat, vel super ea scrupulum dubietatis
in corde gerebat ') ; ipsius quoque Mathei aviarum una, propter heresim contra
claves ecclesie predicte commissam canonice condempnata, tradita fuit in-
cendio per iudicium seculare. Galeateus vero predictus de eadem heresi
eciam suspectus insuper spiritum sanctum in persona cuiusdam mulieris Guil-
helmina nomine credidit seu tarnen asseruit incarnatum; propter huiusmodi
enim assercionem hereticam Manfreda mulier tunc, dictis Matheo et Galeateo
linea consanguinitatis propinqua, et ipsa Guilhelmina sentencialiter condemp-
nate tradite fuerunt iudicio seculari et in invicem concremate. Ipse quoque
Galeateus propter eandem heresim captus fuit, sed per dicti dampnati patris
sui tunc tyrannicam potenciam de captivitate inquisitorum ereptus. Ipsius
quoque Galeatei fratres predicti de heretica pravitate fuerunt similiter con-
dempnati, prout hec in dicti patris processu qui incipit : Cogit nos tem-
pon's qualitas etc.2) sub X. Kai. Aprilis anno predicto specialiter et
melius continetur b). Inhibuerat eciam idem pater sanctus dicti B. ad
premissa consiliariis, auxiliariis et fautoribus universis et singulis cuius-
cumque Status et condicionis essent, eciam si pontificali vel regali digni-
tate fulgerent, sub virtute dicte obediencie sancte ac sub excommunica-
cionis in personas, suspensionis in officia et beneficia et interdicti in
terras, ac insuper privacionis beneficiorum et feudorum suorum penis
districte, ne sibi in premissorum aliquo, tarn in hereticorum fautoria,
quam occasione regni et imperii predictorum intenderent aut parerent,
nisi et quousque dictam eius eleccionem et personam ut supra per
ipsam sedem contingeret approbari. Eos insuper universos et singulos,
qui dicto Ludovico in premissis vel aliis regni seu imperii regimen tan-
gentibus se fidelüatis seu cuiuslibet alterius generis astrinxerant iura-
mentis, tanquam illicitis, que tali ante approbacionem suam prestari non
debuerant nee servari poterant sine detrimento salutis eterne, absolvit.
Cum iuramentum iniquitat^s vinculum esse non debeat, ut extra de iureiurandc.
c. Quanto*), sed eius pocius repulsivum et catholice iusticie firmativum c).

a; Ueber geschrieben.

b) Am Rande : Hie notandum de inhibicione generali tarn episcopis quam
regibus facta propter Baurum.

c) Am Rande: Hie de seeundo processu et de litigioso procuratorio
Bauri ad dominum papam missam.

1) Zum Folgenden vgl. Frati im Arch. Stör. Lomb. 15 (1888), S. 241—258,
G.Jorio in Riv. Abbruzese di Teramo X (1895), S. 353; F. Tocco in Rendi-
conti della R. Accad. dei Lincei, cl. di sc. mor. stör, e filol. ser. V, vol. VIII.
Roma 1899, S. 309 ff. 351 Ü\ 407 ff. 437 ff; Atti della R. Accademia dei Lin-
cei a. 1900, ser. V. vol. 8, Roma 1903, S. 3-32; und Arch. Stör.. Ital. 1901.

2) Vgl. Raynald, Ann. 1324, n. 6, u. Tocco 1. c. Atti p. 30 n. 1. vgl.
.M. G, Const. V, 2, nr. 881.

c. 18. X. de iureiur. (2,24).

176 X. COMPENDIUM MAIUS.

Quamvis autem prefatus seductus Ludovicus Baurus circa pre-
dicte monicionis terminum finalem, scilicet IUI0 Nonas Januarii anno
prefato, quosdam suos procuratores et nuncios honestos ad dictam sedem
et patrem sanctos misisset, tarnen illi non fuerunt ad hoc missi nee eciam
constituti, ut dictam approbacionem nomine ipsius B. peterent et eidem
sedi eius debitam obedienciam nunciarent, ut quidem multi dicti saneti
patris emuli aut veritatis ignari fingere iam videntur, sed magis ut contra-
rium reportarent, videlicet (fol. 167 v) ut dicte monicionis et Processus ter-
minus prefato eorum domino in tantum prorogaretur, quod posset se, causas
et iura sua de iure defendere et se de iusticia eciam adiuvare neenon de
reformando in statum debitum, si forte in aliquo excessisset, maxime
cum dictus terminus, ut asseruerant, quamvis trium mensium, ut supra,
contineret spacium, sibi fuisset artus nimium atque brevis, addiciones
eciam inter cetera, salvo in omnibus iure suo, subiungentes, eciam quasi
sub condicione intencionem dumtaxat obediencie sue tunc demum faciende
sanetis patri et ecclesie supradictis. Estimabat quoque ipse Ludovicus B.
pro inconvenienti, quod ipsa ecclesia contra eum non citatum vel mo-
nitum taliter processisset, cum tarnen dictus processus primus monicionem
expresse contineat, ut supra, et super excessu notorio habitus fuerit diu antea
pridie Kai. Aprüis pontificatus ipsius patris anno primo in processu qui ineipit:
Si fratrum et coepiscopovmn nostrorntn *) etc. modo predicto sub exeommu-
nicacionis et interdicti penis auetoritate prelibata generaliter prohibente sci-
licet, ne quis imperio vacante, sicut et tunc et nunc vacare dinoscitur, cum
prefatus seductus B. ad hoc, ut et sequitur, heu, reddidit se indignum, de
alieuius imperialis officii titulo aut eius potestatis vel iurisdiccionis exercicio
sine sue vel apostolice sedis licencia se intromitteret aut sibi de novo illud
assumeret publice vel oeculte. Qui processus dicte ecclesie Avinionensis ostiis
similiter publice affixus fuerat, prout supra, unde hec specialis monicio seu
monicionis terminus contra dictum Baurum facta, ut videtur, necessaria
non fuit, sed paterna pocius atque pia. Dicte quoque procuracionis series
in ipsius Ludovici B. procuratorii et supplicacionis copiaseeunda a) pre-
dictorum processuum inserta de verbo ad verbum continebatur expresse.

In cuius quidem procuratorii supplicacionis verbis, scilicet quo ad alle-
gacionem b) iuris defendendi se, causas et iura sua, ac insuper quo ad
protestacionem predietam, videlicet de iure suo salvo, concludebatur no-
tabiliter, ut et per modum apparuit et iam apparet evidenter, prefati
sedueti B. contumacie prineipium, rebellionis medium et scismatis conclu-
sivum. Cum tale ius, scilicet non petendi approbacionem predietam et per
consequens se in regem huiusmodi intitulandi directe dietaque bona sine
approbacione libere amministrandi, electo huiusmodi non competat, nee ipsi
Ludovico B., tunc in discordia eciam electo, omnium superiorem catholice

a) ms. seeundo.

b) ms. allegatam.

1) Martene et Durand II 641 ff. M. G. Const. V, 2 nr, 401.

X. COMPENDIUM MAIUS. 177

senciendo, videlicet dictum patrem sanctissimum auctoritate utique habenti
aliqualiter competere possit, maxime facta sibi super premissis per ipsum
patrem ex causa legitima ut supra a) prohibicione expressa, cum eciam ad
dictos Germanos prefatum imperium per ipsam ecclesiam in personam Ka-
roli magni, sancte apostolice sedis defensoris devoti, pervenerit, scilicet per
sancte recordacionis summum pontificem Zachariam illud ad eos tanquam
divinum dominum seu Christi vicarium transferentem, ut notatur extra, de
elect. c. Venevabilem l) b) et plene in Romana cronica2) reperitur, cuius quidem
translacionis ius et dominium, si ecclesia non habuisset, nullus postea Lati-
norum imperatorum iustus et verus fuisset, quia pro non dato haberetur, ut
de iure patron. c. Quod aiitem 3), ac eciam iuxta legum civilium raciones,
ut ff. de acquir. rerum do.4) et C. qui sui iur. sunt (?)et huiusmodi c).

Dictis tarnen seducti B. temerariis scripturis seu literis non {fol.l 68) ob-
stantibus prefatus pater sanctus de apostolice sedis misericordia prefata
dicte monicionis seu Processus terminum quoad publicacionem penarum,
quas propterea incurrerat, et quoad aggravacionem sentencie excommunica-
cionis predicte contra eum comminate ac in eum eciam racionabiliter late,
prout supra, in secundo processu d) incipiente: Dudum, VIII0 videlicet
Idus Octobris etc. 5) sub VII0 Idus Januarii anno domini predicto duorum
mensium spacio prorogavit. Prefatus vero Ludovicus infra eorundem men-
sium spacium nee per se nee per alium comparuit nee de iure suo aliquid
doeuit nee ostendit. Ideo idem pater sanctus, dicto termino secundo sie
quasi frustra decurso, ipsum B. et suos in premissis auxiliarios, consi-
liarios, fautores et paritores quoslibet supradictos in tercio processu e)
qui ineipit : Urget nos Caritas sponse Christi etc. X. Kai. Aprilis
anno VIII0 predicto, 6) de ipsorum eciam venerabilium patrum consilio,
exigente iusticia prefata declaravit expresse propter premissa exeom-
municacionis sentenciam ineurrisse, eorum terris, ut et antea, suppositis
generali ecclesiastico interdicto. Dictarum quoque exeommunicacionis, su-
spensioniset interdicti penarum absolucionem seu relaxaeionem, ut caucius
ipse sentencie in posterum servarentur, preterquam in mortis articulo,
extunc soli Romano pontifici reservavit. Et licet ipse pater sanctus
contra ipsum sie rebellem seduetum ß. et suos ad hoc consiliarios et
fautores, cum a dictis notoriis non desisteret excessibus, tunc eciam de

a) Eingeschoben : u. s.

b) ms. Per venerabilem.

c) ut ff. bis: huiusmodi am Rande.

d) Am Rande: Secundus processus de prorogacione termini predicti.

e) Am Rande: Tercius processus de exeommunicacione contra Hau-
rum et citacione sub pena privacionis.

1) c. 34. de elect. X. (1,6).

2) Martini Chron. SS. 22, 426 zu Stephan II.

3) c. ."). de iure patronatus X. (3,38).

4) Dig. 41, 1 De adquir. rer. dominio.

."» .Marlene et Durand 1. c. II 647—651. MG. Conßt.Y, 2, nr. :
6) ib. S. 652-660; MG. 1. c. nr. SSI.

& ln>l~, Texte. ia

178 X. COMPENDIUM MAIUS.

iure et de facto gravius procedere potuisset, tarnen ex intuitu prefate
misericordie, eciam pro honore et salute ipsius Ludovici B., si benedic-
cionem voluisset, tercium pro ipsius correccione et per consequens pro-
mocione, ut sequitur, assignavit in eodem processu pie monicionis et
insuper citacionis terminum, scilicet comparandi per se vel per procura-
tores ydoneos trium mensium spacio protelato. In quo quidem processu
dictus pater sanctus scripsit, et pro veritate talis scripture, cum sit ipsius
veritatis idest Christi vicarius summus, presumendum eciam vehementer,
scilicet quod ipse pater intensis desideriis a) appeteret, quod dictus
Ludowicus B., in Romanorum regem ut predicitur electus et in impera-
torem promovendus, a predicto sui erroris periculoso devio desisteret, ut
deberet, monuit eum eciam inter cetera sub pena privacionis iuris, si quid
ex dicta eleccione haberet, ut prefato suo errori sub autentico testimonio
renunciaret expresse ac attemptata, quantum sibi foret possibile, intra
dictum terminum eciam revocaret, quousque et si dictam eiuseleccionem,
ut supra, contingeret approbari; adiungens eciam districte, ut a iautoria
et defensione tarn dictorum hereticorum Mediolanensium, quam eciam
Ferrariensium, videlicet Reynaldi et Opizonis, filiorum nobilis et catholici
viri, dominilldebrandi marchionis Estensis, qui quidem filii fuerunt simi-
liter de heresis labe per suos competentes iudices condempnati, penitus
abstineret.

Ipse tarnen seductus Ludowicus B. seductorum consiliis induratus,
tanti patris sui salutaribus monitis periculose et temere vilipensis,
nee per se nee per alium comparuit, dicto tercio termino, quantum in eo
erat, eciam delusorie sie elapso. Insuper nee a predictis (foL 168 v) suis
excessibus, scilicet hereticorum fautoria, nee tituli et amministracionis
predictorum eciam post expressas inhibiciones prefatas temerario exercicio
in aliquo desistebat. Sed b) se tamquam superiorem in terris non habentem
elatum gerebat, et male; cum nee sibi nee alicui antecessorum suorum, eciam
verorum imperatorum, Christus aliquam iurisdiccionem aut potestatem ordi-
natam in scripturis fidelibus per se seu immediate commisisse legatur, sed
solnm et expresse beato Petro et suis successoribus, ut supra, universalem
iurisdiccionem ordinariam seu ecclesiam suam generaliter commisisse c). Licet
enim d) imperator iurisdiccionem suam divinitus habeat, ut X. d. c. Qnoniam
idem l) et XCVI c. Si imperator '-') et in autent. Quomodo oporteat. coli. 1. 3) et
in similibus, tarnen hoc premissis obstantibus sane intelligi non potest, quod

a) Am Rande: Hie notandumde intensis desideriis domini pape habitis
pro correccione B.

b) Am Rande: Hie notandum de catholico iure subieccionis imperatoris
erga papam.

c) Am Rande: Hie ad tacita obieeta responsio.

d) Eingeschoben.
1 » c. 8. dist. 10.

L; c. 11. dist. 96.
3 Xov. VI. pr.

X. COMPENDIUM MAIUS. 179

ipsam iurisdiccionem a Deo receperit immediate, sed mediante ecclesia sive
papa, qui solus seu precipuus ipsas iurisdicciones, spiritualem scilicet et tempo-
ralem, seu generale regimen salvandorum a Christo in personam beati Petri,
ut supra, divinitus et immediate recepit. Sic eciam ecclesia a Deo immediate
privilegiata divinitus consecrat et instituit sacerdotes, ut de sancta trinit. c.
predicto. Preterea sicut Christus Ihesus est in eadem persona duas naturas
habens.sic eciam utramque iurisdiccionem, scilicet divinam et humanam seu spi-
ritualem et temporalem exercuit, ut loh. c. IL1) et eas uni persone, papali sci-
licet, cum totali ecclesia sua commisit. Officia vero seu exercicia huiusmodi
iurisdiccionum propter effusionem sanguinis temporali gladio adherentem et
propter secularium negociorum distractam curam que temporali iurisdiccioni
incumbit, sancto et religioso sacerdocio non expedientem, discreta sunt proprie
et districta, ut in dicta distinctione Quoniam idem etc. in textu et in glossa
sane legitur et habetur. Quod quidem secularis eure officium est a papa per im-
peratorem, ne superbus in infernum ut antea demergatur, ut eciam ibidem
tangitur, devote et merito suseipiendum, tanquam ab illo cui a Deo ut supra
commissa fuerunt pariter universa. Alioquin ecclesia sancta, Christi sponsa
que est formosa et unica, ut Canticor. 1°: Nigra sinn etc. et c. VI0 : Una est
tolumba mea, perfecta mea a) 8) haberet, duo capita quasi monstrum, quod
credere non esset solum scismaticum, sed et turpe. Nee obstat, quod Chri-
stus dixisse legitur Mathei XXII08): Reddite ergo Cesari b) que sunt Cesaris,
cum certum sit, quod Cesar tunc temporis fuerit incredulus ydolatra, et c)
absurdum christiano credere aut eciam opinari, quod Christus, verus Deus,
ydolatre tali, suo adversario notario et rebelli, superioritatem vel iurisdic-
cionem aliquam, immo nee ius aliquod voluerit assignare, sed fraudulente
irrogacioni phariseorum et Herodianorum, ut in ipso ewangelio apparet, ac
iuxta confessionem eorum de ymagine et superscripeione nummi ac increduli
et iniqui imperatoris simpliciter faetam, quia verus imperator tunc venit ipse
Christus Jhesus, in eorum tanquam in infidelium obstinatorum confusionem
servilem dicta verba : Reddite ergo Cesari que sunt Cesaris sie et non
simpliciter respondisse. Unde statim et notabiliter subiunxit : Et que sunt
Dei Deo. Quid hoc aliud, nisi : Si vero liberi esse volueritis et Deo grati,
tunc reddite vos et animas vestras que ad ymaginem Dei facte sunt Deo,
Cesari celesti, ad eius videlicet recognicionem et obedienciam debitam venien-
tes ; tunc exeludemini a iugo dicte servitutis maligne insuper et eterne, ut
loh. VIII"4) et d) iuxta illud Matthei XVII ): Ergo liberi sunt (fol. 169) filii
regum etc., et sie celestis regis filii precipue/Preterea non e) solum non licere,

a.) Am Rande.

b) Am Rande.

c) Eingeschoben.

d) Am Rande.

e) A. Rande: Racio catholica, quare enim expedit layeum imperare per se.

1) Joh. 2, 15—17.

2) Cant. cant. I, 5 ; 6, S.
Matth. 22, 21.

4) Joh. 8,

5 Matth. 17, 26.

180 X. COMPENDIUM MAIUS.

immo nee fidei catholice et ecclesie sanete a Christo celesti doctore institute
et sanetorum suorum scripturis illuminate profunde expedire poterit, quod
imperator layeus illam regat vel per se iurisdiccionem in ipsam exerceat ali-
qualem, quia et multi eorundem imperatorum, eciam christianorum, sed
scismaticorum temporibus primitivis propter ipsarum scripturarum ignoran-
ciam et eorum tyrannicam potenciam in hereticorum perfidiam prolapsi,
sanete matris ecclesie unitatem sepe fuerunt impugnare conati, ut LXIII.
d. c. Quia sancta Romana etc. J). Prelatos eciam et personas ecclesiasticas
eorum aliqui capere presumserunt, ut de quondam Friderico imperatore de-
posito, de sen. et re iud. c. Ad apostolice 1. VI.'2) continetur expresse. Res quoque
ecclesiarum Deo et ministris eius dicatas tanquam suas temere sepius ra-
puerunt, ut et specialiter quidam dampnati heretici de quibus sequitur, dicti
ß. modo seduetores consiliarii, tanquam ecclesie sanete degeneres et illegi-
timi filii, hoc fore licitum publice asseruerant/ Rebelies eciam obiciunt, vide-
licet imperator prius fuit quam papa, ergo pocior est in iure. Sed hec obiectio
est rudis et dupliciter defectiva sive falsa. Primo constat enim, quod figuris
anterioris Status cessantibus sacrum et a) verum imperium et perfectum
sacerdocium ad direetam salutem fidelium tendencia a Christo, incarnato Dei
filiOj, qui et amborum actum exereuit, ut loh. II3) et Matth. XXV" 4j b)} pro-
cesserunt et beato Petro, suo generali vicario, ut supra, pariter commissa
fuerunt. Secundo, quia sacerdocium generaliter sumptum non ineepit a beato
Petro, sed sacerdocium Leviticum, quod a Deo fuit cum lege Moysi primitus
datum, translatum fuit in ipsum Petrum seeundum beatum Augustinum et
extra De constitut. III. c. 6) in textu et in glossa. Preterea ruditer petunt
rebelles predicti, quare papa seu ecclesia hanc potestatem non allegaverit et
exercuerit temporibus primitivis. Quorum causa per predieta est eciam satis
patens, quia constat per ipsa, quod hoc non fuit ex defectu iuris, sed facti
et potencie temporalis, videlicet propter cecam et incredulam rebellionem
ac iniuriam perverse gentis, eciam ipsi Christo domino blaspheminose antea
faetam, de quo loh. 1 <;) : In propria venit et sui eum non reeepernnt etc.,
et per consequens beato Petro suo vicario, ut constat, generaliter tunc vi-
gentem. Nunc vero secus et melius Dei gracia disponente. Quod c) et tunc
et nunc sie debere fieri, Christus in parabola illa saneta : Homo quidam fecit
cenam maguam etc., Luc. XIIII" ') lucide indieavit. Dum enim pater familias
familie dixit : Ite ad invitatos et dicite, quod veniant etc., hoc significat
statum primitive ecclesie que tunc de facto impotens erat, et pauci eam
intrare voluerunt ; et seeundario similiter. Finaliter vero sequitur in eodem

a) s. e. eingeschoben.

b) Am Rande mit Verweis.

c) Am Rande: Hie notandum de ecclesie potestate successiva.

1) c. 28. dist. 63.

2) c. 2. in VIto. de sent. et re iud. (2, 14).

3) Joh. 2, 15-17.

4; Matth. 25, 31-83.

5) c. 3. X de constit. (1, 2).

6) Joh. 1, 11.

1) Luc. 14, 16-24.

X. C0MPEND1UM MAIUS.

181

ewangelio : Ite et compellite intrare etc., ut impleatitr domus mea. Quod
verbum compellite significat statum moderne ecclesie per multitudineni or-
thodoxorum fidelium, eciam regum et principum, fortificate. In qua quidem chri-
stiani heretici quasi claudi et ceci in fide ac rebelles temerarii excommunicati
vocati et moniti sanctam ecclesiasticam obedienciam a Christo institutam,
ut supra, intrare nolentes sunt zelo fidei et salutis animarum ipsorum per
superiores, quantum in eis est, utique compellendi secundum ipsum Augu-
stinum expresse, XXIII. q. IUI c. Displicet tibi, quod traheris etc. ') circa
finem ; qui ibidem sie scribit : Quemadmodum de hiis qui primum f'fol. 169 vj
ve)ierant, dictum est . . . Introduc eos, nunc dictum est compellite.
Ita significata sunt ecclesie primordia adhuc crescentis, ut essent vires a)
et compellendi, scilicet in futuro. Quomodo autem humane loquendo ec-
clesia temporales tyrannos et potentes hereticos ac rebelles exeommunicatos
compelleret, nisi in temporalibus et super temporalia eciam potens esset
saltem dominio universalis et merito, quia domini est terra etc., ut supra,
et Christus eciam fuit heres universorum, ut supra, et ei facta fuit iniuria,
ut et supra; et iuxta illud lerem. 1. c. '-') Samueli prophete, David regem
eciam ungenti, primitus dictum et papalis dignitatis specialiter figurativurri :
Ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas et plantes,
destruas et edifices etc. Insuper contra dictos olim incredulos tyrannos
et post et nunc christianos hereticos ac rebelles exeommunicatos inveni-
tur Matth. X. c. H) expresse dominus statuisse, eos videlicet non debere
timeri scilicet b); quod scismaticam obedienciam, qui corpus possunt oeeidere,
animam autem nequaquam, sed pocius econtiä. Contra quos rebelles chri-
stianos exeommunicatos specialiter et directe eciam facit illud dicti Mat-
thei XVIII. c. circa finem4): Si f rater tuus ecclesiam uou audier it, sit
tibi tamquam ethnicus et publicanus etc. Et ad idem secundum beatum
Ambrosium XXIII. q. IUI. c. Est iuiusta inisericordia 5) etc. et XXIIII.
q. I. c. Cyprianus Magno filio etc. e). Et sie incredulus et hereticus
christianus ac rebellis exeommunicatus in hoc casu ambulant pari passu.

Ideoque dictus pater sanetus ipsum sie seduetum Ludovicum B., sepe
monitum et notorie rebellem exeommunicatum, iure, quod sibi ex
dieta eleccione compeeiit, auetoritate divina prefata tunc in quarto pro-
cessu c) qui ineipit : Sicut ad curam periti medici pertinet etc. 7) anno

a) Eingeschoben.

b) Eingeschoben.

c) Am Rande: Quartus processus de privacione iuris electionis B. et
statim sequitur de quinto.

1) c. 38. C. 23. q. 4.

2) Jerem. 1, 10.

3) Matth. 10, 28.

4) Matth. 18, 17.

5) c. 33. C. 23. q. 4.

6) c. 31. C. 24. q. 1.

7) Marhne et Durand 1. c. I! 660 ff. MC Consl V. 2 ni. (ll.

182 X. C0MPEND1UM MAIUS.

nativitatis et pontificatus predictorum, V. Idus Iulii de consilio predic-
torum venerabilium patrum omnino privavit, patriarchisque, episcopis
et aliis prelatis quibuscumque ac regibus, principibus, civitatibus, castris
et personis eciam singularibus quibuslibet sub excommunicacionis in per-
sonas et interdicti in terras eorum penis late sentencie inhibuit districte,
ne quis sibi tamquam regi vel in regem electo impenderet consilium,
auxilium vel favorem.

Prefatus itaque male deceptus Baurus sie monitus, rebellis exeom-
municatus et privatus, premissis suis excessibus non contentus, supra-
dictorum seduetorum suorum perversis obtemperans consiliis, contra
sanetos ecclesiam et patrem predictos mala fingens et exeogitans, si
que posset, inter ceteros suos actus rebellicos quendam libellum scis-
maticum et inter alia erronea eciam dampnatam heresim continentem,
pro se et suis seduetoribus, fautoribus et complieibus fabrieavit seu
fäbricari curavit l). Contenta quoque in eodem libello suo iuramento
confirmans, ei insuper suum usurpatum regium sigillum apposuit in
sue seduccionis confusionem maiorem et scandalum hereticale omnium
sui ad hoc complicum et fautorum. Continebat a) enim libellus pre-
dictus, quod Christo domino et eius apostolis in rebus quas habuerunt
nulluni ius utendi competierit, sed tantummodo usus facti, et quod dicere
contrarium esset hereticum censendum. Cuius contrarü veritatem dictus
pater sanetus in extravaganti sua ffol. 170) que ineipit Cum inter nonnullos
etc. 2) antea declaravit expresse, videlicet Christum cum apostolis proprium
habuisse, et pro eadem declaracione orthodoxa Romana curia eciam tenuit
et tenet constanter, de quo eciam XII. q. II. c. Auruni habet ecclesia'A),
et beatus Augustinus XII. q. 1. c. Habebat sie scribit 4) : Habebat dominus
/oculos, a fidelibus oblata conservans et suorum necessitatibus et aliis
indigentibus tribuebat etc. Quod si dominus habuisset solum usum facti,
ut dicti blasphemi asserunt, tunc eum conservare et suis ac aliis tribuere
minime lieuisset, quod illicitum de Christo sentire seu credere nephas
esset. Insuper simplex usus facti sine iure utendi iniusticiam generaret,
maxime b) cum rem invito domino contreetaret et nee ille usus in
rebus usu consumptibilibus ullatenus esse potest, quia talium rerum sub-
stancia et proprietas cum ipso usu, ut sensu patet, esse desinit et desistit.
Itaque cum dieta ipsius sie sedueti B. et suorum ad hoc perversorum
predictorum assercio supersticiosa usum et gesta Christi et aposto-
lorum in premissis non fuisse iusta evidenter includat et eciam falsum
contineat, ut apparet, ideo hoc merito a fidelibus blasphemosum et

a) Am Rande: Hie de casu heresis contra B.

b) maxime bis contreetar et übergeschrieben.

\) Vgl. MG. Constit. V, 2 nr. 909; dazu Zeumer N. Arch. 37.

2) c. 4. Extr. loh. XXTI. tit. 14 de verb. signif.

3) c. 70. C. 12. q. 2.

4) c. 17. C. 12. q. 1.

X. C0MPEND1UM MAIUS. 183

quia dampnatum, ut supra, eciam hereticum est censendum. Insuper
ipse sie seduetus B., cumulans mala maus, duos viros, malediccionis
alumpnos, scilicet Marsilium de Padua et Iohannem de Ianduno, tunc de
heresi suspectos, postea quoque de ipsa condempnatos, in suos familiäres
reeepit. Preterea sie seduetus se manifestavit evidencius sacrorum ca-
nonum contemptorem. Nam filio suo seeundogenito quandam puellam
nobilem, eidem filio in gradu consanguinitatis ad contrahendum prohibito
attinentem, contra interdieta dictorum canonum, quantum in eo fuit, de-
derat in uxorem, dictumque matrimonium, immo incestuosam copulam,
dispensacione super hoc non obtenta, sollempnizari fecit inter eos in
ecclesia eciam supposita ecclesiastico interdicto, prout hec in quinto
processu a) qui ineipit: Quia iuxta doctrinam apostoli etc.1) sub anno
nativitatis predicte XXVII0, III0 Nonas Aprilis plenius continentur.

Consequenter quoque dicto Ludovico B. in sua obstinata contumaciaet
prefate exeomunicacionis sentencia per biennium sie durante, propter
huiusmodi suorum excessuum cumulacionem et specialiter propter dic-
torum hereticorum de Mediolano et de Ferraria ceterorumque in Ytalia
sanete matris ecclesie rebellium convocacionem per eum faetam notorie
in Trydento traetatumque habitum cum eisdem, quomodo posset ingredi
Lombardiam in dictorum hereticorum presidium et preiudicium fidelium
ecclesie, supradicto anno nativitatis eiusdem, mense et die proxime iam
dictis, in VI0 processu qui ineipit: Divinis exemplis etc.2) auetoritate di-
vina memorata de dictorum venerabilium patrum consilio ipsum male
seduetum erroneum B. omnibus feudis que a saneta Romana et aliis
ecclesiis obtinebat, ducatu quoque Bauwarie prelibato privavit, ipsum
eciam manifestum fautorem hereticorum fore publice declarando. Universis
insuper Christi fidelibus cuiuscumque condicionis aut (fol. 170v) Status
existerent, ut supra, inhibuit et mandavit, ne prefato L. B. in premissis
aut eorum aliquo seu in hiis que ad amministracionem ipsius ducatus,
eciam quoad ducis titulum, sub exeommunicacionis et interdicti penis
predictis intenderent aut parerent, eos insuper omnes et quoslibet qui
ei in premissis vel in eorum singulis iuramenti aut homagii obligacione
tenebantur, eciam penitus absolvendo b), cum iuramentum iniquitatis
vinculum esse non debeat, prout supra. Monuit insuper eundem B. et tunc
salubriter tamquam pius pater, ut adhuc a predictis suis erroribus de-
sisteret et ad sinum sanete matris ecclesie predicte rediret. Alioquin

a) Am Rande.: Quintus Processus de reeepeione quorundam heretico-
rum a B.

bi Am "Rande.: Hie notandum de absolucione iuramentorum et honut-
giorum B. faetorum.

1) Martene et Durand I. c. II 682-684.

2 Ib. 671-681.

184 X. C0MPEND1UM MAIUS.

usque ad Kai. Octobris proxime venturi se conspectui apostolico pre-
sentaret super penis aliis quas propter premissa incurrerat ac super
familiari recepcione dictorum nephandorum Marsilii et Iohannis con-
dempnatorum hereticorum sentenciam auditurus. Ipse vero obstinatus
perseductus B. primorum suorum seductorum scismatico consilio non
contentus, prefatorum eciam Marsilii et Iohannis clericorum malicom-
plicum, ab ecclesia sancta eiusque gubernatore beato et a clericali ho-
nestate apostatancium, se ad dictum erroneum B. laicum transferrencium, ut
eum in suis erroribus confortarent et eum amplius eciam seducerent, ut se-
quitur, in suam familiaritatem predictam receptorum, eciam perversi-
tatibus acquievit. Qui seductores nephandi cum supradictis viris scismaticis
et erroneis ipsum Ludovicum Baurum et eius gentem, aliquando bonos et
honestos, heu dampnabiliter seduxerunt. Tpse quoque B. iniquitati consen-
ciendo eorundem, tunc peior effectus, eciam quendam eorum librum variis
heresibus plenum admisit ac eum sepe coram se legi publice et exponi
permisit a). In quo inter cetera hü continebantur errores. Primo videlicet
illud quod de Christo legitur in ewangelio beati Matthei : quod ipse solvit tri-
butum Cesari, quando staterem sumptum ex ore piscis illis qui petebant
didragma iussit dari, quod Christus hoc non fecerit condesensive et liberalitate
sue pietatis, sed necessitate coactus. Item quod beatus Petrus apostolus non
plus auctoritatis habuerit, quam alii apostoli habuerunt, nee aliorum aposto-
lorum caput fuerit, et quod Christus nullum caput dimiserit ecclesie nee
aliquem vicarium suum fecit. Item quod ad imperatorem spectet papam in-
stituere et destituere ac punire ex eo, quod Pylatus Christum crueifixit. Item
quod omnes sacerdotes sive papa sive archiepiscopus sive sacerdos simplex
sit ex institucione Christi auctoritatis et iurisdiccionis equalis ; quod autem
unus plus alio auctoritatis habeat, hoc esse debeat, quantum imperator concedat
et sicut alicui concessit, sie possit illud eciam revocare. Adhuc dicti blas-
phemi asserunt, quod tota ecclesia simul iuneta nullum hominem punire possit
punicione coactiva, nisi concedat eciam imperator, prout hec cum multis et
sanetis reprobacionibus et condempnacionibus eorundem errorum in processu
ipsius saneti patris speciali qui ineipit : Licet iuxta doctrinam apostoli etc. !)
plene et specialiter continentur b).

Dicti itaque sie heu maleseducti B. excessivis eulpis prefatis per
ipsum patrem sanetum in publico consistorio tunc ingenti {fol. 171)
dolore animi, ut dixerat et audivi, utque in septimo processu ineipiente:
Dudum volentes etc.2) expresse patet, compassive relatis, ipsum B.
tarn propter dictorum regni et imperii asscripeionem et ammini-

a) Am Rande: Hie notandum de erroribus quos Marsilius de Padowa
et Johannes de Ganduno heretici B. consiliarii contra ecclesiam sanetam
ponunt.

b) Am Rande: Septimus processus de condempnacione hereticali
contra B.

\) Martene et Durand 1. c. 704-716.
2) Ib. 698-704.

X. COMPENDIUM MAIUS. 185

stracionem temerarias, quam propter Mediolanensis et Ferrariensis de-
fensionem notoriam et fautoriam familiärem dictique sui libelli erronei
sigillacionem ac sceleratorum Marsilii et Iohannis prefatorum libro heretico
adhesionem, auctoritate predicta comitatu Palatino Reni ac omnibus bonis
suis a sancta Romana et aliis ecclesiis necnon ab imperio feodaliter deri-
vatis privavit omnino, ac eundem heu maledeceptum B. anno nativitatis
predicte XXVII0 prefato, ipsius vero patris XII°, X. Kal.Novembris de ip-
sorum venerabilium patrum consilio hereticum fore sentencialiter decla-
ravit, libelli eciam predicti asserciones et quamlibet aliam scripturam
defendere vel approbare presumentem tanquam hereticum fore ab om-
nibus confutandam.

Consequenter a) quoque, cum predictus sie seduetus et damp-
natus B. coronam ferream in Mediolano et postea predictorum here-
ticorum et aliorum multorum scismaticorum et rebellium perfidorum
ac insuper upostatarum diversorum, prelacionis seu pocius elacionis Status
numquam ambiencium, temeritate stipatus imperialem a populo urbis
Romane seu a quibusdam civibus eorum nomine eciam contra con-
stitucionem felicis recordacionis Nicolai pape III. pontificis summi que
ineipit: Fundamenta, ut extra, de elect. li VI01), de facto temerario
reeepisset et male, cum eciam concorditer electo et canonice approbato
hoc eis facere, scilicet dyadema tradere, non liceret/ ac eciam inunc-
tionem, consecracionem seu pocius execracionem sub imperatoris co-
lore per sue rebellionis et scismatis complices et fautores, II. Kai.
Aprilis, in oetavo processub) qui ineipit: Dudum per facti evidenciam etc.a),
coronaciones, inunetionem, consecracionem, immo pocius execracionem,
huiusmodi indigno videlicet et ab indignis de facto faetas auctoritate
predicta, de prefatorum patrum consilio de facto eciam revoeavit, cassa-
vit et ea penitus irritavit, ac ipsum sie periculose seduetum B. antea
rebellum exeommunicatum, privatum et pro heretico condempnatum,
propter premissa eciam anathematizavit expresse, ac insuper quelibet
mandata, preeepta, ordinaciones et statuta ab ipso sub ducali, comitali
vel regali, postquam Ulis privatus fuerat, necnon sub imperiali vel se-
natoris aut rectoris dicte urbis titulis data sive facta, omnes quoque
sentencias, confirmaciones, innovaciones et approbaciones privilegiorum
seu cassaciones eorum ab ipso ante inunecionem, consecracionem vel
exsecracionem predietas vel post in urbe vel alias ubicumque contra
quoscumque seu quemeumque, et specialiter contra illustrem et catholicum

a) Am Kamie ; llic de oetavo processu et contra facta Bauri in Lom-
bardia et in urbe.

b) Am Rande: Octavus procissus, in quo B. anathematizatur, det Deus,
ut cito eonvci tatur.

1 1 C, 17. in VIto. de elect. (1, 6 ,
2) Martene et Ihir.ind 1. c. 727-7.:'".

186 X. COMPENDIUM MAIUS.

principem dominum Robertum regem ac terras Sycilie promulgatas vel
(fol. 171 v) factas, seu quas eum contingeret publicare aut facere in fu-
turum extunc cassa, nulla et irrita nunciavit, ipsas quoque nichilominus
quatenus de facto processerunt, similiter de facto cassavit, irritavit et
viribus vacuavit. Insuper episcopos quoscunque qui coronacioni et exe-
cracioni ipsius seducti B., ecclesie sancte et eius gubernatori beato notorie
rebellis Obstinati, quem tarnen Lud. B. cum dictis suis seductoribus, auxi-
liariis et fautoribus universis Deus sua speciali gracia cito vocare dignetur
ad recognicionem veram et ecclesie sue sancte catholicam unitatem, causa
eum honorandi interfuerunt, declaravit excommunicacionis et suspen-
sionis a beneficio et officio penas et sentencias incidisse ipsosque ab
omni episcopali dignitate et eciam sacerdotali officio suisque episcopati-
bus et dignitatibus deposuit et privavit. Alios vero prelatos et personas
ecclesiasticas inferiores qui dicto heu erroneo seducto B. in premissis
adheserunt, astiterunt vel faverunt, similiter declaravit excommunicacio-
nis et suspensionis ab officio et beneficio penas et sentencias per Pro-
cessus alios inflictas talibus incurisse, subiungens eciam ad privacionis,
inhabilitatis et alias penas, absque citacione seu monicione alia contra
eos se processurum expresse, sicut eorum inobediencia in futurum exigeret
et sibi expediens videretur, prout premissa quasi omnia, predictis ad-
dicionibus exceptis, in dicti sancti patris processibus prefatis plenius et
melius continentur, et prout inspicientibus eos apparere poterit eciam
evidencia veritatis.

Qui compendium minus habere voluerit, prohemio et addicionibus
obmissis, cetera conscribi faciat a) et processuum summariam sentenciam
reportabit.

O lector ecclesiastice, quicumque frater predilecte in Christo, rogo,
swadeo et hortor sincere, ut omnia in hoc opusculo contenta more apis
dulciter naturate in mel salutaris ecclesiastice obediencie devote conver-
tas b), ad sanandum fei impiorum draconum, scilicet tyrannicorum hominum,
eidem obediencie sancte et per consequens Christo domino eius latori
seu institutori, ut supra, rebellancium indebite et incaute, ut id erga eos
et pro eis hortando, optando et orando mereamur efficere, quod nobis et
ipsis mitigatis, eternaliter valeat prodesse et ipsi Christo domino in ce-
lestibus complaccre. Cui sit summa gloria per eterna secula. Amen.
Finito libro sit laudis copia Christo. Amen.

Oracio de beato Petro sancte universalis ecclesie
patrono. Antiphon a. Tu es Petrus et super hanc petram edificabo
ecclesiam meam. V. Ora pro nobis etc. Deus, qui beatum Petrum apo-

a) Am Rande rot: Hie de compendio minor i.

b) A. R.: Hie negocii recommendacio.

X. CÖMPENDIUM MAIUS. 187

stolum tue sancte militanti ecclesie prefecisti. C o 1 1 e c t a : Da nosque
supplices tuos eius intercessione et patrocinio sub sancta ecclesiastica
obediencia in hac vita tibi taliter militare, ut mereamur tecum ine ele-
stibus perpetue triumphare, Christe salvator mundi, qui cum patre et
saneto spiritu vivis et regnas Deus homo vere per omnia secula secu-
lorum. Amen.

Petitur devote, si debeat dari copia premissorum.

188 Xi. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

XI.

Konrad von Megenberg.

a) Planctus Ecclesie in Germania m.
Aus : Paris 3197 A.
(fol. /.) Gloriosissimo vicechristi in Alemaniam legato, domino Arnaldo
de Virdello Conradus de Montepuellarum iuvenis, phylosophye imitator,
laudabiles metas in utriusque negociandis vite feliciter optinere. Insignis
utriusque iuris archa, moribus depicta, virtutibus presculpta, manu sa-
piencie celitus provisa, intuere et respice obprobrium *) tarn generöse filie
sedis Romane, recordare, quid acciderit Germanie, quot et quantis quali-
busque erroribus in mari viciorum cottidianis exagitatur undis, quomodo
facta est meretrix civitas fidelis plena iudicii ! lusticia habitavit in ea}
nunc autem homicide*). Verumtamen, si fas esset huius morbi demon-
strare radices, uttique dominus daret verbum ewangelisantibus virtute
muita3) ! Quoniam ewangelisantis guttur veritatem meditatur et labia ip-
sius impium detestantur^). Ewangelisare igitur et tu poteris, pater. Namque
huius egritudinis potissima radix est capitum morbus, quia omne caput
languidum et omne cor merens, a planta pedis usque ad verticem non
est in eo sanitas*). Quibus dudum predixitYsayas6): Audite verbum domini,
principes Sodomorum; auribus percipite legem Dei nostri*); quiescite 7) agere
perverse, discite benefacere. Quorum et polycye predixit 8): Argentum tuum
versum est in scoriam, vinum tuum mixtum est aqua, principes tui in-
fideles socii sunt latronum, omnes diligunt munera, secuntur retribuciones,
pupillo non iudicant et causa vidue non ingreditur ad eos. Propter hoc
ayt dominus exercituum fortis Ysrahel : heu consolabor super hostibus
meis et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam
tuam et auferam omne stagnum tuum et restituam iudices tuos, ut fue-
runt prius et consiliarios tuos, sicut erant antiquitus. Quapropter, quin
ipse vicechristus cum consiliariis suis in foro penitencie reddatur, sicut
sanctissimi predecessores ipsorum antiquitus fuerunt, scoria Germanici
erroris ad purum non decoquetur. Quanto insuper longioris more huius
morbi postulatur medicina, tanto profundius filiale vulnus tocius corporis
flagellabit medullas. O, doctorum sapiencia, cur te ipsam ignorasti, quare
fumo inanis superbie oculos tuos submisisti ? Numquid honestius flores

a) ms. vestri.

1) Thren. 5, 1.

2) Jes. 1,21.

3) Ps. 67,12.

4) Prov. 8,7.
5; Jes. 1,5. 6.

6) Jes. 1,10.

7) ib. 1, 16, 17.

8) ib. 1, 22-26.

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 189

Romane sedis penitencie lacrimis medullitus postulabantur, an eiusdem
sedis dignitas fimbrias revocandorum reverencius insequitur, eosdem
eciam convertendos longinquis in partibus lacrimosa voce proclamat?
(fol. 1 v). Secunda eciam accedit talis egritudinis radix : studiosarum per-
sonarum spretus, qui a flore iuventutis per adolescenciam quousque in
annos viriles in scolasticis disciplinis tempora sua suffocarunt, qui nee
commendantur nee benefieiis Romane ecclesie in Alemania pre ceteris
extolluntur, seeundum illud Senece *) : Nobilis intellectus nee appreciatur
nee diligitur, et eredo, quod si venalis esset, non haberet emptorem.
O, ineffabilis sapiencie altitudo, quare panem filiorumeanibusad manducan-
dum transmittis, qui penitus se ipsos et magis tuam ignorant nobilitatem ?
Ceterum vestre reverencie sequentem transmitto traetatum, qui ante
anni spacium natus2), rem, de qua agitis, domino pape predixit, sicut per
prineipes Alemanie in posterum exivit in actum. Parvulorum audire ser-
mones iocum senibus inducit, seeundum illud scripture : Surgant parvuli
et ludant coram nobis 3).

{fol. 2.) Incipit epistola magistriConradi de Monte-
puellarum ad capellanum domini pape.

lllustrissimo cleri flosculo ac speciali legum preeeptori domino Johanni
de Piscibus Conradus de Montepuellarum iuvenis phylosophye imitator,
flexo poblice manibusque convolutis quidquid pulcrioris promittit eunc.
tarum virtutum magistra a). Quam pictis manibus arborem sapiencie car-
pseritis ac quam venustis labiis eiusdem digeratis fruetus, ad plenum
referre vix sufficeret eloquencia thuliana 4). Sequitur ergo, ut nee lingua
mea vestri Status tangere minimam valeat verbellam ; nee calamus meus
plene audaciam vestri pallii titillandi fimbriam sumat. Verumtamen
quia Deus gloriosus et sublimis, qui de alto euneta prospicit, evidenter
vestros sie auxit successus, nee fortuna vestris precurrentibus meritis
sufficienter augere valebit, ut tarn pusillis, quam eciam acutissimis manum
sublimis mens vestra porrigat adiutricem : ideirco mens mea tenera, puerilis
et rudissima, cum tocius mundi peragraverit gyrum, vos sibi Gades b)
et anchoram sue spei fixit, de vestra tarn multiflorida humilitate in suis
dandis specialiter confidens, maxime cum gloriosus mundi vieeprineeps c)
seu vicechristus benignus, qui meritorie Benedictus papa duodeeimus in-
tytulatur, vos clero in curia Romana promovendo probatorem prefecerit
et lucernam. Igitur vestrarum virtutum thesauro hunc traetatum presen-

a) darüber die Glosse: idest sapienci«.

b) Am Rande: gades idest metas.

c) Glosse : idest papa.

1) Bei Seneca nicht zu finden; apprecian ist spätlateinisch.

2) Also etwa September 1337.

3) 2. Reg. 2, 14.

4) lies : Tulliana

190 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

tare sum ausus, quem puerilis mea sitivit adolescencia sub metrorum
pedibus respirare. Qui licet planctum ecclesie tociusque Alemanie la-
crimas ad gloriosum papam effundat, specialiter tarnen, o utinam magnus
foret, vester vult totis viribus esse, eo quod ipse tarn tener ruditatis
puerulus adhuc in cunis dormiens existat, in faciem stupendi leonis ac am-
mirabilis pape l) per se prospicere non sit ausus, cuius a) Romanum
album nigrum calami mei medullitus expavescit. Cum enim recolo, quot
et quantis qualibusque dotibus dominus noster Ihesus Christus vice-
dominum b) seu vicechristum suum dotavit, tunc loqui aliquid de ipsius
vicepetri c) inenarrabili potestate conturbantur omnia ossa mea et anima
mea turbatur valde. Verus etenim christicola os suum in celum funditus
profundare formidat neque valet, quoniam nemo prudens sollicitatur
plus sapere quam oportet. Attamen quia vos ipsius vicepetri, ymo vice-
christi, dignus estis secretarius et archanorum ipsius tacitus auditor, eius-
demque pallacia cottidianis passibus perambulatis, decet, ut cum do-
minum d) in benignitate ioca precingant, sibi puerilem hunc ludum pre
oculis aliquociens currere faciatis, nee illa metra rudia solum, sed una
me totum do vobis ad nutum. Totam substanciam vestri Status in pu-
gillum istius recommitto pueri, qui plenam mundi machinam in eodem
concludit pugillo, qui sit benedictus in secula seculorum. Amen.

(fol. 2 .) Incipit planctus ecclesie in Germaniam
compilatus per Conradum de Montepuellarum anno
domini M° C C C5 37° et presentatus capellano pape in
die circumeisionis anno eodem subsistente2). Cuius
capitulum 1. captat benivolenciam pape et cardina-
lium, conquerens penuriam imperatoris et cum hoc
humiliat se auetor et excusat.

Flose) et apex mundi, qui tocius ipse rotundi,

Nectare dulcorum conditus aromate morum,

Qui mira dya f) succingeris ipse s) sophya,

Orbis papa Stupor, clausor celi, reserator h),

Tu sydus darum, thesaurus deliciarum,
§. Sedes saneta polus, tu mundo sol modo solus,

Large favum melle radias, cardi j) quasi stelle

Si iungas nales k) 2), te lucent ') luce sodales,

Sydera maiora te non ra), graduando n) minora °).

Interlinearglosse : a) scilicet pape. b) seil, papam. c) idest pape. d) seil,
papam. e) sc. o papa. f; idest divina. g) seil. papa. h) eiusdem celi.
i) cardinales. Am Rande: hie figura que dicitur themesis. k) has sillabas.
1) seil, card^nales. m) seil. sunt, rn idest gradatim scandendo. o) sunt sydera.

1) Ein geschoben.

2) Das ist I.Januar 1338; der Vfr. rechnet nach mos Florentinus.
2) Verbinde: cardi-nales quasi stelle lucent.

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 191

§ Deficit et luna a), quam deflet prochdolor una

Filia formosa tua tarn pia, tarn generosa,

Filia tarn digna, Germania b) clara, benigna;

Mater et ecclesia, quam c) subgemit i) optima dya e),

Deplangens f) natam z) quondam tarn longe creatam h).

Et plangit *) merito. Pater optime, papa, memento !

Maximus es, minimo verbo k), crudo tarnen esto

Partim flexibilis ; poterit mens alta senilis l)

Ex verbis puerira) crudis quandoque moveri,

Hauriat ut magnum gutta n) sapiencia stagnum.
§ Sed labris °) rudibus inpingas, cum nimis hyrcus p)

Sermo labet stultus, nimis incoctus q), male cultus r).

Nam vix mensurnus s) solum loquor atque diurnus *),

Cuius u) per quartam vix temporis attraho cartam,

Ex calido ductus fletu, calidissime luctus,

Quem v) pinxit pallorw), tinxit x) cruciatus et horror.

§ C. 2 m- in quo auctor ostendit causam operis sus-
cepti;e-test causa, quia vidit in sompniis planctum
ecclesie Dei.

Visibus humanis michi vis y) vigilando prophanis

Nature clausit oculos, dolor intimus hausit

Iam fantasiam ; video perspectoque dyam

Tarn claram, portam remeantem z), stirpibus aa) ortam bb)

Ex dignis sobolem, David de semine prolem cc).
§ Regia matrona fuit hec dd), quam trina Corona

Pulcrius ornavit depingens et phaleravitee) :

Nam florum tf), lauri ss), ternum dyadema sed auri.
§ Erubet hh) in vultu, vestis sub paupere cultu

Iuteylt'nearg/osse: a) idest Imperator. Am Rande : hie conqueritur de penuria
imperatoris. b) idest Alemannia, c) seil, lunam. d) idest deflet seil, ecclesia.
e) idest divina vel saneta ecclesia. f) seil, ecclesia Dei. g) seil. Aleman-
niam. h; idest generatam magnis sudoribus sanetorum. i) seil, ecclesia
Dei. A. R.: hie invitat papam ad audidendum verba sua. k) seil. meo.
\) seil, tua, o papa. m) seil. mei. n) scil.de. o) seil. meis. p) id est in-
comptus. A. R.: hie supplicat ut papa parcat puerilitati suc. q) seil,
sermo. r) seil, sermo. s) idest per spacium mensis. t) quia de nocte
quievi. u) seil, mensis. v) seil, fletum. w) seil, ipsius luctus.

x) pro intinxit. y) seil, nature. z) seil, per illam portam. aa) supple ex.
bb; idest natam. cc) seil, ecclesiam Dei. dd) seil, ecclesia. A. R.: describit
ecclesiam Dei. ee) idest vestivit vel coronavit. ff) primum. gg) seeun-
dum. hhj seil, ecclesia Dei. A. R. per illas Coronas intendit gloriam mar-
tirum, vir^inum <t doctorum Dei.

192 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

Succincta a) tunica. Dum pernoto b) : Virgo Maria,
(fol. 3.) Quid vult hec domina c) ? Venit altera d) larga benigna,

Conqueritur e) domine prime f) matrique benigne ?).
§ Hec h) turbas duxit plures secumque reduxit i),

Tristibus afflictas k), rubeo de sanguine pictas,

Tarn pie parmatas l), tarn milicias galeatas,

Tarn pie, tarn misere proclamantes : Miserere !
§ Nudos infantesm) ortos iam, tarn lacrimantes

fervide, tarn misere, sie clamantes : Miserere !

Virginibus n) vidue proclamabant : Miserere!
§ Mater °) et afflendo pueris simul atque gemendo p),

Aggreditur retro, portam petit et vieepetro q)

Fletibus, ut sequitur, loquitur, reloquens lacrimatur.
§ Ast r) ego torrorem, quamvis rudis, hunc in honorem

Virginis eximie scripsi matrisque Marie,

Cuius s) et in plenum l) gremium me dono serenum u),

Cuius v) sub clamide me velo w), dampna ruine x)

Neu y) me persolvant, sed gaudia celica volvant z),

Non detractores curans, asinis rudiores.

Sic volo nee blesor aa) seniorumbb) nee volo lesorcc),

Sed fervens esse scriptillus dd) dando necesse,

Ni purum calamo, dicamee), quod digerit ordo

Nunc Alemannorum per arenam, nunc puerorum.
§ C. 3ra. in quo ponuntur verba lame ntabilia ecclesie Dei.

Filia formosa tf) domini, flens sto lacrimosasg),

Prerubicunda hh) rosa, fleo nunc pallens odiosa.

Alleph ;i) et ach, michi ve, cur dissipit omne suave !

Sola sedet pietas kk) Christi, flet et ingemit : alias n).

Nobilis et soboles David de semine proles

Vultum flectit humo nunc, quomodo flos sine dumo :

Interlinearglosse : a) idestarta. b) seil, inter me. A. JR. : per brevem et artam
tunicam ecclesie Dei intelligit auetor superbiam prelatorum ecclesie qui clau-
dunt gremium eius. c) seil, ecclesia Dei. d) seil, domina, ut puta Alemannia.
e) seil. Alemannia. f) seil, ecclesie Dei. g) seil. eius. h) seil. Ale-

mannia, i) seil, in patriam suam. k) seil, turbas. 1) idest armatas.

m) seil, eciam duxit. n) seil, adduetis per Alemanniam. o) seil, ecc-

lesia Dei. p) cum pueris. q) idest pape. r) A. R.: ostendit auetor

se in honore beate Marie scripsisse hunc traetatum. s) seil. Marie.

t; virtutibus. u; puritate et veritate. v) seil. Marie. w) idest oeculto.
x) ipsi. y) idest ut non. z) seil. me. aa) idest blanditor. bb) seil,
esse. cc; idest increpator. dd) idest parvus scriptor. ee) illud. ff) seil,
quondam. gg) seil ego ecclesia Dei. hh) seil, quondam. ii) A.R.:

Alleph interiectio dolendi. kk) idest ecclesia Dei. 11; est interieatio

dolendi apud Francos.

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 193

§ Omne genus rerum complangas a) ! Sum mulierum

Flebilis ; o proceres mundas, castas mulieres,

Numquid plangetis iuvenes, si quas adametis?
§ Mundicie celle florum b) conflendo c) puelle

Exsudent lacrimas, quia ius prepostulat illas d).
§ Nonne meis morbis celestis congemet orbis?

Rursum non plaude, celum, tua lumina Claude!
§ Clara lapillorum virtus et aromata florum e)

Marcescant f)> flescant g), flores vernando tepescant.
§ O dolor, o planctus nimius, plus quam dolor anctus h) !

Angis tarn dignam sobolem >), dulcore benignam.
(fol. 3 v) § O vos, o digni fidei vel mente benigni,

Omnes noscatis per stratam, qui remeatis,

Si dolor est tantus veluti meus ! Est modo cantus

In planctum versus, risus sub tristia mersus.
§ Nodet k) iunctura digitos, qui ') verbera dura

Incuciant cordi, mea conflendo bona, sordi

Tarn male connupta. Laudis sunt Organa rupta,

Effetumm) vellus Gedeonis l), rivat n) ocellus °).
§ O pallore gene subfuse, quippe serene p)

Quondam fulgentes, auroram despicientes q) !
§ Cirri r) dispersi modo sint ; quondam bene tersi

Et satis ornati, fulvi, crispi, phalerati s)

In capitis claustro flatu lusere sub austro.

Hirci conflicti tristes sint undique stricti l).
§ Plangant u) armille gemmarum sydera mille,

Cirros que v) pingunt et Collum, pectora cingunt.
§ Purpura pallore tingatur w) et absque colore

Quilibet ornatus sit ! Mecum stet lacrimatus !
§ Incuso patrem, si fas, mundi prothoregem,

Mitem qui matrem voluit nasci protholegem x),

Christi sudore rubro comitante cruore2).
§ Quantus honor y), quem tantus amor Christi preciabat,

Interlinear glosse : a) seil, michi. b) idest virtutum. c) seil, michi. d) seil,
lacrimas. e) seil, in condolendo michi. f) idest tepescant. g) idest ineipiant
flere. h) idest angustia. i) seil, ecclesiam Dei. k) idest connodet. 1) seil,
digiti. m) idest sine fruetu. n) idest : plorat. o) seil. meus. p) seil,
quondam. q) seil, in rutilitate et splendore. r) seil. mei. . s) idest ves-
titi, daneben: quia ad flatum ventorum capilli ludunt in capite hominis,
t; seil, cirri u) seil, in manibus meis. v) seil, gemme. w) idest

intingatur. x) idest ecclesiam Dei. r) seil, ecclesie Dei.

1.) Vgl. Judic. 6, 36—40.

2) Zu dieser Lehre vgl. z. B. Augustin, Enarr. in ps. 138, 2 ; J. Sc hwane
■Dogmengeschichte II 640 (Freib. i. B., 2. A. 1895).

Schulz, Texte. 13

194 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

Christus homo, Deus atque leo quem a) sie preamabat,

Ex celo salvum saltum sub virginis alvum

Ut faceret nasci curans et fomite pasci b)

Lactis, confringit c) artus d) crux, fascia pingit.
§ Sic potui nasci sub Christi sanguine ; dasei e),

Postea postiilas *) pecii de sanguine stillas

Martiribus dignis, velut agnis morte benignis.

Quippe meas vestes tersi de sanguine, testes

Celi sunt cives. Deus, o, quam gloria dives

Me f) genuit, prolem virtutum, denique solem !

0 Deus, o prothorex mundi, cur sie tua flet lex?

O quantam s) sordem, quam h) tantus sudor in orbem

Contulit! O, misera ')> brevis, o, michi suppetit hora.
§ C.4min quo ecclesia accedit papam et exhortatur ipsunt
ad vindicandum maliciam mundi et audaciam persuadet»

Ex animo tristi tibi dico, vicarie Christe,

Dicam pace tua, pater, obsecro, paueula verba.

Sint tibi terrores, quos noscit2) deteriores

Nunc, lux ecclesie, prudens cytharista Marie k).
(fol. 4). Corrige, cum possis, nunc sordes, quas bene noscis !

Heu, nam peccatum satis est, quod velat opacum,

Et magis incultum tibi, sume pater pie eultum

Petri tarn leti '), subeuntis pocula letim).

Ob Christi laudem studeas, bone n), rumpere fraudem

Et ius seetare domini, pro quo moriare !
§ Sum connupta °) tibi, pie papa, subambula Petri,

Sum tibi commissa, pater, ut scis, nobilis yssa p) b),

Ut me preserves noeuis, mea munera serves

Et proceres vestes q). Scripture sunt michi testes,

Quod sum res rerum, puleerrima sum mulierum.

Omnis honor, velud omnis amor, tibi dicere vincor,

In me depictus floret. Michi quippe relictus

Est orbis mundi, pro regno denique mundi.

Omnia sed reliqua nunc transeo ; non sinit equa

Lex, ut calcentur, pedibus mea munera dentur,

Interlinearglosse : a) seil, amorem. b) seil, postea. c) seil. Christi, d) seil,
artus Christi. e) idest ineipiens dari. f) seil, ecclesiam Dei. g) supple :
videas. hi seil, me, ecclesiam Dei. i) seil. hora. k) seil. papa. 1) idest
gaudentis. m) idest mortis. n) papa. o) seil, ego ecclesia. p) idest
mulier. q; seil. meas.

1) Wohl = post illas, illas mit stillas zu verbinden.

2) So ws., wohl: noscis.

3) yssa, issa hebr. mulier (Hieronymus).

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS 195

Si dormis a) ; vigila, te citäns excitat hora !

Iusticie parma b) te vestiat, induat arma

Tarn prudens animus! sie non es corpore nudus.

Sola c) voluntas, pauca potestas regna subegit,

Magna potestas, nulla voluntas denique degit.
§ C. 5 m. in quo papa ecclesiam commendat et ipsam
ad osculum invitat ipsique gaudia exhortatur.

O mea dileeta, puleerrima tu mulierum,

Mitis, perfecta, redolens nardus specierum,

Virtutum sponsa eunetarum, virgo, magistra,

Labia sunt oris tua mellea mitis odoris,

Aurore dominans, facies puleerrime pregnans d).
§ Suntque columbelli e) premitis ad instar ocelli f) !

Regia matrona, te septat trina coronä,

Nam florum, lauri, ternum dyadema sed auri;

Candescis bysso, quam pingit lactis ymago ;

Flores de summis radiantibus undique gemmis !
§ Oscula dulcoris michi r) stillet balsamus oris,

Pulcra, tui h) ! Tecum trahe me, curramus in ortum,

In quo florigero rosule pregnantur ab austro,

Qui ') mellit *) rores, florum diffilat odores.

Rivos exsudant fontes, sua dulcia nudant,

Carminibus plena iam dulcisat2) phylomena k) 3).

Laudula l)4) pendula J), garrula l) parvula) J)5) gaudia pregnant ;

Omnia numinam) dant sua munera, plaudia regnant.

Surge cito, propera, sine mendis n) dulcis amica !
(fol. 4 v). Tempus ditandi vocat °) et vires p) recreandi !
§ C.6m- in quo ecclesia conqueritur de obauditu pape eo,
quod ipse obaudi verit p 1 anetum eius et cum hoc ostendit
pape, quod secum gaudere non possit ad presens.

Ach Deus omnipotens, hie sto tua filia lugens!

Effudi lacrimas sponso <j), sed obaudiit illas.

Interlinearglosse: a) o papa. b) tale genus armorum. c) a. R: nota. d)scil.
in pulcritudine et splendore. e) idest parvi columbi. f) idest oculi tui.
g) seil. pape. h) seil. oris. i) seil, auster. k) avis. 1) avis. m) idest
omnes dii. n) idest maculis. o) seil. nos. p) seil, nostras. q) idest pape.
\) mellit, ivohl nach mellitus gebildet , sonst: mello, mellare.

2) dulcisat = dulcescit.

3) phylomena oder philomela, die Nachtigall, vgl. Megenberg, Buch
der Natur S. 220,31.

4) laudula = alauda, Buch d. Natur S. 171, 13 ff.

5) pendula: srhzvebend} ob Vogelname ? oder mit laudula zu verbinden?
(vgl. Körting, Lat. Rom. W. B. s.v.); garrula: der Häher, vgl. Megenberg,
Buch der Natur, S. 199,7 parvula : Klein, mit garrula zu verbinden ?

196 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

Excellens pena numquam sibi nupsit amena a);
Ut pueri discunt, se non contraria miscunt.
§ Si michi b) compateris, mea tristia tunc lacrimeris c),

Aut die d), si noris, que sit medicina doloris e) ?
§ Iam sunt fellita mea labia, gaudia trita f),

Cur non amplector s), non osculor g), optime rector h).
§ Que l) miseri pena, nescit fortuna serena,

Risus ignorant, que languida vulnera plorant.
§ Sola sedet probitas, flet, quomodo subgemit, alias k) !

Alleph, quid faciam ? Maneam neu l) sive recedamm)?
§ Papa, recedo, vale ! Tibi semper capto valere,

Viva vel extineta n) sim, florida °) vel maletincta p).
§ Attamen hoc prescire potes, si marceo corde,

Quod tua sunt, si vera notes, hec fulmina sorde.
§ Non propriis mendis q), peregrinis subruet undis r),

Fors s) tantum vicia papam mergent peregr na l) 1).
§ Navis tu prima Christi, caveas tibi rima

Neu u) submergaris, de sola v) subruit omnis

Ecclesie classis; aliorumw) non cade cassis x) !
§ C. 7m- in quo papa ostendit se ignorare causas doloris
ecclesie Dei et supplicat ei, quatenus in propria forma
dicat easdem causas.

Bella michi video prefigis viribus ultro.

Que non demerita michi fingis crimina trita.

Ut cum pace loquar. Tua verbula sunt michi calcar

Atque tue lacrime michi panes sunt die nocte !

Sed tarnen hoc noscas, quia nescio que tua poscas?

Non solum martis y), michi stant z) occasio mortis.

Que bona perdisti vel que mala dampna tulisti?

Ergo die, domina mitis, matrona benigna,

Sub forma propria, que tristia sint tibi, dyaaa)?
§ A me bb) non cedasee)! Hoc cedere dd) mors, michi credas,

Esset; nam trita ee) tua mors michi ff), gaudia gg), vitahh).
§ Asside ij), die, digna kk), tua tristia, virgo benigna !

Interlinearglosse: a) idest gaudiosa et delectabilis. b) ecclesie. c) seil, o
papa. d) seil, o papa. e) seil. mei. f) per dolores et tristicias. g) seil. te.
h) seil, o papa. i) a. R. nota. k) est interiectio dolendi. 1) pro : ne. m) seil,
ab hoc mundo. n) idest mortua. o) idest virida. p) idest male colo-
rata. q) idest maculis. r) seil. papa. s) idest forte. t) idest aliena.
u) idest non. v) seil, rima tua. w) seil, o papa. x) idest vanis operibus.
y) idest belli. z) tua tristia. aa; idest: o saneta ecclesia die etc. bb) seil,
papa. cc; seil, o ecclesia. dd) seil, a me. ee) idest mala, ff) seil. sunt,
gg) seil, tua hh) seil, sunt mihi. ii) seil, michi. kk) seil, ecclesia.
1) Vor peregrina im Texte aliena durch Punkte getilgt.

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 197

§ C. 8 ra. in quo ecclesia ostendit, quod doleat de calum-
pniis et miseriis aquile intelligens per aquilam imperium
Romanorum.

Conqueror ergo tibi, pie papa, vicarie Christi.

Mi pater et domine, mi sponse, magister et alme a),

Me nunc immacerat dolor, interiora b) cruentat.
{fol. 5). Me planctus tangit, pallor cruciatibus angit,

Connodo digitos, clamoribus excito celos,

Plangens nunc aquilam, super omne volatile primam.

Ve c), perdens aquilam perdam rem viribus amplam,

Nee mox hanc caperem, si vellem, non iterarem.

Scisne d) bonam gentem, dignam, prope, non proeul entern e)?

Nutrit et hanc aquilo ; michi crede, timetur ab austro fj.

Occasus solis, timeas hanc, spernere nolis s) !

Nutrit et hanc oriens partim ; modicum timet hec gens.

Audax, non vilis, fortis, stans mente virilis,

Nobilis ast, hylaris, mores contraxit Achillis h),

Hectoris et Parydis, exemplar ') die satis Herclis k).

Milicieque *) rosa, fide strennua, gens generosa,

Milicie numen merito tenet ensis acumen,

üignens terrores inimicis captet honores™).

O pie, qua recolo, quondam defendere nemo

Me n) potuit, scio, nee voluit ; sed pulcre redemit °)

Magno sudore Germania p) certe cruore.

§ C. 9m in quo ecclesia ostendit, quare dederit imperium
Theotonicis, et cum hoc revertitur ad conquerendum de
amissione aquile.

Cernens quanta gerit bona strennua, nee sibi querit q)
Vite delicias, quia mortem curat ut iilas r),
Sub iuris messe fuerit vel quando necesse,
Succingens aquilam, super aurum muneror illam s),
Et volo, quod reges gignat *), Rome prothoreges.
Digne ferens aquilam Germania nutriat illam ll) !
Credebam facere satis optima, sed periere :
Non aquilam teneo ; prothoregem v) Iumine quero,
Sed non invenio ; citow), sed loquitur michi nemo,

Interlinearglosse: a) idest sanete. b)scil. mea. c) seil. mihi, d) seil, o papa.
e) idest existentem. — a. R. links : hie commendat Theotonicos. f) seil.

hec gens. gj seil, hanc gentem Alemannicam. h) seil, illius pugilis.

i) seil, hanc gentem. k) pro Herculis. 1) seil, hec gens. m) seil, im-
perii. n) seil, ecclesiam. o) seil. me. p) idest Theutonia. q) seil.

Alemannia. r) seil, delicias. s) seil. Alemanniam. t) seil. Alemannia,
in seil, aquilam. v) idest imperatorem. \v) idest voco.

198 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

§ Pulcra Syon a), luge, modo tristia fellea suge,

Tanto plus misera b), si tarn brevis abstulit hora

Res tibi tarn mundas, tibi, dico, quippe iocundas c).
§ Ludunt ecce canes, porci ioculantur inanes,

Et lacerant vestes d) subtiles, — sunt *) tibi pestes,

Hoc scio, iam plures, quam celi sydera, fures.

Nemo modo postes castrorum f ) servat et hostes s)

Terret, sed misere mea castra diu gemuere.

Large volans aquila non solum posteriora

Culmina, sed vetera h), nova prospicit anteriora.
§ Mundus castra daret, mea que sunt, pauca negaret,

Sed magis ornaret aquilam, si large volaret.
§ C. 10m- in quo ecclesia ostendit, quod meretrix que est
superbia et vana gloiia prelatorum christianitatis impe-
diat aquilam.

(foi. 5 y). Alleph, sed meretrix '), viciorum pessima nutrix,

Cespitat k) in phaleris ') michi fructusm) tingit amaris n);

Et meretrix pueris °) aquilam diffidat avaris,

Quam cito raptatur p), iterum meretrice fugatur.
§ O nimis immunda mulier, tibi nulla iocunda,

Ni reddas aquilam, nasum perdes cito nequam!
§ 0 viciis plena, tibi cur cessere serena,

Que michi sunt propria defedans ? Räch, pharisea,

Vile genus rerum, turpissima tu mulierum,

Quippe luens aquilam perdas aures, volo, nequam !
§ 0 mala tu, misera, quia nee mora nee valet hora q)

Nasci, quin flentem me reddas, corde gementem,

Non reddens aquilam, perdas visum, volo nequam !
§ Eloquia immundi, mala tu, tu gloria mundi,

Phach, mala, räch, misera, tu pessima, tu pharisea,

Ni reddas aquilam, vitam perdas, volo, nequam!
§ O iuvenes proceresque senes, caste mulieres,

Omnis amans aquilam, peto, perdere curet hebream !
§ C. lim. in qU0 ecclesia ostendit minas superbie, et cum
hoc ostendit, quod verba reprehensoria malum hominem
non moveant.

Sed meretrix plaudit viciis, voces r) et obaudit.

Itttcrlinearglosse: a) idest ecclesia Dei. b) seil. es. c) seil. res. d) idest tuas.
e) seil, o syon. f) seil, meorum. g) seil. meos. h) seil, culmina.

i) seil, vana superbia. k) idest titubat. 1) idest in vestitu longo,

m) seil. meos. n) seil, eibis. o) a. R. links: per avaros pueros intelligit
actor regem Francie et regem Robertum qui se scribit regem Sicilie.
p) seil, aquila. q) seil, o vana gloria mundi. r) seil, nostras.

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 199

Non curat verba, fors verbera curet acerba !

Mogonus a) atque Cya a) *) mergent hanc, cum sit Hebrea !

Non miserentur ei, quia submerguntur Hebrei

Quilibet in Reno, ni b) cornu reddere pleno

Se possint, dico, burgensibus aut Ludowico c) 2).
§ Sed nullus miseram sibi nutriet hanc in amicam,

Nee quem delectat caper hyreus, quando caprinat3).
§ O nullos utinam delectaret mala nequam !

Prochdolor, hec proprios dominos nutrit michi servos.

Quolibet in claustro regnat; fertur mala plaustro

Quamlibet in cellam ; deeeptat quamque puellam

Quoslibet et monachos ; multos nutrit phariseos,

Qui michi nil prosunt, pocius sed turpiter obsunt.
§ Ocupor in nichilo, laterem lavo ; non loquar ergo

Plus, non est equum me talia dicere secum.
§ Non lavat d) hanc verbum, sit simplex sive superbum,

Sed pocius e) sordet; quam non malefaccio f) mordet.
§ Si quis honestatis cupit aut florem probitatis,

Huic, puto, sunt verba mea verbera sicut acerba.
C. 12m- in quo ecclesia applicat predieta mala ad papam
et ipsum reprehendit super eo, quod eam non preservat
ab Ulis.

Quelibet hec scisti, pater, ipse, vicarie Christi;
(fol. 6). Si non servabis, me s) tanta sorde necabis.
§ Si fas est, dicam, quandoque deceret amicam h)

Tarn sponso dignam, tarn castam scire benignam

Esse Dei natam, magno sudore ') creatam,

Nee quamquam sinere meretricem regna tenere,

Que michi sunt propria. Satis ex hoc flendo sophya

Nuper, crede, soror k) mea, planxit, et ethera clamor

Eius tangebat ; hec turpia certe dolebat :

Asseruit regem primum mundi *) protholegemm) *)

Celis restitui vel tanta sorde lavari.
§ Numquid adulterium, divorcia vult mulierum?

Me castris sordere meis, lex non sinit equa,

Aut astris residere diis me cernat iniqua ").

Interlinear glosse: a) fluvius. b) pro: nisi. c) seil, imperatori. d) a. R.:
nota. e) seil. plus, f) sua. g) seil, ecclesiam. h) seil, ecclesiam Dei. i) seil.
sanetorum. k) seil. mea. 1) idest Deum. m) idest ec clesiam Christi, n) seil.
lex.

1; Unbekannter Fluss, in der Main oder Rheingegend;

2) Vgl. Grauert, Hist. Jahrb. 22, p. 640. 645 f. 682—684, über die Juden-
verfolgungen d. J. 1336—1338, u. unten c. 27.

3) Caprinat = capridat (Ducangei. 4) Korr. ans prothoregem.

200 XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS.

§ C. 13 m- in quo ecclesia ostendit omnes familias suas
idest 7 partes sapiencie, peccare in suis actibus.

Pausat nunc symphon dyatesseron et dyapason a) '),

In gravibus barrit 2), vox tristia murmura garrit 3),

Intricat4) et numerum rudis indistinctio vocum b).
§ Est matrona c) potens pannosis dispare pallens d).
§ Expers est c) Iuris, solem pertingit eclipsis e),

Phebes f) se claudit, iam totum sydus obaudit.
§ Cespitat in vanis iam lingua, monetat inanis s) ;
§ Floribus est nuda, rudis et vox rustica, cruda h) ;
§ Iam paralogisinat 5) homo quilibet atque sophismat j)6);
§ Ethyca marcescunt, magis et brutalia crescunt k).
§ Femineum vulgus gladii nunc optat acumen,

Sed cadat in pelagus, hoc mergat, supplico, flumen !
§ Omnia iam perdo mea munera ; mi pater, ergo

Consule, quid faciam, tarn turpem quod Phariseam,

Que perimit i), perimam. Deus hanc maledicat Hebreamm)!
§ C.14m in quo papa corrigit ecclesiam super sibi inpo-
sitis et se excusat de eisdem.

Eloquar, o digna, mitis mea virgo benigna n),

O morum nutrix, ruidorum tu reparatrix,

Illustris princeps mundi te nosce rotundi.

Nam si te noris, aderit medicina doloris.
§ Cur sie degeneras, cur te non prurit °) honestas,

Cur, princeps rerum, tibi iurgia sunt mulierum ?

Mallem certe mori, quam te voluisse p) dolori !

Non natura parem tibi reddere vult mulierem,

Non voluit, fors nee potuit, puto; viribus absit

Nature, tantam matronam reddere, quantam

Vel quäle genuit ; te plenam dicere nescit

Cunctorum lingua, loquor et cum pace, magistra.
(fol. 6 v). Mors voret q) hanc r) morbis, si clausula clauserit orbis

Interlinear glosse : a) a. R. peccatum musice. b) a. R. peccatus arismetice.
c) seil, ecclesia Dei. d) a. R. peccatum geometrie. e) a. R. peccatum astro-
nomie. f) idest luna. g) a. R. peccatum grammatice. h) a. R. peccatum
rhetorice. i) a. R. peccatum loyce. k) a. R. peccatum moralis scientie.
1) seil. me. m) seil, vanam gloriam mundi. n) seil, o ecclesia Dei. o) idest
movet. p) idest dedisse. q) idest devoret. r) meretricem.

1) diatesseron die Quarte, diapason die Oktave.

2) barrit : barrire elefantorum est (Ducange).

3) garrit : schrecklich lärmen, um die Feinde zn schrecken.

4) intricat : hemmen, erschzveren.

5) d. i. paralogizat.

6) sophismat : sonst sophismaticare oder sophisticare (Ducange).

XI. KONRAD VON MEGENBERG. a) PLANCTUS. 201

Vnquam tarn pictam mulierem, tam pie fictam,

Quam fedare tua sponsalia vel tua claustra

Vellem ! Nam celera *) tua sunt mea vel viceversa.

Sed non peccabis, neu a) peccem, me sociabis.

Numquid servasti mea culmina ? Me sociasti

Semper, peccare numquam potui, sed amare

Te, custodire b) virtuti nee resilire.
§ Dulcorum celle te concomitant domicelle c),

Septem quas pingit, has veste pedissequam d) cingit,

Ut decet, exornat, virtutibus undique normat e).

Circum te, prolem f)> lucent, quasi sydera solem s)

Hec lucent astra, decorant mea que tua casta,

Illustrant animum h), quod possit cernere verum.
§ Cur vanis ergo me corripis? Accipe, virgo,

Consilium sanum : tristari redde prophanum !

Supplico tam sine re, mea viscera contremuere

Talibus in lacrimis, tarnen et nulli valituris.
§ Res i) deflens viles tibi sunt mores pueriles,

Quam deflens aquilam rem defles numquid amaram ?

Hanc aquilamne tuas recolis turbasse columbas k)?

Postergans aquilas archanas sume columbas k),

Simplas, prudentes, quasi serpentes sapientes.
§ Laudas Germanos ]) crudos, grossos, male sanos,

Quism) tribuens aquilam rudibus, si vis, rapis ipsam n).

Et merito raperes, numquam venient ad honores,

Vnquam ") nee vere per eulmen credo stetere °)

Imperii, mores, fidei tytulos et honores

Ut dilatarint, quidquam vel quid recrearint p).
§ C. 15m- in quo ecclesia solvit et interimit correcciones
pape faetas in capitulo precedenti.

O Deus, exaudi gemitus, nee flere subaudi,

Et papam flecte, prothoprineeps q), ut michi recte

In re meos volvat r) sermones vel bene solvat!
§ Tristibus omina s) si mala numina l) quos venerantur,

Hiis mala nomina nulla iuvamina presociantur.

Interlinearglosse : a) pro : ut non. b) seil. te. c) a. R. idest Septem artes
liberales de quibus scriptum est: sapientia edifieavit sibi domum, excidit
columpnas 7. fProv. 9, 41. d) idest moralis sciencia. e) idest regulat. f) seil.
Dei. g) seil, circumlucent. h) seil. meum. i) a. R. hie corrigit eam super
fletu aquile. k) a. R. per columbas intelligit viros ecclesiasticos. 1) a. R. hie
corrigit ecclesiam super laude theutonicorum. m) idest quibus. n) seil,
aquilam. o) seil. Alemanni. p) seil, de amissis imperii. q) idest Deus. r) seil,
papa. s) idest fortuna. t) idest deitates, a. R. nota.
1) d. I. scelera. 2) Vorher ncc. ausgestrichen.

202 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ Nunc sum ») delira pape, quod b) munera mira

Appingit sine re michi, nam dudum periere c)
§ Non me, non aquilas nee noscens ipse columbas,

Celi vix d) Stellas nee noscens ipse puellas e).
§ Nunc fleo tarn largum papam, qui forte litargum f)

Tarn graviter patitur, recolet fors, si medeatur!
§ Das s) vicium h) sine re 'l)f quia sermo subambulat in re k).
(fol. 7). Si bona i) dico bonis ra), mala n) quippe malisvolo °) verbis.

An p) dici munda meretrix meruitne ioeunda 1) ?

Sed magis immunda sibi quelibet et caribunda r).
§ Nee Deus s) es nee homo, medius tarnen et sine neutro,

Corporeus tarnen angelicus l), prothopresul u) amicus v)

Ipse Üei. Miseretunv) ei, cui tu x) misereris,

Vincit y) quos vincis. Oculos tene, supplico z), lincis!

Non fac degentem populum aa), circumspice mentem bb) !

Si neglectus in hoc fueris, cruciaberis ; aut hoc cc)

Si facis indigne, timeo dampnare dd) gehenne ee).

§ C 16ra- in quo ecclesia ostendit per raciones, quod papa
possit errare, eo quod papa supra affirmavit, se non pos-
se errare.

Corporis ff) in specula meretrix vim naeta ?%) superba,
Oscula dans hh) fellis Septem'') turgendo puellis,
Tarn plenis cariekk); vestes u) capit ipsa sophye mm),
Vultu dulcoris deceptatnn), veste sororis00);
Et tarnen ultima pp) sunt absynthia sicut amara.
§ Prompta bonis anima licet est, caro aq) viribus egra,
Corpus marcescit rr), racio bona queque capescit.

Interlinearglosse : a) seil, ego ecclesia. b) seil. papa. — a. R. hie replicat
contra laudes quas papa adtribuit ei. c) seil, mea pulcra dona que habui.
d) seil, noscit papa. e) seil. meas. f) idest. egritudinem oblivionis. g) seil,
o papa. h) seil. mihi. i) causa k) seil. vera. — a. R.\ hie replicat

contra instanciam sibi faetam de verbis que prius ipsi superbie dixit.
1) seil, facta. m) seil, verbis. n) seil, facta. o) quia sermones referendi
sunt seeundum materiam subieetam. p) pro numquid. q) seil, dici, quasi
diceret nequaquam. r) idest venenosa, et dicitur a carie quod est immun-
dicia. s) seil, o papa. — a. R. : hie premittit quoddam ex quo sequitur

papam posse peccare. t) seil. es. u) i. papa. v) seil. est. w) seil.
Deus. x) o papa. y) idest ligat. z) idest oculos cireumspectos. aa)scil.Dei.
bb) seil. tuam. cc) seil, regere populum Dei in virtute. dd)scil. tu dampnaris.
ee) seil, ignis. ff) seil. tui. gg) a. R. naeta dicitur a naciscor, quod est
idem quod acquiro. hh) seil. tibi. ii) idest 7 criminibus capitalibus.

kk) idest immundicia. 11) idest apparencias. mm) idest sapiencie. nn) seil,
te. oo) seil, nostre que est sapiencia. pp) seil. eius. qq) seil. tua. rr) seil,
in operibus bonis.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 203

Deget quippe bonis quociens a) virtus racionis,

Corporis et numen sternit racionis acumen,

Et cedunt dentis b) sociabus numina mentis :

Tunc c) sinit errare racio, valet et recreare d).

Cum venit aurora mentis cernendo priora e)

Tarn male patrari f)> viciis animum superari,

Corriget errores racio tunc forte priores .
§ Angelus erravit, celis sed non remeavit s);

Adam peccavit, veniam repetens remeavit h) ;

Petrus et erravit prothopapa, sed hie remeavit !

Non semper vinco ') meretricem, sepe relinquo k)

Que mea sunt propria, mea cum servat pharisea ').
§ Ad dominam remeare tuam te cogat honestas!

Ast aquilam revocare meam te, credo, potestas

Ammonet, et dure pestes nobism: rediture.
§ C. 17m. in quo ecclesia o s t e n d i t, q u o d non possit
diligere columbos id est viros ec c le s i a s ti cos haben-
tes se utnunc.

Laute colunt lumbos, coeuntes sperno columbos n),

Et strumam saturant °), nimis et mea semina calcant.

Pater p) agricola stat, sua semina spargit q) in arvum ;

Dat r) tibi crimina, sed time verbera s), te sibi servum

Optat, quod semen l) caveas u) sub floris acumen v).
§ Est avis ingrata w), quia stercorat in sua strata ;

Cingentes x) lumbos y) ego diligo, vere palumbos z) ;

Sed nullosaa) video nee habes veros nee habebo,
(fol. 7 v) Pompa namque sua meretrixbb) fugat hoscc), pharisea.
§ Estodd) tarnen castos retinerem vere palumbos,

Simplex prendetur ee) cito rusticus ff), et veneretur

A eunetis aquila, quia nobilis est avis ipsa.

Hec ss) tantum soboles regum procerum decet ales,

Estque columbus avis, quam traetat rustica quevis.

Inlevlinearglos.se : a) aliquociens. b) idest corporis, c) seil. te. d) seil, racio
suas virtutes. e) seil, facta eius. f) idest perfici. g) seil, penitendo, a. R. se-
eunda ratio ad idem sc. quod papa peccare possit. h) seil, ad salutem.
i) seil, apud te. k) seil, ego ecclesia. 1) idest vana superbia pape et

cardinalium. m) seil, mihi et tibi. n) a. R. per columbos intelligit viros
religiosos. o) seil, columbi. p) seil. meus. q) seil. Deus. r) seil, ex
negligentia tua. s) eius. t) seil. eius. u) ab hiis columbis. v) idest
ad honorem salutis. \v) seil, columbus. x) idest viros castos. y) seil,
suos. z) seil, parcentes lumbis. aa) seil, palumbos. bb) seil, vana

gloria. cc) seil, palumbos idest viros mundos et honestos. dd) idest po-
sito. ee) idest capietur. ff) idest columbus. gg) seil. ales.

204 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ Numquid ego a) mundi princeps, regina rotundi b)?

Sed desunt vires aquile michi ; sunt mea c) glires d) l)

Anterius retro rodentes, sed vicepetro e)

Scandunt f) in cantrum ?)a), mensam h) fedant ; nee in antrum

Affuget hos i) aquila, quia prochdolor est proeul illa k).
§ Non recolas aquilam me fors l) fecisse molestam,

Eloquor archanamm), fidei, recolo, male sanam n).
§ Quis non deliquit °) ? Nemo sine crimine vivit.
§ C. 18 m. in quo ecclesia ostendit, quod simplicitas
Alemannorum est fidelis et bona, et quod opus eius
vincat verbum.

Laudo Germanos, si vis tribuas mage sanos p);

Non mage tu sanos, mage tu, bene credo, prophanos q)

Querens invenies, vulpinos r) vel muliebres s).

Fraudibus, est crudus, insulsus nam scio, nudus l),

Germanus rudis est : sua grossicies michi prodest.
§ Simplicitas vera Germani nulla chymera u).

Assumit galeam, clipeum capit et pie parmam,

Corporis, ipse v) gula bellis volitans 3), ut in aula

Tunc hosw) astuti vulpini, qui sibi tuti,

Dicunt tarn crudos et moribus hos male nudos :
§ Pillea nee capitis gliscit rudis hie x) removere y),

Crura nee, ut sapitis, discit genibus retinere.
§ Vincit opus verbum Germani, vel sit acerbum z)

Vel mollens, tacitat, operatur, verba refutat.
§ C. 19minquo auetor libri narrat quoddam i o -
cosum de quodam Alemann o, laborans ecclesiam du-
cere ad iocum.

O pia formosa princeps, tibi dico iocosa,

Et puer aa) et iuvenis, placeat tibi dicere paucis.
§ Parysyus, digna cum me tarn Franca benigna

Nutrit, Germanum video fors more prophanum.

Francos tarn letos binos videt ille facetos,

Interlinearglosse: a) seil, ecclesia. b) supple : de iure, licet non de facto,
c) seil. dona. d) idest homines iniqui. e) idest pape. f) seil, glires. g) seil,
suum. h) seil. eius. i) seil, glires. k) seil, aquila. 1) pro forte.

a. R. hie solvit illud de perturbatione aquile. m) seil, fidei. n) seil, me
turbasse. o) seil, aliquando. p) seil, milites quam sint isti. q) idest
inutiles. r) idest fraudulentos. s) in factis suis. t) seil, a fraudibus.
u) idest nullum existens figmentum. v) seil. Germanus, w) Germanos. x) seil.
Alemannus. yj seil, in honorando aliquem. z) seil, huius verbum. aa) sc. ego.

1) glires : Mäuse.

2) cantrum = cantharum.

3) Von Begierde nach Krieg schwärmend?

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 205

Pillea qui sumunt capiti, tarn sepe resumunt,

Basia qui pingunt ori, que1) manus pie cingunt.
§ Rusticus ast illos reputat traxisse capillos,

Et clavam reperit, Francos satis et maledicit :

Räch non est illos licitum traxisse capillos,

Basia qui sibi dant, mox sese dire capillant.
§ Hü tunc insanum fugiunt, reputant male vanum.
(fol. 8). Cernit a) item mirum reputans pulcerrime girum,

Quem Franci curvant dominis, latus atque recurvant.

Sic faciam domino, disputat ille, meo.

Inque domum b) rediens sibi corpus inepte c) reflectens

Rusticus inplanus et mox sibi sibilat anus :
§ Cur loqueris pestis.pro me? sie dicit agrestis,

Non sinit impletus venter, quod quisque facetus

Se dominis curvet, ut Franci sepe recurvet .
§ Sic tua d) iam dieta rudium factis probo e) pieta.
§C. 20m. inquo ecclesia ostendit se pro nunc iocari
non posse et cum hoc2) affirmat, quod si unus est rudis,
tarnen alter est subtilis Germanus.

O puer, o iuvenis, mea seria pieta iocosis

Iam nolunt esse, cum sit deflere necesse .
§ Rustica natura semper rudis ad sua iura f)

Tractat grossiciem, procerum s) raro capit omen h).
§ Ablue, pecte canem, canis est et permanet idem »).
§ Numquid subtiles proceres k) Germania lactat?

Viribus exiles raro nutrix l) bona tractat.

§ C. 21 m. in quo auetor libri petit veniarn de ioco per eutn
indueto.

Ad placitum, domina, michi preeipe, saneta magistra!
Parce tuo puero, sanetissima, supplico, virgom)!
O mater, doleo, tibi condoleo, pia virgo.

§ C.22m. in quo papa probat se habere aquilam et per con-
sequens utrumque gladium per tres raciones.
Quod satis est, loqueris n\ quia talis mos mulieris °).
Scisne tuas aquilas quia nostra manus capit illas?
Imperii numen nobis nunc cessit acumen,

Interlinearglosse: a) seil, predictus Alemannus. b) seil. suam. c) seil, pre-
dictus Alemannus. d) seil, o ecclesia. e) seil, ego scriptor huius carte. i)a.R.
nota. g) idest nobilium. h) idest subtilitatem. i) quasi diceret : sie est
de naturali rustico. k; idest nobiles. 1) seil. Alemannia. m) seil, in

tuis miseriis. n) seil, o ecclesia. ö) seil, plurima loqui.

1) Für: et.

2) Eingeschoben.

206 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ Mundi pinguis a) adeps, prothopresul sum, prothoprinceps.
§ In brevibus retuli mea b) que sunt: ecce sigilli,

Si placeat, faciem. Dum Christus condere legem

Censuit ecclesie '), servus preamans ayt: Ecce,

Ecce duo gladii ! Christus : Satis est, ayt illi c).

Ergo non exul aquile stas d), cum prothopresul e)

Hanc f) prothorex teneat, dignus super omnia regnat .
§ Num g) Moyses gladio. h) rexit *), num e) prespiterando k) ?

Huius l) ad exemplar™) digni regnamus n) ad instar.

Numquid et exiles sunt °) pontifices pueriles,

Qui regnant gladio, regnant et prespiterando?

Sumus p) maiores, regnabimus ut iuniores:

Moguntinensis, Treverensis, Coloniensis,

Ast alii plures armantur sicut Achilles

Et celebrant missas . Nos sepe videmus et yssas <j) x)

Pro nichilo flentes, clamantes sive gementes.
(fol. 8 »), Talia r) natura, puto, fleumatis s) 2) in sua iura

Contrahit, exercet, oculos et fletibus arcet.
§ Plus, rogo, non loquere *), si u) vis mea iura tenere.
§ C. 23 m. in quo ecclesia probat per duas raciones,
quod prespiteri nove legis non debeant utrumque gladium
habere, sicut prespiteri in veteri lege.

Dum satis insigne tibi papa loquor, quia digne vj,

Non me postponas et te super ethera ponas !

Cardinibus w) si forte tuis hec verba loquaris,

Non michi, maioris quia sum, concedis, honoris.
§ Eloquar x) audacter : meus, assero, papa magister;

Asserit ipse y), sua quod sim, puto, larga magistra.
§ Arguis z) illepide, capis et que non docuere

Verba Dei ; disce, pater, illicitis resipisce!
§ Si Romanorum prothorex simul es prothopresul aaj,

Est Romanorum prothorex eciam prothopresul ;

Interlinear flösse: a.) seil, sum ego papa. b) quia seil, duo gladii; a. R. rot:
prima racio pape. c) seil, servo suo. d) seil, o ecclesia. e) idest papa. t) seil,
aquilam. g) pro numquid. h) seil, seculari. i) seil, populum. k) seil, eciam
rexerit. a. R. rot : seeunda racio. 1) seil. Moysi. m) seil, existentes, n) seil,
nos papa. O) seil, respectu nostri; a. R. rot: tertia racio. p) seil, nos papa.
q) idest mulieres. r) seil, facta muliebria. s) quia mulieres dieuntur

multum fleumatis habere. t) pro loqueris. u) pro quia. v) seil, loquor
tibi. wj idest cardinalibus. x) seil, ego ecclesia. y) seil. papa. z) seil,
o papa. aaj a. R. rot: prima racio ecclesie.

1 1 ms, eclesie.

2) Vgl. S. 194

3) fleuma = fiegma.

"XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 207

Tunc antiquorum a) protholex b) tua, sum c) pater exul d),

Sic pereo, perii, degam, sequitur lacrimari.

Non modus e) iste meus, pocius perhibetur Hebreus f ).
§ Nostri prespiteri mundis rebus sociari s)

Nitantur, veteres gliscant *) postponere mores2).
§ Angelice h) turbe, quas gyrus claudit in urbe

Terreni vultus, studeant sibi sumere cultus

Divinos, proceres gliscant accingere vires.
§ Conflictent j) simul et dictent que dogmata munda,

Consertent simul et certent que vita iocunda,

Conscribant simul atque bibant de mite cruore,

Quo k) leo Christus homo Deus atque redemit amore

Astus serpentis, quos clauserat osque parentis !
§ Has ]) lactent dyem) duo rivi phylosophye n),

Quorum °) mel primus derivat, amara secundus,

Ut bona preposcant, mala postergandaque noscant.
§ C 24m. in quo ecclesia adducit terciam racionem
ad idem et per hoc totum solvitur prima racio de
M o y s e.

Numquid ut ipse p) decet vivat vicechristus q)? Oportet

Premundis premunda sequi, carnem macerari.

Non voluit tarnen et potuit Christus bona mundi,

Profuit r) et studuit servos s) bona linquere mundi.
§ Petrus et Andreas, qui calcarunt maris undas,

Navem cum rethi linquebant denique leti;

Sic facit efetam l) Matheus quippe monetam u) ;

Sic faciunt alii v) linquentes pulpita mundi,
(fol. 9). Qui bene noscuntur w). penis x> tormenta y) sequuntur.
§ Non equus in sella, Christum portabat asella ;

Non sibi z) tarn parva castella nee alta 3), sed arva.
§ Numquid ut ipse aa) decet vivat vieepetrus ? Oportet

Interlinear flösse: a) seil. Iudeorum. b) seil. est. c) seil, ego ecclesia Christi,
d) isto modo, e) seil, tenere utrumque gladium, f) idest iudaicus. g) a. R. rot:
seeunda racio. h) idest viri Studiosi, i) seil, nostri prespiteri. k) seil, cruore.
1) seil, turbas. m) idest divine. n) idest sapiencie. o) seil, rivorum. p) seil.
Christus. q,> idest papa. r) seil. Christus. s) seil. suos. t) idest sine
fruetu. u) seil, quam habuit de theolonio. v) seil, apostoli. w) seil.
in scriptura sacra. x) seil, propriis. . y) seil. Iesu Christi. z) seil.* sicut
propria. aa) seil. Petrus.

1) gliscere = cupere, tumescere, superbire.

2) Vorher ausgestrichen vires.

3) Anspielung auf den Bau der Papstburg in Avignon, vgl. Grauert
1. c. 644, n. 1, Böhmer, Acta imperii p. 740, Ehrle, Hist. Bibl. Pont. Rom.
Aven. T. Romae, 1890, p. 602 ff,

208 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

üentes piscare, domini fidei revocare .
§ Ut sis terrenus, gliscis, sinis esse serenus .

Si quis nascetur, de terra certe loquetur ;

Angelicus rursum sapit optima plaudia sursum .
§ Umbra velut Petri nos sanaret vicepetri a),

O Deus, ach, utinam, qui legem diligis equam,

Tunc mallem castra sua porrectaret in astra b)1)!

Cresceret umbella c), Germania, magna puella,

Tunc sanaretur, fors d) (irecia consereretur e) .

§ C. 25m. in quo ecclesia adducit quartam racionem ad
idem sumptam a simili in astris.

Sydera magna duo cesserunt a prothofabro f),

Nam primum phebus e) presul pater atque diebus,

Altera luna subit, que nocti lumina subdit.

Hec duo se peramant et cunctis sydera regnant .
§ Luna means remeat, aquilonem denuo gyrat;
§ Qui h) vario !) degit, solem sed ecliptica k) legit !),

Signiferi semper, variat sed luna frequenter.
§ Hecm) magis illustrant mundum, cum maxime distant;

Si s) loca n) coniunctim sumant, pacientur3) eclipsim.
§ Commode non decuit bene solum sydus °) in orbe,

Non licitumque fuit caput p) unum nee sine sorde,

Ni collum candens teneat sub viribus ardens q).
§ Imperialis apex me rj servet militis ense,

Nobilis et prothorex s) parmam sumat sibi dense l),

Et conum galee subeat sub viribus ille,

Cui gladium donat u), auro quem Roma coronat,

Et cui dans aquilam super omne volatile primam.
§ Hie Cesar magnus, quociens mactetur ut agnus,

Interlinearglosse : a) idest pape. b) seil. papa. c) seil. pape. d) idest forte.
e) seil. Alemannie in sanando. 1) idest a fabricatore mundi. g) idest sol. a. R.
folgende Figur mit roter und schwarzer Tinte: zwei konzentrische
Kreise ; der innere zeigt auf der Peripherie sechs Mondphasen: unten
Vollmond, oben Neumond, rechts und links je erstes und letztes Viertel ;
der äussere Kreis oben in der Mitte die Sonnenscheibe. Diese und die
beleuchteten Stellen der Monde sind mit roter Farbe gemalt. h) seil,
sol. i) seil, cursu. k; idest totalis linea. 1) in preterito idest collegit
sibi. m) idest duo lumina. n) seil. sua. o) seil, magnum, a. R. hoc
applicat ad propositum. p) idest papa. q) scil.imperatorem. r) seil, ecclesiam.
a. R. exponit predieta. s) idest rex Romanorum. t) idest frequenter.

u) seil. Roma.

1) Vgl. Anm. 3, S. 207.

2) Rasur (Lücke) im ms.

3) ms. pacienter.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 209

Armis, sudore, virtutibus atque cruore

Florens a) ecclesia iuvenescit, regia sponsa.

Sanguis sublimus generosus tergit opimus

Cesaris ecclesiam, Christi sub sanguine natam.
§ Esto b) tarnen Cesar virtute leonis adinstar

Insignis pugnet, hostes crucis ense refrenet

Ad nutum, sponse ludus non sufficit iste.
(fol. 9V.) Devotis psalmis, lacrimis nutritur c) et almis,

Dum contemplatur divinitus et speculatur

Vernans milicia d), que dicitur, assero. prima.
§ Sic per castella regnabit casta puella,

Filia pulcra Syon, et ei cedet cacademon e).
§ Attamen hec sola doctrina perit, nisi stola

Ensis pregnetur, qua vulgus iners honoretur.

Phylosophis maior spes est vulgi, velut auctor f)

Fert ; que consuescit, homo nam dimittere nescit.

Ergo prius terror ensis disponat et horror

Vulgum concudat, iterum sudore recudat

Gentilem pestem, veterem deponere vestem

Imperet, ut bysso lactis tingatur et auro

Cor fidei pingat, Christi pia semina lingat.
§ Papa pius pater et dominus tunc mittat in arvum

Verba Dei, vere fidei faciat sibi servum %).
§ Nolumus h) et volumus h), non semper discere vulgus

Curat, nee plumbum h) curat bullando rotundum.

§ C. 26ra. in quo ecclesia adducit quintam racionem ad
idem sumptam a similibus multis.

Binos fortuna gladios manus arripit una,

Dimicat in piano, casu regnante prophano *).
§ Nemo videt sursum, simul attamen apte deorsum,
§ Nee sufflare queam, tarnen ore tenere farinam,
§ Nee vult verna probus dominis servire duobus!
§ Quid malus in claustro? quid quinta facit rota plaustro?
§ Noster brunellus in choro, die, quid asellus?
§ Hyrco quid cappa, porco quid, supplico, mappa?
§ Ceco quid lumen, scriptis libris quoque flumen ?

Pontifici parma k), clipeus quid et ensis et arma?

Interlinear g Josse :

a) idest hiis. b) a. R. respondet questioni. c) seil, ecclesia Dei.
d) seil, cleri. e) idest malus spiritus. f) seil. Aristoteles, a. R : forcior

est fides vulgi fide philosophorum idest sapientum. g) seil, vulgum domatum
iam gladio. h) seil, pape, a. R. nota. i) idest inutili. k) illud genus
armorum.

Scholz, Texte. i |

210 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ Martinus presul. celerum !) sanctissimus exul,

Se cruce consignans, clipeo nee casside pugnans,

Securum se dat inimicis, quos penetrabat.

Omnes sie facerent, si de vieiis remearent.
§ Cum duo sint gladii, solus cedet prothoregi a) ;

Soli sit solus gladius, duo sintque duobus,

Cesaris ipse minor, prothopresulis b) uttique maior.
§ Papa tenens animas satis optinet, ut puto, salvas

Has c^ satagens facere ; quas spernens salvificare,

Non solum puerum, sese sed negliget ipsum.

Obruit et proprium papam scelus et peregrinum d).

Ergo sis largus visu decet, ut, pater e), Argus f)
{fol. 10) Argutis s) oculis velut antea post speculeris !
§ Industris Cesar pugnando leonis adinstar

Gentiles frenet duros, leo fortis habenet ;

Pape non verba h), qui verbera curat acerba i).
§ Fac k) 2) calibisque sonurn vel k) 3) cassidis arripe k) conum ]),

Indue tem) clipeis, hastas flectas inimicis;

Aggravat hoc frontem, sudoris dat quoque fontem.
§ Verbis sub bulla n) pugnando verbera nulla

Dat crucis exemptis fidei, vix donat ademptis °).
§ C. 27 m in quo ecclesia adducit racionem sextam
ad idem sumptam a periculo futuro simili periculo
ludeorum, nisi caveatur.

Sic sese preament, mundo duo lumina regnent p),

Nee kathedras q) socient, sua sed decet ut loca distent.

Frigus avaricie longissime distet ab orbe r) ;

Si sua coniunetim querant, pacientur eclipsim.
§ Congrua sunt legi sua que dare sunt prothoregi

Atque Dei domino sua que dare sunt vieepetro s).

Sic doeuit Christus, decet ut doceat vicechristus *).
§ Si facias aliter, tibi dicam pace, magister,

Es modo, vix sed eris, male cum clero pacieris ;

Rides nunc, flebis modo, si ditescis, egebis.

Interliuearglosse : a) idest imperatori, a. R. applicat ad propositum.
b) idest pape. c) animas. d) idest alienum. e) seil. papa. f) talis
pastor qui dicitur habuisse 100 oculos. g) idest circumspectis. h) seil,
curat. i) seil, imperatoris. k) seil, o papa. 1) si non vis admittere
imperatorem. mi seil, papam. ni seil, sicut papa pugnat. o) seil, ver-
bera. p) seil, papa et imperator. q) seil. suas. r) seil, inter ipsos.
s) idest pape. t) idest papa.
\) d. 7. scelerum.

2) Auf Rasur.

3) Auf Rasur.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 211

§ Nitentur layci, credas, velut audio dici,

Quod male prespiteri, simul et perdantur Hebrei;

Nam bona prespiteri sua devastent et Hebrei.

Hü a) nimis usura, primi perimant b) sua iura,

Presbiterique regant sua, sed layci male degant,

Ducant in claustra rerum plaustrissima plaustra.
§ Ecce rei faciem, quia fors spernis mulierem c) :

Scisne, gregat pestes Germania? Nutrit agrestes d),

Et volat impunus quorum e) dux rusticus unus x).

Non tarnen, opto, meos ' ), in aquis mergunt sed Hebreos

Bombantes k) turbe ; regnant in qualibet urbe,

Mogonus h) atque Cya discunt, lacrimantur Hebrea.
§ In Frankenfurda ') fuit, hoc scio, maxima burda.

Iuris mendicus, qui, prothdolor, est Ludowicus,

Se vix k) defendit, pietatem sed pie prendit l),

Cum pie burgenses vocat et sibi congregat enses.

Iurantm), quod cleros pie defendant et Hebreos.

Quo facto pestes cessant, remanent et agrestes.
§ Credas, si vellet Ludowicus, plus mage mallet

Hoc populus, verum tibi dico, perdere clerum 2)

In rebus saltem n), decet ut in corpore saltem °).
(fol. 10 v). Ad solum nutum Ludowici sumere scutum

Gauderent vere. Deus o velit hoc removere !
§ C. 28 m. in quo ecclesia dat triplicem solucionem
racionis pape facte de Moyse.

Substituit reges Moyses, cum scribere leges p)

Nititur in colle; soli, sequitur, sibi nolle

Commissum regere populum, quia scripta docere

Et gladio regere populum se vix paciere.
§ Esto q) tarnen tales Moysen sprevisse sodales,

Non modus iste meus pocius perhibetur Hebreus.
§ Esto r) quod iste meus, proprius modus et nee Hebreus,

Attamen hoc mane nimis esset adhuc, mage sane

Intres consilium, vulgum retinebis amicum.
§ Vix hunc pes trusat leporem, quem rethe recusat s).

Interlinearglosse : a) seil. Iudei. b) seil, clerici. c) seil, me in protes-
tando dieta. d) idest rusticos. e) seil, agrestium. f) seil, clericos.
g) a. R.\ bombantes idest sonantes sicut animalia bombancia, ut apes et
huiusmodi. h) tales fluvii. i) tali civitate. k) seil, ibidem. 1) pro
prendidit idest cepit. m) seil, cives. n) idest ad minus. o) idest tran-
seam. p) a. R. prima solucio. q) a. R. 2a solucio. r) a. R. 3a solucio.
s) a. R. nota.

1) Zum Folgenden vgl. Böhmer-Ficker, Acta imperii nr. 1042 p. 725 f.
Jon. v. Viktring lib. VI. c. 8. u. 7., ed. F. Schneider IT 196. 200 f. (178).

2) Letzter Buchstabe in Tintenfleck.

212 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ C. 29 ra . in quo ecclesia solvit racionem pape
factam de inferioribus pontificibus, sed primam
racionem eius non solvit, quia per se patet eius
solucio intuenti.

Si male maiores vivant, simul inferiores,

Moguntinensis, Treverensis, Coloniensis.

Tanto plus misera a), quia me brevis obruet hora.

§ C. 30 m in quo papa ostendit se habere gladium se-
cularem quo ad confirmacionem eius, sed non quo
ad actum exercendi.

Ut me nitaris capias, non tanta loquaris!

Numquid eris rauca? Miror; michi, supplico, pauca

Dicere consuescas ! Melius mea verba capescas !
§ Sic me pontificem simul et facio prothoregem b),

Ut confirmentur per me simul atque probentur

Induperatores ') ; si qui sectentur honores

Et lumen fidei teneant, decet hiis misereri.

Et volo sie, iubeo, doceo sie sieque docebo.
§ Sic gladii posse michi cedere vult utriusque,

Ast exercicium gladium michi contulit unum c).
§ Non totus mundus Germania, credo, rotundus d),

Vix pars est parva ; cleri si dentur in arva,

Tunc currant alibi, rapiant campestria mundi !
§ C. 31 m in quo ecclesia perscrutatur a papa, de qua
gente ergo desideret imperatorem confirmare.

Cur nimis artatur animus tuus aut honoratur,

Si tibi tarn digne loquitur tua sponsa benigne?

Non mea fors verba, sed res te vexat acerba,

Et puto, quod merito . Vicepetre e), mei memor esto !

Quod tibi sum domina sub vita, morte magistra.

Cardinibus si forte tuis sua verba negaris

Aut aliis minimis, volo sim maioris honoris.
(fol. 11) Num f) tua scis cruda s), quod plangit curia h) nuda [),

Tarn sine vi tepida k) ? Te corrige, consulo, papa !
§ Quis, pater, est aquilam sumens, quis nutriet illam?

Quem vis ornari Roma, rogo, quem phalerari *)?

Germinam) milicie numquid satis hec meruere?

Interlinear glosse : a) seil, ego sum.' b) idest imperatorem. c) seil, spi-
ritualem. d) a, R. Solvit papa sextam racionem. e) idest o papa. f) pro
numquid. g) seil, facta. h) seil. Romana. i) seil, hominibus, quia iam
pauci frequentant curiam. k) seil, facta. 1) idest coronari. m) idest
Alemanni.

1) d. i. imperatores, wie immer des Metrttms wegen.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 213

Germen milicie, Germanus dicitur inde.
§ Induperatorem quem confirmabis? Honorem

Cui, pater, impendes, rogo, quem pro Cesare prendes ?
§ Fraudibus astutum vulpinum vas time Sputum a),

Ne pingas aquila, nee lylya te decet illa,

Que sunt feminea muliebria, cingere parma.
§ Non comedit vulpes insigne b) volatile, pultes c): l)
§ Nobile tarn Signum procerum, tarn denique dignum,

Esurit hos aquila eibos, quos d) non valet ulla

Telluris regio, nisi die Gennanicus ordo,

Milicie e) galea . Sequitur, quod non sinat equa f)

Lex aquilam rapere Germanis, quam tenuere s).

§ C. 32m in quo papa respondet, multas alias gentes
dignasesse imperio et non Theutonicos tantum.

Femina h), feminea loqueris puerilia verba,

Numquid milicia Francorum floret amica ?
§ Numquid Lombardi prudentes robore bardi »)?2)
§ Plures sunt alii satis et pro Cesare digni.

§ C.33m.inquo ecclesia reprobat alias gentes nominatas
per papam.

Franci katholici, fidedigni, quippe faceti,

Femineum vulgus, aquile non suvficit hoc rus.
§ Ast Lonbardya mage seit quam numina dya k);

Si cui forsan obest armis, sevissima fraus est J).
§ Si me milicia Germanica fors relevaret,

Cetera nequicia me totam »») dilaceraret ;
§ Si me milicia Germanica non recreavit,

Cetera nequicia me, noscas, raro beavit ;
§ Si fors milicia fraudem Germanica pinxit,

Cetera nequicia mare fraudis ad ethera tinxit n).
§ Hec si milicia pugnaret pro vieepetro °),

Cetera nequicia resiliret quam cito retro.
§ Rodere blande bolum sj decet ipsos quippe loquaces p),

Interlinearglosse : a) a. R. per vulpinum vas intelligit Lombardos et per
lylia Francos. b) seil, aquila. c) seil, eciam non comedit. d) seil,
eibos. e) seil, existens. f) idest iusta. g) seil. diu. h) seil, o ecclesia.
i) bardus est animal robustum. k) seil, in astueiis et versueiis callidis.
Ij a. R. quia sevissima est iniusticia habens arma. mt seil, ecclesiam.
n) pro intinxit. o) idest pro papa. p) seil. Francos.

1) pultes: puls der Opferbrei oder dir Armenspeise.

2) Vgl. die Stelle aus Conrads Buch der Xafttr S. 1.1h, bei (irauert
/. c. h47 , n. 1.

.')) bolum: den gefangenen Fisch, d.h. den J'apsf.

214 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Evacuando colum *) gestus resecare minaces.
£ Preflorens a) aquile caput optat penna virile b)

Milicie nutrix florens üermania victrix.
i/o/. // v.) Simplex est, agilis armis, robusta, virilis.

Exitus acta probat, vires Germania nodat.

§ C. 34 m. in quo papa regreditur ad reprobandum
Alemannos.

Laudas Germanos insulsos, crede, prophanos0);
Gignunt errcres. numquam venient ad honores.
Non unquam vere per culmen, credo, stetere
Imperii, mores fidei, tytulos et honores
Ut dilatarint, quidquam vel quid recrearint.

§ C. 35 ID. in quo ecclesia solvit illam reprobacionem
et ostendit, quod sola invidia prelatorum christiani-
tatis impediverit Alemannos.

Que quondam repetis, volo sed tibi solvere paucis.

Nutrix milicie Germania florida clare

Non verbis 2), factis sollempniter a prius actis

Imperium vere Romanum poscit habere.
§ Ex satis expertis et Lombardya repertis

Induit ipsa viros Germanos culminis heros

Imperii, postes firmat, quis fl i terret et hostes.
§ Imperio nato Germanis pulcre ligato

Cespitat in blacta e)8) meretrix inflata noverca ').

Triste s) malignatur i) lolyum h), quo *) certe necatur

Imperialis apex, nee quisquam floruit hie rex k).
§ Hec meretrix regnat '), diffidat, pessimam) pregnat,

Fundens in darum lucis, quod clausit amarum.
§ 0 fedans odium, cur claudis eulmina regum,

Ecclesie clipeos nondum mox subruis ortos ?
§ Subgemit Heynricus n), Conradinus n), Fridericus n)

Iuris mendicus nunc prothdolor et Ludowicus

Tarn mordens lolyum, quod subruit hostis amicum °).
§ O nimis invidia, turpis que fraudis opaca

Interlinearglosse : a) idest pennis. b) seil, caput. c) idest inutiles seil,
ipsos ecclesie. d) idest quibus. ej idest veste longa. f) idest vana su-
perbia pape et cardinalium. gj idest superbia. h) idest zizania. i) lolio.
k) seil, in Alemannia. \) seil, hodie. m; seil, facta. n) seil, imperator
a. R. nota bene. O) seil, invidia m subgemit quilibet predictorum,

1) colum : die Fischreuse, d. h. wohl die Kurie, die Kirche.

2) ms. sed übergeschrieben.

3) cespitat in blacta: sie strauchelt im Purpur (blacta = blatta).

4) malignare : giftmischeu.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS 215

Concipis, effundis, que mortis pocula condis !
§ Ad bona privigna a) velut ad mala queque benigna,

O nimis antiqua, nimis, o nimis ipsa noverca !

Cum puer orbis erat, te pessimus ipse crearat

Celi burgensis, domini quem mox vetat ensis.

Teque b) Cayn coluit, fratrem cum c) reste peremit.
§ Vivis adhuc meretrix, viciorum pessima nutrix ;

Cordi leta dabam, submersam quando putabam

Te, te tarn miseram ; mortem rogitabimus equam,

Ut te submergat in aquis vel cuspide tergat.

Mortua ni d) fuerit, mors funera magna perurit
(fol. 12.) Magnorum procerum, sternet fecem mulierum,

Te nequam, miseram, nichil in mundo valituram!
§ Sed nimis ipsa tenax caro stat tua, stat mala mordax,

Morderes e) mortem ! Forsan timet ipsa cohortem

Et cavet ipsa suam. Quis curet perdere nequam ?

Non demon cuius est infans hie f) pater huius s)

Nee dominus curat hanc h) tangere neque crearat i).

Iudicis adventum speetabimus ergo seeundum.

§ C. 36m inquoecclesia exclamatde amissione Ale-
mannie et invehitur contra superbiam prelatorum
christi an itatis.

Greci cismantur, de Cesare dum spoliantur ;
Sic se Germani disponunt forte profani,
Prothdolor, ex dignis veluti patefit modo signis,
Quorum gens errat mordax, pro Cesare gwerrat.

§ Numquid ero vidua de multis gentibus ampla?
Ach dolor, o planctus, nimius plus quam dolor anetus !

§ Ve michi, dormit ! Ave, me cingam milibus ach ve !

§ Ach meretrix, vestis viciorum, pessima pestis !
Quid de te faciam ? Pueri, perdamus iniquam !
Vos rogo, vos pueros, infantes lactis amicos !
QuosqueM crumene l) non iuvat, ymmo ludus arene
Nil plus complaudit, senium michi flere subaudit;
Namque crumena stat hiis sanetissima resque serena.

§ Frigus avaricie, cur non proeul exis ab orbe ?

§ Me, pater, offendam, laqueo mea guttura pendam,
Quin perdas nequam, que legem non sinit equam
Plaudere sub propriis . Cur nequam non maledicis?

Interli nearglosse : a) seil.. es. b) seil, invidiam. c> pro quando. d)pronisi.
e) seil, o invidia. f) demon. g) seil, invidia. h) seil, invidiam. i) seil,
invidiam quia sine ipso factum est nihil. k) seil, pueros. 1 seil, ludus.

216 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ C. 37,u in quo papa asserit se hucusque nescivisse
serium ecclesie, sed serio eius viso affirmat se con-
dolere ei.

Dulcis regina, sine ruga, flos sine spina,

Cur sie tristando, cur degeneras lacrimando ?
§ 0 nimis adiutrix mitis, dignissima nutrix,

Non sie credebam, tua seria nulla dolebam,

Sed nunc condoleo a) cernens tua seria, virgo.
§ Quid vult formosa Germania, quid generosa ?

Vel que Sit meretrix, quam defles, die, pia nutrix !

§ C. 38 m in quo ecclesia declarat, quod superbia pre-
latorum induat sibi strietam vestem, ut non possit
velare pueros eius.

Numquid pomposam meretricem scis generosam b),
Pessima que pestis? Mea feeundissima vestis,
Prothdolor, hanc vestit, hanc velat, hec mea restit c)
Nequicie reste, traetans tarn dulcia meste.
§ Hec d) michi dat fietam tunicam, fictissime strietam.
Et cum formosa mea filia, tarn generosa e),
Milicie munda nutrix, rosa prerubieunda,
{fol. 12 ») Frigoribus lesa Germania, vulnere cesa,
Tarn deflens cuptat, gremium genitricis adoptat,
Quamf) velem munde, vestis non suppetit £) unde.
$ Ingemit ergo mea suspirans filia magna h)
Crimina quippe sua Germania ; plurima stagna
Vix ipsam tergent feces vel ad infima mergent.
Quam si non mundas, sydus tingetur in undas
Et cadat in pelagus exspirans pondere fluetus.

§ C. 39 m in quo papa exclamat de dolore Alemannie
et inquirit, qua parte doleat vel in quo membro.

O Deus, o michi ve, quam turgida tristia de te

Audio ! Qua parte, mea filia, quero, vel arte,

Qua gemit iilustris ? Audet quis talia nostris ?
§ Expandas gremium, puerum tarn suseipe dyum ')!

§ C. 40 m in quo ecclesia ostendit, quod filia eius
Alemannia doleat caput idest imperatorem.

Est caput illacrimans Alemania, vulnera plorans k),

Sed capiti partus alios dolor inficit artus.
§ Iuris mendici calcaribus est Ludowici

Interlinear glosse : a) seil. tibi. b) seil, in vieiis. c) idest ligat. d) seil,
meretrix. ej seil. Alemannia. f» seil. Germaniam. g) seil, michi.

h) seil. Germania. i) seil, sanetum. k) vel Sudans.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 217

Hic dolor ; et stricta negat hunc a) vestis mea ficta,
§ Denegat et natam b), quondam tarn longe creatam c).
§ C. 41 m in quo papa corrigit ecclesiam super eo,
quod vestes suas alienat meretrici, et dicit A 1 e -
manniam sanari, sed Ludowicum nequaquam.

Viribus exilem te fingis, te puerilem

Reddis, quando sinis clamidem d) manibus peregrinis e).

Filia formosa. rosa fecundissima, glosa f)

Virtutum, speculum tyronum ?), purpura regum,

Sic volo. sanetur, Ludowicus peste necetur !
§ C. 42 m . in quo ecclesia ostendit, quod cupiditas
carnalis pape alienet vestes suas et si Ludowicus
non sanetur, nee Alemannia sanari velit.

Que tua h) sunt castra, dominus porrexit in astra ;

Pallia vult ') tendam mea, sub tua eulmina pendam k).

Cum tenebre ') gyrant noctemque silen'cia Spirant,

Auscultat tacite meretrix, blanditur amice

Et mea furatur, tanquam sim, sie ioculatur.

Fingit mendicum, sed amicum111) tunc Ludowicum n),

Quoslibet addermes °) exeludit p), sumit inermes,

Porcos atque canes sub pallia velat inanes.
§ Ast ego sto plangens sub curtis vestibus angens :
§ Si non servabis Ludowicum nee recreabis ,

Nee vult sanari mea filia nee recreari ci).

Se putat acephalam r), ni s) stet Ludowicus ad illam t).

§ C. 43 m . in quo papa ostendit, dominum Ludowicum
non esse dignum gremio ecclesie eius, eo quod vo-
luerit dividere tunicam inconsutilem Christi in
creando antipapam.

(fol. 13). De tarn sordifico non plus, rogo, die Ludowico !
In tibi consubilem ») clamidem voluit v) pharisilemw),
Hic x) dedit antipapapam y): lacrimalis z) heresis sine lappam !aa) 9)

Interlinear glosse: a) seil. Ludowicum. b) seil. Alemanniam. c) seil, san-
guine sanetorum. d) seil. tuam. e)idest alienis. f) seil. Alemania. g)idest
militum. h) seil, o papa. i) seil, dominus. k) seil, ego ecclesia Dei.

1) idest voluptates carnales pape. mj seil, nostrum. n) seil, imperatorem.
o) idest armatos ; a. R. addermis quasi addens arma. p) seil, meretrix. q) seil.
Alemannia. r) idest sine capite. s) pro nisi. t) seil, filiam meam. u) the-
mesis, quia dictio divisa est. vi seil. Ludowicus. w) idest divisibilem.

x) Ludowicus. y) a. R. papa est pa longa, tarnen hic composicione ponitur
brevis, ut denotetur enormitatis res per enormitatem nominis. z) tarnen.
aaj seil. Ludowicum.

1 1 d. i. inconsubilem tibi.

2) lappa die Klette.

218 XI. KONRAD VON MEÜENBERÜ a) PLANCTUS.

Hunc a) plangat Roma, sumens heresis peryzoma a).

Quem a) sie fedarunt tarn turpia, quem macularunt,
§ Pallia b) qui cindit sine causa, qui tua c) findit,

Numquid servetur, decet, aut per te relevetur?

Indignus clamide, clamidem si cupto ruine.
§ Non Alemannorum caput hie d) est iure, sed horum

Vi se dat dominum, de facto crede tyrannum e).

£ C 44 ni . in quo ecclesia approbat dominum Ludowi-
cum et ostendit, quod tantum dederit Signum posse
nocere ecclesie, si voluisset, et quod de perpetratis
veniam petat.

Asserit ecce tua pia sponsa, pater, sine ruga '),

Que connupta tibi miseris semper misereri,

Cum deflent vicia, venientes qualibet hora.
£ Hie s) si peceavit, veniam repetens remeavit h)

Mox, deflens vicia michi gratus qualibet hora.
§ Non facias de clave [) seram, de principe k) servam,

Obsecro, redde meam clamidem l), longissime largam!

Desine, ne fietam ]) facias, largam michi strietam l)\

Paupere sub veste rubeam non, stem sed honeste,

Sunt mea duetilia per mundi clymata fila.
§ Armis, sudore, Ludowicus certe cruore

Se probat electum pro Cesare, digne refectum,

Ast electores tribuunt sibi quivis honores.
§ Sanguine prefuso, replicando sepe refuso,

Sub multis annis sibi pape scisne Iohannis

Est nimis ingratus oculus nee adhuc reseratus ra).
§ Romam tunc peeiit »), Petri vestigia quesit °).

Est n) simplex layeus, multus sibi clerus amicus,

Nee voluit reri p) quid q) consilio sine cleri,

Antipapam nasci sinit, hunc r) cleri sale pasci.
§ Querunt cordigeri s), que sit sentencia veri,

Querit Iandunus l), sie Marsilius Paduanus ')•

Induperatorem retinere dat omnis honorem

Hunc u), fors sed false, papam de iure creasse

Antiquitus, posse, semper sibi iure fuisse v) ;

Et leges monstrat sibi quilibet atque remonstrat,

Juterlniearg/osse: a) seil. Ludowicum. b) seil. tua. c) seil, pallia.
d) seil. Ludowicus. e) seil. Ludowicum. t~> ecclesia Dei. g) Ludowicus.
h) seil, ad salutem. i) seil, celorum. k) seil, ecclesie Dei. 1) seil, vestem.
m) seil, oculus iste. n) Ludowicus. o) quesit pro quesivit. p) idest opinari.
q) idest aliquid. r) seil, antipapam. s) idest minores. t) iste magister.
u) seil, honorem. vj seil, in creando papam.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 219

Par iungas agrafum a) l) decreti, denoto verum b).
(fol. 13r) Hec c) cum misisset '*>, sequitur, quod si voluisset,

Ipse malignari potuisset. Continuari c)

Noluit; hie e) luxit fide, crimina facta reduxit

Ad lucem fidei, papam peeiit misereri,

Et sie cottidie petit et pie supplicat ipse.
§ Numquid si Cayfas penitisset3) crimina f), Iudas s),

Omnes tortores Christi, viciosus Herodes,

Pylatus, pharao, viciorum pessimus ordo

Totus si fleret, sua crimina si peniteret,

Hos sanguis Christi revocaret de nece tristi.
§ Propter non equos, sed propter Christus iniquos

Venit salvare, domino patri revocare.

Non tibi sit limus, quem Christi sanguis opimus

Ad vitam duxit, de vera morte reduxit !
§ Non presumebat hie h) crimina, signa volebat i)

Hie dare, quod grave sit, oculos qui scelte k) ?) retergit.
§ Verbere raro canis über revocatur inanis!
§ Hie ]) doctor verus fuit in te. Cernito : clerus

Illum seetatur, laycorum gens imitatur !
§ Si placeat, retrahe virgam ! Satis est noeuisse,

Posse nocere viro. Si cernas munere miro

Huncm) lux nature dotavit, corpore n), iure,

Omni virtutum lucens est ad michi °) nutum.

Et sibi fortuna specialiter est magis una

Precunctis aliis: sibi sumpsit robur Achillis,

Expectat paciens vindietam, stat quasi ridens

Semper, stat largus, inimicum prospicit argus.

Non est exaetor p) subitus, sed mente retractor,

Neque sub hoc, dico, parcit, credas4>, inimico !

Milicie summa, virtutum florida gemma,

Armorum dominus, eunetis traetando benignus.
§ Asserit hec quivis, sit strennuus aut muliebris,

Ipsum q) qui noscit, veniam pro principe ') poscit.

hiterlinearglos.se: a) a. R. tigura que dicitur themesis, quia hec diccio
paragrafum est divisa. b) seil, questione LXIII. c) predieta. d) idest
admisisset. e.i Ludowicus. fiscil. sua. g) traditor Christi. h) seil.

Ludowicus. i) seil, dominus Ludowicus. k) idest stimulo. 1) seil. Ludo-
wicus. m) seil. Ludowicum. a. R.\ hie ponit laudes et proprietates doraini
Ludowici. n) seil. suo. o) seil, ecclesie. p) seil, inimicorum. q) Ludo-
wicum. n Ludowico.

1) d. i. paragratum iungas decreti ; vgl. c. 22. dist. 63.

2) so für penituisset.

3) sceJte = celte, von celtis: caelum sculptorium (Ducani

4) ms. credas parcit mit Umstellungszeichen.

220 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ C. 45 m« in quo papa ostendit, dominum Ludowicum
inobedientem fuisse lohanni pape, quia citatus per
eum non comparavit, ut memoratur.

Non est hoc mirum, cum feceris undique gyrum
Per mundi circum. Fedantem diligis hyrcum ■).
Frivolus inflatus Ludowicus scisne citatus
Ipse fuit annis primis ex ore Iohannis b) ?
Paruit et nullus; cur non est regulus ullus °),
Non est ecclesie miles, satis obfuit ipse.
Transeat exemplar aliis ; ipsum volo calcar
Vrgeat ecclesie, gremium nequeat retinere d) !
§ (fol. 14) C. 46 m- in quo ecclesia ostendit, quod si do-
minus Ludowicus imperator fuit citatus a papa Io-
hanne, tarnen hoc fuit ad locum non tutum, et ergo
non tenebatur conparere.

Hee norme dantur iuris: quicumque citantur
In sibi non tuta loca, non ea, papa, refuta,
Non sunt venturi, que condis culmina iuri !
§ Iuris mendicus fuit, et sie scis, Ludowicus,
Dum non curatur, loca per spaciosa vocatur,
Imperii postes ubi firmant viribus hostes e).
§ Qui nondum fortis Ludowicus munera sortis
Expectans dignus, confunditur ipse benignus,
Fulmina dum regnant pape, dum cymbala pregnant,
Ipsum diffamant et claustro criminis hamant.
Regnant cottidie nee fulmina postposuere
In multis annis, ut noscis, labra Iohannis.
§ Postea fit f) fortis per maxima munera sortis,
Et Romam peeiit, admittens que tibi dicit
Pagina premissa ; cito sunt hec facta remissa.
§ Sub clipeis orat eius üermania, plorat,

Imperat, et tristis suspirans casibus istis
§ Supplicat; et veniam Christus non denegat illam s),

Sed Magdalenam dileetans et Cananeam.
$ C. 47 m in quo papa ostendit, quis debeat esse mo-
dus penitendi domini Ludowici ad hoc, ut gremio
ecclesie restituatur.

Si penitens h) gignet fletum, prius atque resignet
Imperii flores, ipsi tribuemus honores,

hiterlitiearglosse: a) seil. Ludowicum. b) seil, pape 22.ti. c) seil. Ro-
manorum, di seil, ecclesie Romane. e) a. R.: sicut rex Francie et rex
Robertus qui se regem scribit Sicilie. f) seil. Ludowicus. g) seil, viduäm.
h> seil. Ludowicus.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 221

Et sua delicta tergemus tam maledicta.
§ Si prius ablatum reddat, dare postea gratum
Hunc decet in gremium *), nostrum credemus amicum.

$C. 48min quo ecclesia ostendit, peticionem pape
esse i r r ac i o n ab i 1 e m, et ideo dominus Ludowicus eam
possit negare.

Raro per hanc normam sub pacis ducere formam.

Crede, lupos magnos exuta peile vel agnos

Sic vix arriperes, prius aut ex orbe fugares !
§ Quanto sudore, prefuso, scisne, cruore,

Quanta milicia suppressa, sumito papa,

Induit hie b) regnum Romanum ? Credito magnum,

Quod petis, est petere ! Credit se posse negare

Ethycus vnde Katho1); quod honestum iuste rogato !

Nam petitur fede de iure negabile, crede.
§ Crede, tuos monachos poteris vix cogere nigros,
(fol. 14v) Quin nimis enutent 2), ut longa capucia mutent, c):v)

Cleros plurales coges vix sin-que-gulares d) 4),

Ut sint ad nutum e) ; pater, ergo quomodo scutum

Imperii caudet 0 5) Ludowicus? Longius audets)!
§ Longi sunt anni, quod plures quippe tyranni

Imperii pecias rapuerunt ; quis petit illas?

Quis, rogo, creator? Nee papa nee induperator.
§ Fingunt tutores h) hü se nostros, ad honores

Magnos floreseunt, post temporis paueula creseunt.

Sic perit imperium, tibi cogor dicere verum,

Imperii clipeus exhaustus erit tibi virus!

Succinctis annis cruciaberis ipse ! Tyrannis

Quis te defendet ? Se quilibet ad tua pendet

Et mea submerget homo quivis, nemo reterget l) !
§ Diligis imperium, perium k) quod sit, puto, mirum.

Interlinearglosse: a) seil, ecclesie. b) seil. Ludowicus. c) seil, nigri

raonachi. d) themesis; seil, in offieiis et benefieiis. e) seil. tuum. f) idest

posterget. g) seil, quam hoc faciat. h) seil, tyranni. i) idest nuin-
dabit. k) perium potest dici devastabile a pereo, peris.

1) Cato.

2) enutent schwanken.

3) Vgl. hierzu und zum Folgenden die Constitutiones Benedictinae
(Caturcenses; vom 28. Nov. 1336, Bull. Franc. VI 25 ; Holzapfel, Handbuch
der Gesch. des Franziskanerordens, Freib. i. Br. 1909, S. 83 ; Karl Jacob,
Studien über Papst Benedikt XII, Berl. 1910, S. 85 ff.

4) d. i. vix singularesque.

5) caudet zurücklassen.

222 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ Qui tua iam castra pingunt, recitabis ad astra a),
Ridens nunc flebis, si nunc ditescis, egebis !

§ C. 491". in quo papa conqueritur de v er bis acribus
ecclesie et asserit dominum Ludowicum hoc modo
non reconciliari.

O Deus, in quantis mulieris crescit amantis
Tarn fervens animus ! Michi prebet crimina virus.
§ Asserit iniustum, repetam, simul ast inhonestum
De tarn sordifico, vicioso tarn Ludowico.
Hunc per fervorem numquam veniet sub amorem b) !

§ C. 50™- in quo ecclesia ostendit, quod cum res sit
acris, oporteat acriter loqui.

Ardua res agitur, non verum me c) sepelitur,
Seria quippe loquor, loquar ut strictissime cogor.
Seria iam retuli faciem portando sigilli ;
Si placet, exaudi gemitus nee flere subaudi !

§ C. 51 m- in quo ecclesia supplicat gloriose virgini,
matri Iesu Christi, ut secum roget pro domino Lu-
dowico.

Omne genus rerum mecum roget! O mulierum

Tarn soboles digna, castissima virgo Maria,

Celi regina sine menda d), flos sine spina,

Fleete tuum Christum puerum, roget ut vicechristum e)!

Anglos ' i celorum, iube turbas, virgo, sororum %)

Castarum, cellas dulcorum manda puellas,

Ut pro duleifico mecum rogitent Ludowico !
§ Reddas neetaricum michi, papa, meum Ludowicum !

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus h) !

§ (fol. 15) C. 52 m- in quo ecclesia ostendit, quod in-
fancia salvatoris roget pro domino Ludowico.

Infans *), quem stringit frigus k), quem fascia pingit,
Quem caste stille lactis pascendo papille
Virginis allactant, quem verbigenam pie traetant
Anglorum turbe, euneto miseretur in urbe
Culpas deflendi, tibi supplicat, ut miserendi

I nterlinear glosse : at seil, conquerendo de ipsis. b) seil, dominus Ludowicus.
o idest per me. d) idest macula. e) seil, pro meo Ludowico. f) seil,
roga. g) seil, tuarum. hj a. R. quasi dieeret : utinam ius Ludowici esset
longum et non breve. i) seil. Christus. k) seil, in presepi.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 223

Assumas oculum . Num »), papa, subaudis in illum b) ?

Imperat et rogitat puer hie, super ethera regnat.
§ Te rogo : mirificum michi redde meum Ludowicum !

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus !
§ C. 53 ra- in quo ecclesia ostendit, quod virgo Dei ge-
nitrix sub cruee plangens roget pro domino Lu-
do w i c o.

Exundans vena miserendi, mitis, amena

Stella maris, dya, dulcissima virgo Maria,

Sub cruce dum plorat, crueifixum subgemit, orat,

Ut fidei gemitum c) des . Redde meum Ludowicum!

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus !

£ C. 54in-in quo ecclesia ostendit, quodimmutacio
syderum in celo roget pro domino Ludowico.

Omne quod irrorat, mundus pro viribus orat.

Num d) sol se clausit deplangens orbis et hausit

Sydus sub mundum barbatum sive seeundum.

Mars cum Saturno motu non crede diurno e)

Hoc ■) attraxere, quod et antea progenuere

Vrse, quod plaustrum presustentabat, in austrum s) *).

Denotat h) horrorem, fundendum Jonge cruorem

Christicolis dignis hiis partibus >) atque benignis.
§ Fusus longe cruor, fundendus denuo sudor

Celos pertingit ; Deus et sua sydera pingit

Expansa pelle, signat puleerrime velle,

Ut michi donetur Ludowicus neque fngetur k).

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus !

^ C. 55 m. in quo ecclesia ostendit magnam fidem et
maiorem esse in domino Ludowico, quam in papa
vel ceteris prelatis.

O quante ') fidei ! Non credunt sie pharisei.

Quantus katholicus crucis, obsecro, quantus amicus m),

Interlinear glosse : aj pro numquid. b) seil, puerum. c) idest flebilem.
d) seil, illo anno, a. R. vult dicere, quod anno domini M . CCC 37° ante festum
Iohannis Baptiste apparuerit cometa idest Stella comata que movebatur a
septentrione in meridiem, ubi coniungebantur mars et saturnus ; et antea
eodem anno fuit eclipsis solis. e) sed motu transversali. f) seil, sydus.
g) seil, attraxerunt. h) seil, illud sydus. i) seil, meridionalibus. k) seil.
i me. li seil, est Ludowicus. m) seil, est dominus Ludowicus.

1) r#7. hierzu auch Conr. v. iMegenberg, Buch der Natur S. 75, 26 f.

224 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS

Qui a) fervens audet mortem, qui pro fide gaudet !

Nostros prelatos mallem fide sie phaleratos b),
(foi. /5<) Quam sub flatura mea pessime perdere iura.

Hos queret c) vere gremium d) qui prepediere e).
§ Ergo dulcificum michi redde meum Ludowicum !

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus!
i> C. 56m-in quo ecclesia ostendit, quod Alemannia
stans ante hostium pape et flens roget pro domino
L ud o w i c o.

Stat foris ante fores Alemannia filia <), mores

Vertit et in planctus, tristis petit ethera cantus g),

Subgemit et plorat pro mite h^ : Preco, precat, orat :

Supplico, redde precum nate {) gremio k) Ludowicum!

Reddas Ludwicum, gemit omnis amicus amicum,

O Ludowicus esset, qui nunc Ludowicus !
§ C. 57m- in quo ecclesia petita licencia a papaiubet
Alemanniam intrare ad papam.

Si placet l), intrabit mea filia ro), flendo rogabit °).

Intres, dileeta, tecum tua °) filia vecta p) !
§ C. 58 m- i n quo Alemannia intrans ad papam salu-
t a t i p s u m .

Sit tibi, presul, ave, tibi sit, pater q), omne suave,

Omnes virtutes tibi dicant mille salutes !
£ C. 59min quo papa suseipit Alemanniam filiam
suam et pueros eius conquerens sudores eorundem.

Filia dileeta mea, salve, resalve, refeeta

Te, sedeas, loquere, tua quomodo disposuere

Se . Que tui nati sunt, hü r) veniant bene grati s),

Heeque tue l) nate veniant, bene sunt michi grate.
§ O quantus pallor hos u) tangit, quomodo sudor

Exundat vultus v) ! Recreandi sumitow) eultus !
§ C. 60m- in quo Alemannia1) ostendit causas sui su-
doris, et quod tyranni imperii obnubilent papam, ut
claudat gremium domino Ludowico.

Non, pater, immerito iam sudo ; papa, memento,

Interlinearglosse : a) seil. Ludowicus. b) idest vestitos. c) seil. Ludowi-
cus. d) seil, ecclesie. e) idest impedierunt. f) seil. tua. g) seil. Ale-
mannie. h) seil. Ludowico. i) seil. tue. k) seil. meo. 1) seil, tibi o
papa. m) seil. Alemannia. n) seil, pro domino Ludowico. o) seil, o
Alemannia. p) idest duc. q) seil, o papa. r) seil, milites. s) seil,
mihi. t) seil, turbe. u) seil, pueros. v) seil, eorum. w) seil, o Alemannia.
1) ms. am Rande, statt ausgestrichen : ecclesia im Texte.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 225

Quod tua sum nata, sanctorum sanguine lata a)

Virginis in gremium, digne genitricis b) in alvum.

Martirium magnum sanctorum duxit ad agnum

Me me c), qui Christus. § Nunc quomodo vult vicechristus d)

Perdere me e) subito ? Vincesare f) sub Ludowico,

Quem dicunt s) Bavarum . Nemo confundit avarum h),

Qui sibi vult animum i), gremium k) precludere salvum J)

Eternis annis . Animus datur ille tyrannism),

Pape qui n) mentem velant graciose volentem o).

(fol. 16). Me me p) iam sterno coram te, rege superno !
Effundo lacrimas, pluo sed specialiter illas q)
Pape tarn misere, velit ipse mei miserere !

§ Die, pie r), numquid ego s) tua filia sum ? Male dego
Nunc sub mendicis, numerabar tunc sub amicis l).
Filia u) dileeta tunc, nunc sum spreta Rebecca,
Nunc sum v) rugosa, quondam tarn deliciosa,
Ut me dotaret specialiter atque precaret
Legis papa sator ; michi cum datur induperator w)
In sponsum dignum, michi se x) docet ille benignum.
Dico docet, doeuit, et semper quippe docebit,
Sic quod non mittam sponsum, nee in extra remittam.
Si tibi non placuit y), tua cur manus hunc michi nupsit?

§ Qui semel est nuptus z), puleer semper michi cuptus aa).
Postponam bb) patrem proprium, linquam michi matrem cc),
Quolibet invito gaudens adherebo marito !
Ipse dd) suum patrem dimittet denuo matrem
Et simul uxori merito compendetdd) amori ee).
Lex generalis erit, fuit, hec est, cedere nescit^).

§ C. 61m- in quo Alemannia conqueritur, quare papa
sibi pocius derelinquat errores quam ceteris regnis,
et cum hoc minatur pape.

Cur sunt errores michi, sed caruere sorores??)?

Interlinearglosse: a) seil, ego Alemannia, b) idest ecclesie. c) seil. Aleman-
niam. d) idest papa. e) seil. Alemanniam. f) a. R. : vincesar dicitur quasi
vincendo cesar. g) seil. Gallici. h) seil, animum. i) seil. Gallicorum.
k) seil, ecclesie. 1) seil, sibi coram Deo. m) idest raptoribus imperii.

n) seil, tyranni. o) seil, verum imperatorem. p) seil. Alemanniam.

q) seil, lacrimas. r) seil. papa. s) seil. Alemannia. t) seil, quondam.
uj seil. ego. v) seil, ego Alemannia. w) idest imperator. x) seil,

imperator. y) seil, imperator. z) seil, michi. aa) idest desideratus.
bb) seil, papam. cc) idest ecclesiam pape. dd) seil, imperator. ee) seil,
domine amate, et est hie enphasis. ff) seil, quod homo postponet

patrem et matrem et adherebit uxori sue, ut dicitur in primo genesis.
(Gen. 2,24). gg) seil. mee.

Sc hol 3, Texte. 15

226 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Anglia, Sconcia a), Francia, Dada, Spania b) gaudent
Cerbere c), verbere d). numina, flumina e), me tua fraudent *)•
Sed mage fraudari per te ?) volo, quam superari h).
Ut perdam gratum ') michi sponsum, longe precatum.

§ C. 62 m- in quo Alemannia ostendit, quod velit sepa-
rari a papa sicut ürecia et numquam reverti, nisi
sanguine nobilium sanctorum.

Grecia. magna soror mea, me vult, dicere cogor,

Ut sibi sim socia, velut hoc est: sim pharisea k)

A gremio *) matris, vadam sub nomine patris

Eius sie nati sub pneumatis atque beati.
§ Vertar, pervertar, queras, sed quando revertarin)?

Sanguis sublimus cum me revocabit opimus;

Sanctorum procerum n) miserebitur et mulierum,

Nostrum fors dominus tunc temporis, o modo nullus °) !

§ C. 63 ™ • i n quo Alemannia regreditur ad supplicandum
pape et secum adducit turbas multas.

Set magis hortabor papam, planctu saciaborp),

Neu sit culpa mea, gremio quod ero pharisea q).
§ O pater, o misere mulieris tu miserere r) !
(fol. 16 v.) Nosce s) tuam natam, quondam tarn longe creatam l)!

Scisne u) meos natos regali stirpe creatos?

Mendis fedatos tarn pulcros v) scis maculatos,

Intime iam plorant calidis sub fletibus orant.

Cures audire prius ut procereswj redimire!

§ C. 64 m- in quo Alemannia adducit specialiter turbam
militum supplicancium pro dominoLudowico.
Florida milicia sub opimis stirpibus orta
Prosternit genua, tibi supplicat, o pie papa !
Cernito, quam digne tibi supplicat atque benigne!
Exuta parma se flectit x) et exuit arma,
Sanguis prefusus per eam y) quoque sepe refusus,
Sanguine pretineti clipei quoque, sepe retineti,
Et calibis galee tibi proclamant: Miserere!

Interlinear glosse : a) epenthesis ; a.R.: Sconcia pro Scocia. b) Spania
pro hyspania, et est ibi auferesis. c) idest o dux inferni ; a.R.: Cerberus
est dux inferni ut defabulatur. d) seil. tuo. e) seil. tua. f) idest

deeipient. g.t seil, cerberum. h) seil, a pelice mea que est iniquitas

prelatorum. i) seil, imperatorem. k) idest divisa. 1) seil, ecclesie.

m) seil, ego Alemannia ad papam. n) seil, nobilium. o) seil, miseretur
nostri. pi seil, ego Alemannia. qj idest divisa. r) seil. Alemannie.

s) seil, o papa. t) seil, sudoribus sanctorum. u) seil, o papa. v) seil,
natos. wj seil, natos. x,i seil, milicia. y) seil, miliciam.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 227

Cures adverti precibus dominumque a) reverti bj,
Iuris mendicum, sed amicum c) fac Ludowicum !

§ C. 65 m- in quo Alemannia adducit turbam virgi-
num ad idem.

Precastos d) flores e) vernans f) tibi flectit honores s)

Fructibus elatis arbor pia virginitatis ;

Dulcoris celle caste rogitando puelle

Tarn castis osclis h), tarn dignis cernito *) flosclis k) !

Osclantur pedicas ]), tergunt tibi crinibus illas.

Auro gemmatism) fulvis, crispis, phaleratis n)

Sudoris stillas °) rivant cinguntque papillas p)

Tarn pie virgineas, manus q) et pie concutit illas r)

Et totum s) pectus, rogitando, quod ipse refectus

Sit tarn mendicus iuris, pius hie Ludowicus.

Cures 9 adverti precibus proceremque u) reverti v) !

§ C. 66 m- in quo Alemannia adducit turbam cleri et
specialiter pontificum ad idem

Tota cohors cleri Germanica vult misereri,
Cespitatw) *) in planis rebus nutando profanis x).
Quid faciat, nescit y), tum z) peccat, tum resipiscit,
Tum z) missam celebrataa) Ludowico, tumque recusat.
Sunt obdurati bene pontifices federati
Tanquam veridico regi, domino Ludowico,
Induperatori tum iurant, tum meliori bb) ;
Errant sie miseri, rogitant : Cures misereri,
Cures adverti precibus Bavarumque reverti cc) !

£C. 67m- in quo Alemannia adducit turbam scola-
rium cupiencium sacros ordines ad idem.

(fol. 17). Obstruitdd) et nares demon, veniendo scolares
Cum se prespiterant, anathemate denuo gyrant,
Et veniunt aliqui gremium repetendo reduci ee).

Interlinear flösse : a) seil. Ludowicum. b) seil, ad te. c) seil,

tibi. d) idest valde castos. e) idest mores. f) idest florens. g) seil,
arbor virginitatis. h) pro osculis. i) seil, o papa. k) pro flosculis.

1) seil. tuas. m) seil, crinibus. n) idest coronatis. o) seil, puelle. p) seil,
suas idest mamillas. q) seil, earum. r) papillas. s) seil, cingunt.

ti seil, o papa. u) seil. Ludowicum; a. R. : Nota, quod licet proceres non
habeat singularem seeundum usum, tarnen seeundum artem habet : procerts
-is, -i, -em, -ere. v) seil, ad te. w) idest titubat. x) idest inutilibus.
y) seil, clerus. z) idest aliquando. aa) seil, clerus. bb) idest pape.
cc) seil, ad te. dd) seil, ante peccata fetida. ee) seil, in gremium.
1) cespitat strauchelt*

228 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Curia sub burda l) tua stertit 2), stat quasi surda a) ;
Tunc meat ad propria, petet omnis b) pristina iura.
Sic nimis exerrant anglis c) cum demone gwerrant d),
Errando miseri rogitant, ipsis misereri.
Cures adverti precibus dominumque e) reverti !

§ C. 68 m- in quo Alemannia adducit dominam Marga-
retam, conthoralem domini Ludowici, cum omnibus
jmpregnatis ad idem.

En Margaretam, virtutum quippe monetam,

Connuptam dignam Ludowici, vere benignam,

Hec morum cella diffundens dulcia mella >),

Hec vas dulcoris, tarn pregnans arbor honoris,

Hec decorisque rosa, prevernans tarn speciosa,

Eximium procerum fulgens sydus, mulierum

Presculptum speculum, nature dicito templum ?),

Quod h) recipit darum thesaurum deliciarum.
§ Est humilis domina, tibi supplicat ista Corona •)>

Tarn pie, tarn digne, mitissime, vere benigne.

Flos inpregnatus tibi supplicat iste beatus k),

Inpregnatarum turbam ducens dominarum,

Et tarn mundarum socians turbas viduarum.

Supplicat •) in partu post antea quolibet artu,

Quem dolor appingit et clamorm> ad ethera tingit n).
§ Infans °) in partu lacrimatur quolibet artu

Et rogitat : Veniam, pater, o des, supplicat, istam!

Cures p^ audire dominam sponsumque q) redire r)

Ad gremium matris ; revocant hunc s) vulnera patris,

In cruce latronem sumentis l) vispilionem u).

Cures adverti precibus dominumque reverti v) !

§ C. 69 m- in quo ecclesia iubet filiam suam Aleman-
niam tacere propter ruditatem pape et ad propria
reverti.

Filia, iam satis est, nil plurima dicere prodest !

Ad patriam remeando tuam conduc tibi turbam w),

Interlinear glosse : <i) seil, in audiendo tales. b) seil. Scolaris. c) pro

angelis. d) seil, scolares. e) Ludowicum. f) seil, morum et virtutum.
g) seil, dominam Margaretam. h) seil, templum. i) seil, domina Mar-
gareta. k) seil, pro sponso suo. 1) seil, illa domina. m) seil. eius.

n) idest pertingit. o) seil. eius. p) seil, o papa. q) seil. eius. r) seil,
ad te. s) seil, sponsum eius. t) seil, patris. u) quasi vi spoliantem.

v) seil, ad te. w) seil, puerorum tuorum.

1) burda Last, Bürde.

2) stertit : schnarchen, schlafen.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 229

Ut melius poteris ! Caveas manus et pharaonis a),
Neu b) te subripiat aut quem c) turba d) tibi sternat !

§ C. m- 70 in quo Alemannia recipit licenciam a papa
ex quo sibi nichil respondet.

{fol. 17 v.) Papa diu vere tacuisti, visne tacere
Semper? Et ergo vale, cupio tibi mille valere !

§ C. 71 m- in quo Alemannia recommittit se matri sue,
scilicet ecclesie Dei, ex quo a papa est recessura.
O mater, domina clarissima, virgo, magistra,
Ecce recedo, vale, tibi semper cupto valere !
Me tibi committo, nate, rogo, digna e) memento!

§ C. 72 »• • in quo ecclesia Dei confortat Alemanniam
et promittit ei, quod eam diligere velit semper et
u b i q u e.

Neu timeas, nata, michi sis, volo, quod sociata,
Mentis f) sub claustro sedeas aquilone vel austro s).

§ C. 73m. i n quo scriptor libri rogat Alemanniam
ut ipsum sumat secum, eo quod sit nutrix eius,
ne perdatur.

Mater, subtendas, tecum puerum h) tibi prendas,
Neu male perdar ego j) nee habenda tenens mea dego.
§ C. 74m in quo Alemannia deridet moram quam f a -
cit scriptor in curia Romana.

O puer k), o iuvenis, tibi nil datur Avinionis,

Numquid habes ') bullas ■») ? Sed vix retinebimus ■•) ullas °).

£ C. 75 m. in quo scriptor asseritpapam obduratum
et rogat nutricem, ut prestoletur ad horam prop-
ter disputacionem sequentem.

Sic perduratum p) dieunt et nemo rogatum q),

Nee pro me r) quisquam dignatur flectere papam.

Nunc eo s) Parysyus, numquam vel vix rediturus l),

Sed non privignam uj, dominam video, puto, dignam v),

In qua delector totus, cernendow) refector.

Nutrix x), tange moram, speculando moremur y) ad horam !

Interlinearglosse: a) idest regis Francie. b) proutnon. c) idest aliquem.
d) seil. de. e) seil, o mater. f) seil. mee. g) idest ubicumque fueris. h) seil.
Conradum. i) seil. Conradus. k) seil. Conrade. 1) seil, o Conrade.
m) seil. pape. m seil, ego et tu. oi idest aliquas seil, bullas. p) seil,
papam. q) seil, papam vult habere. r) seil. Conrado. s) seil, ego

Conradus. t) seil, ad curiam Romanam propter maliciam ipsius. u) idest
novercam. v) seil, ecclesiam Dei. w) seil. eam. \ seil, iura, o Ale-

mannia, y) seil, propter disputacionem sequentem in seeundo libro.

230 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ C. 76 m- i n quo ecclesia rogat Deum, ut puerilia
scriptoris et Alemannie paciatur.

Ach nimis, o pueri, Deus omnipotens misereri

Vestri curetur, puerilibus annueretur,

Si quid linquatis a) in strata, si quid agatis b),
$ C. 77 m- in quo ecclesia concludit dampna sibi
Ventura de recessu Alemannie a papa.

Iam satis audisti, menti, bene, papa tulisti c)

Seria plangenda, que dat Germania flenda.

Quid, pie, dicis ad hec? Fluo iam sub tristibus, allec,

Ut maris est unda natans, fleo stans d) gemebunda.
§ Apsens me e) ledis, mea filia pulcra, recedis f).

Nescio, quando mora remeet, vel que sinat hora,

Ut te iam versam, cernam, te quando reversam.
§ Iam fleo tarn merito, nescis, pie papa, memento !
(fol. 18.) Tanto %) ridebam, sub remige tuta sedebam h),

Tanto letabar speculo, cum me speculabar •) !

O Deus, o quanto rutilabam sydere tanto

Fulta, nego dampna michi, cum stat tanta columpna k) !

Nee firmo postes mittens hoc fulmen in hostes.
§ Omnia riserunt sub te ]), mea tuta fuerunt,

Filia pulcra mea, Germania, nunc phariseamj

Incipis, atque sinis mea eulminibus peregrinis n).
§ Tempore tarn parvo nimis, omen °) sedit in arvo p).
§ Lumina sub cenum remeant, clausula serenum,

Nubila fata diem, ducentque crepuscula noctem.
§ Tristibus ci) immundis q) navis r) frangetur in undis,

Et cito furetur speculum s), sydus pacietur

Et paciar dampna, nutabit sculpta columpna.

Tunc risus l) fictus, cessabit fulminis ictus,

Unde tremunt hostes, rumpentur quam cito postes u) ;

In castris sordebo meis, degens phariseis v).
§ De magna parva fiamw), de principe serva,

Et castrum x) cella y), fit equus michi magnus asella.

Gaudia dictura michi sunt : vale vix reditura z) !

Ridensaa) tunc flebo, ditescens numquid egebo ?

Interlinear glosse : a) idest delinquatis. b) seil, puerilis rei. c) seil,

papa. d) seil, ex recessu filie mee. e) seil, ecclesiam. f) seil, o Ale-

mannia, g) seil, sicut est Alemannia. h) seil, ego ecclesia Dei. i) seil.
in Alemannia. k) seil. Alemannia. 1) seil. Alemannia. m) idest divisa
a me. n) idest alienis. o) idest fortuna. p) seil. meo. q) undis.

r) seil. mea. s) seil. meum. t) seil. meus. u) seil, hostiorum meorunr
v) idest filiabus meis a me divisis, seil. Germania et Grecia. w) seil, ego
ecclesia. x) seil. meum. y) seil. fit. z) seil, gaudia. aa) seil. nunc.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 231

Floreo a), marcescens ero tunc, sudabo quiescens b).
§ Quid, pie, dicis h) adhuc? Vertas illuc, decet, aut huc c)!

§ C. 78 m- et finale, in quo papa rogat ecclesiam, ut
de materia illa taceat, quia res est propinqua, ut
divertat ad parte m.
Res sedet in foribus, decet et nunc dicere nil plus.
Apcius hie loquitur animus, quam labia. Sit mus,
Si placet, in claustro iam, nee tibi regnet in austro d) !

§ Talia postponam, post horam stat quasi nonam,
Mulsit campanam iam clerus meridianam ;
Plurima sed restant, michi tedia cetera prestant e) ;
Ut melius potero, tarnen hec narrata f) resumo ?).

§Explicit prima pars planctus ecclesie in Ger-
maniam de discordia inter imperatorem et papam.
Incipit pars seeunda de inhonestate cleri et ma-
xime religiosi mendicantis, qui sub habitu sim-
plicitatis fundit venenum in ecclesiam Dei etdis-
cordiam nutrit prenotatam, cum tarnen scriptum
sit: Indicabo tibi, homo, quid sit bonum, aut quid
Deus requirat a te, utique facere iudicium et i u -
sticiam et sollicite ambulare cum domino Deo
t u o (fol. 18 v) per vite sanetitatemet morumhones-
tatetn1). Que etsi in omnibus, in clericis tarnen po-
tissime requiruntur, qui a iudieiis in quantum
possunt abstinere debent, cum servos Dei non
oporteat litigare, II. q. VII. sicut sacerdotes2) et circa
hec Hostiensis in summa etfprologo tertii libri3).

^C.lm-in quo scriptor libri su pp 1 i cat pape, u t eum
de cetero arguere permittat cum ecclesiaDei.

Adveniens exul ego sum, sanetissime presul h),
Ut puer et iuvenis Conradus, solvere paucis,
Si placet, opto tace, volo verbis, obsecro, pace n.
Sed mater domina k >, iuveni l) michi parce, magistra !

Interlinear flösse : a) seil. nunc. b) seil, o papa. c) seil, responsionem
tuam. d) idest in aura. e) seil, prius obieeta. f) seil, tua prius.

g) seil, ad respondendum ipsis. h) seil, o papa. i) seil, tua faciam illud.
k) seil, ecclesia. 1) seil. Conrado.

1) Vgl. Mich. 6, 8.

2) c. 6. C. 2. q. 7.

3) Hostiensis, Summa (Lugduni l.">18), fol. 145v Ruhr, de vita et hone-
state cleri.

232 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§C.2m- inquoscriptorsolvit unum argumentum ec-
clesie de defectu melodye factum in prima parte
libriin capitulol3°:pausat nunc symphon1).

Que quondam dulcis, nunc sit symphonica tristis !

Asseris a), et barrit vox, tristia murmura garrit,

Non hie distinguo perimendo, sed tibi solvo.
§ Nonne tibi fratres cecinerunt tunc duo vel tres,

Cum puerilis b) adhuc, expertes dicere sol, ut?

Nunc cantant tibi fa, bene centum c) milia, sol, la.
§ Amplius albeseunt, nigreseunt, undique creseunt d),

(Jrisescunt fratres, concinnant atque sorores.
§ Discolor auferica crucis et variata figura

Quamplures signant, de Christo qui bene cantant.
§ Quemvis conventum convolvunt milleque centum

Qualibet in villa monachi, quos e) suseipit illa f)-

Illud scriba bonum predixerat atque ioeundum.

Ad pulcrum numerum consistere dixit in unum

Fratres ; non fratres tantum, michi crede, sorores s),

Qualibet in cella tibi concinnit una puella.
§ Paulus h) vel Symon h), Kyryos cantatque leyson [),

Est frater lector, gymnisans k), optimus hector,

Scribit postillas, super omnia disputat illas.

Sic faciunt alii, satis et similantur Achilli l).
§ Corrigom) sie primum, placeat, si solvo seeundum,

Sed cum pace tua tibi supplico, virgo magistra n).
§ C. 3ni- in quo ecclesia iubet Abram idest ancil-
lam suam arguere, eo quod materia sequens sitvilis.

Argue nunc, Abra °), quia dedignor mea labra

Vilibus in rebus admergere . Supplico phebus p)

Stent ast aurora; poterit mora, quod nequit hora.
{fol. 19) § C. 4m- in quo Abra ostendit gulositatem mo-
nachorum et invidiam eorum multum nocere in ec-
clesia De i.

§ Tunc, mater q) cara, iube me r) benedicere, clara !
§ Partim sunt danda que dicis s), parte neganda,

Utique sunt plures *), quam celi sydera fures,

Quis u) bona v> perduntur, raro de iure fruuntur.

Interlinearglosse : a) seil, o ecclesia. b; seil, esses. c) seil, fratrum.

d) seil, fratres. e) seil, monachos. f; seil, villa. g) seil, habitant in

unum cum fratribus. hj seil, frater. i) themesis. k) idest laborans.

1) seil, in laboribus. m) seil, ego Conradus. n) seil, o ecclesia Uei.

o) idest ancilla. p) idest sol. q) seil, o ecclesia. r) seil, ancillam.

s) seil, o Conrade. t) seil, fratres. u) idest quibus. v) seil, ecclesia.
1) Vgl. oben cap. 13, S. 200.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 233

Sed magis indigne a) ; quos consumat Deus igne,

Supplico suppliciter. § Loquor et cum pace, magistra,

Sunt monachi quorum stomachi sunt anfora Bachi,

Qui fumant, male consumant, que viscera strumant.
§ Pregnans invidia, fratrum regnans symonia b;

Atque cucullosa vestis, pestis studiosa

Omnibus est vere, nolens viciosa timere
§ C. 5ra in quo Abra adducit mortem imperatoris Hein-
rici qui intoxicatus fuit per monachum quendam.

Cesaris Heynrici, divini floris amici,

Mors hec exsudat, infantibus undique nudat,

Non tantum senio, fratrum quod Claudicat ordo.
§ Hie fuit armorum prineeps et cistula morum c),

Ecclesie clipeus ; necat hunc turpissime virus

Per calices ficti confessoris maledicti.
§ O Deus, o Christe, non potus inebriet iste

Me ! Te virgo pia, reparatrix, opto, Maria !
§ Nequam, quem mordes ex fratribus, unica sordes,

Scisne pium Christi prothoservum quem rapuisti ?

Perfide, perfidie demon, mammon symonie,

Imperii numen vendens dulcoris acumen!
§ Obfuit hie tibi quid, tua quem fraus pessima stravit d) ?

Sed personatus tibi fors dedit ille reatus .

Fiunt pontifices Cayphas, Pylatus, Herodes e),

Iudas cum Symone f), florent fruetus symonie.
§ Illicitum vendunt et emunt, qui munera sumunt

Ecclesie; eulpe sine vindice , dogmata vulpe

Sumunt prespiteri qui sunt modo lumina mundi,

Lucent ex vieiis. quasi fabri furnus opacis,

Illustrant segetes p), sternunt florere volentes,

Ramos effalcant, Christi quoque germina calcant.
§ C.6m in quo Abra1) adducit errores de paupertate Chri-
sti eciam per monachos inventos et derelictos.

Cordigeri h> cum nigriferis scribunt odiose

Christi de propriis. Deus, et scis non generöse.
(foi. 19 <). Solvunt hanc pestem divina prophetica, vestem

Cum dixere meam sorti misere beatam ;

Si mea tunc propria testatur philosophya;

Insuper ecclesia sie dat per sculpta sigilla >j,

Interlinear flösse: a) seil, fruuntur. b) am R.: nola. c) seil, imperator
heinricus. d) quasi diceret non. e) a. R. : nota. t) seil. mago. g)scil.
Christ. h) idest minores. i) seil, quod Christus habuerit propria.
li ms. a. R., stall ecclesia im Texte.

234 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Presul a) bis dentis bl, si dixeris, atque secundus

Has firmans annes consanxerat ipse Iohannes c).
§ C.7m in quo Abra adducit error em de visione beata,
quem licet papa Iohannes 22us invenerit, tarnen religiosi
nutriverunt ipsum.

Postea fit talis, quam vestivit generalis,

Questio cordigerum d) , collectans undique clerum

Parysyus : clare si possent presto videre

Pneumata e) sub patria dominum, que f) celica vita

Duxerat in terris . Quis ?) subveniens cito gwerris,

Viribus invictus nunc papa Dei ßenedictus

Primus ab undecimo h), Bernhardi quem beat ordo,

Ciarum sanctarum concernere dans animarum,

Et prius, adventus quam venerit ipse secundus

Iudicis austeri , venientibus undique, veri l),

In patria datur hiis faciem spectare beatis

Divinam k) , lacrime quorum digne meruere.

Est benefactinus mercede sua bene dignus.
§ Redditur ambiguum scripturis undique notum l),

Invidie studio fumo nigratur opaco.
§ C. 8m in quo Abra adducit errores in studio monacho-
rum qui divinam paginam postponunt et truffaticis
i n s u d a n t.

Augustine tace, loquor, optime, cum tibi pace!

Omnes doctores sancti, perdistis honores!

Summus Aristoteles et Averrois edocuere,

Sancti subtiles, quod docti non potuere.
§ Dicit Aristoteles, primo bene credo Iohannis™),

Tarn commendables res, quod Deus exit in annis,

Qui tarnen eternus, homo fit de virgine verus.
§ Commento decimo folio tarnen ecce secundo

Dicit Averrois et miserabilis et maledictus,

Christus homo Deus atque leo quod nos benedictus

In cruce salvavit, a vera morte beavit :

Dico per antifrasim : sie lex n) pacietur eclipsim °).
§ C. 9m i n quo scriptor solvit argumentum Abre factum
in c. quinto huius partis seeunde.

Abra tenes speculum, te te specularis ut hera p);

Nulla tuum iaculum michi vulnera dat , quia vera

lnterlinearglosse : a) idest papa. b) idest deeimus. c) seil, quod habuerit
propria. d) idest minorum e) idest anime. f) pneumata. g) idest quibus.
h) idest duodeeimus. i) seil, iudicis. k; seil, faciem. 1) a. R. nota.
m) loquitur hyronice. n) seil. Christi, o) idest defectum. p) idest domina tua.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 235

(fol. 20) Commemoras certe , protestor singula parte,
§ Nemo valet plene committere falsa ruine,

Ni Deus omnipotens, plenissime singula noscens,
§ Si malus ille 5j, bonus hie est a) de fratribus unus.
§ Fratres curares perimi fors atque sorores,

Essent predones, fierent et vispiliones

Multi stratilates, iuvenes fierent meretrices,

Exponerent flores pro victu, corpus, honores,

Quos refovent claustra , quorum sunt cantica plaustra.

§ C. 10m in quo scriptor solvit argumentum Abre factum
in capitulo quarto huius partis.

Si qui se monachent, decet, ut sua corpora bachent

Nobilium proceres studii sufferre labores ,

Ni facies b) macies consumpserit undique vires,

Non possunt . Recreent ^), decet, ut sua corpora lactent d).
§ Prompta bonis anima licet , est caro viribus egra,

Corpus marcescit, racio bona queque capescit.
§ Quis non delinquit? Vix quis sine crimine vivit.

Ethycus unde Katho : Vivit sine crimine nemo.

§ C. llm in quo s c r i p to r s o 1 v i t ar g u m e n t a Abre facta
in capitulis6t0, 7mo e t 8vo huius partis.
Res tarn difficiles, quas eruetant bene fratres,
Cur tibi e) sunt odio , quia postea scis sine nodo?

§ Magnus Aristoteles aut gentiles, loquor, omnes,
Si concordentur sanetis, dum saneta docentur,
Hoc sine fit carie f) , quia vero consonat omne.

§ C. 12,n in quo Abra replicat contra solucionem
datam in capitulo nono.

Numquid, papa bone, valet hec pensare ruine

Saltem que noscit ? Malefaccio pessima poscit

Penam non fractus . Confessor cum maledictus

Sic delinquebat, vitam dulcem perimebat

Cesaris Heynrici , presul, velut audio dici,

Est . Maledicatur ob fraudem qui phaleratur s) !
§ Nonne magis legem cedit , cedens prothoregem h) ?

Alcius yma cadit qui plus que cacumina vadit.

Pulcrius emunit homines, cum lex mala punit.

Tunc mala mens prurit , cum lex malefacta perurit.
§ O frater, gaude, mala pessima forcius aude !

Interlinear glosse: a) seil, frater. b) seil, eorum. c) seil. se. d) idest
nutriant. e) seil, o Abra. f) idest vicio. g) idest vestitur vel coronatur.
h) quam seil, simplicem virum.

236 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Pessime a), de sorde stas impunitus in orbe.
§ Attamen hoc orat, Simplex Germania plorat b)
(fol. 20 ») Cum Lombardya prudenti : numina dya

Quod te postergent , merito te tartara mergent!

In calicem Christi virus diffundere tristi

Invidia gaudes, sub tantis fraudibus audes.

§ C. 13m. in quo Abra replicat contra quoddam ad-
ditum in predicta solucione.

Credas, non odio fratres, quod nutriat ordo !
Qui si tarn laute, non caste, tarnen bene caute
Vivere captarent , vulgum vivendo bearent.

§ C. 14™ in quo Abra dat exemplum de effrenita
cupiditate monachorum et impudencia viciorum.

Doctoris ferulam mea cum puericia plangit,

Erroris speculam sordes tarn pessima tangit.
§ Funera deplangunt, burgenses fletibus angunt

Cuiusdam mortem , plectentis et antea sortem

Per mitem vultum , quia dives erat, scio, multum,

Copia quem turbe generis concaudat in urbe,

Armigeri centum sociant nunc, mille clientum,
§ Quem mors dira necans, fortune munera calcans,

Que c) vult finiri, corpus nudum sepeliri.
§ Conventant fratres, concurrunt atque sorores,

Et quia plus dives, confluxant undique cives.

Spes turgens inhyat , animo tunc quemque monetat,

Qui se prespiterat, ad missam sive coaptat.
§ Fratres Francisci cupientes fercula disci d)

Pauper-et-es e) x) monachi cupientes pocula bachi,

Nigriferi stellant ' > numero, prope funus ocellant.
§ Prespiter et ville iurat per numina mille,

Hoc tarnen in rure sibi corpus cedere iure,

Nam qui nutrit ovem vivam, tenet et morientem.
§ Affirmant fratres, hec s) quod non, que fuit, est res,

Ad minus in numero ; nature dicligat2) ordo

Vita florentes et easdem res morientes.
§ Prespiter associat sibi multos et prope passat

Arripiens funus. Qui vivit ternus et unus,

Omnipotens hodie servet nos ! Salve Marie

Interlinearglosse: a) seil, o frater. b) seil, pro cesare Heinrico. c) seil,
munera. d) discus, -sei, est sedicella. e) themesis. f) a. R. stellant
idest ad numerum stellarum se multiplicant. g) seil. res.

1 <l. i. et pauperes.

2) wohl: diclinat.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 237

Quilibet exoret ! Si sint sua funera, ploret !
§ Fratres tarn celeres posuere manus modo plures,

Frater et Heinricus non vult nee vult Fridericus,

Talia quin plaustra socientur sub sua claustra.
§ lila rapit manus, illa capit, luit hie, ruit ille.
(fol. 21.) Bella meant, manibusque creant fustes sibi mille,

Se baculant, sese iaculant, trahit ille capillos,

Verberat hie buccas, sed fulminat ille lapillos.
§ Sunt populi varii, moduli simul atque iocelli,

Hü flent, hü rident, se convolvunt domicelli

Armigeri, stant prespiteri cappis lacerati.
§ Funus fedatum strateque luto maculatum

Sic iacet atque tacet, nolens hunc scire reatum.
§ Prespiter applaudens, hominum de funere gaudens,

Funus dat terre, compeseuntur modo gwerre.
§ Ecce dies cedit, nocti dimissus obedit.

Surgunt clam monachi galeati, casside bachi,

Funus furantur, iacturam ne paciantur

Anniversario de funere post redituro.
§ Sepius hunc vidi casum per eos iterari,

Nequam diffidi, semper dicentur avari a).
§ Quos semel horrendis nigrat diffamia mendis b),

Tergendo munde vix sufficerent maris unde.

§ C. 15m in quo Abra replicat contra solucio-
nem datam in capitulo deeimo.

Nolo, pater, victus monachis quin sint et amictus,
Sed bene compresse, quia tantum pure necesse
Diligat hiis uti quivis nee rebus abuti.
§ Abbates mores alternant atque priores,
Student in densis loculis, modo Cloniacensis c).
Quilibet errores adamans et eos sibi mores
Attrahit in vieiis . Pater, eloquar, optime, paucis
Et cum pace tua : pocius stant hec pharisea d)
Ac divisa satis, quam dicatur monachatis.
Turgidus, inflatus equitat frater monachatus l),
Et sibi sunt centum sub eadem veste clientum,
Centum presbiteri de cauda posteriori
Hunc sociant . Testis Deus est, quia sint mala pestis.

Interlinearglosse : a) seil, tales monachi. b) idest maculis ; a. /?..' nota.
c) idest talis abbatis nigri divitis valde. di idest separata.

1) Öder: monachisatus ? ms. monachatus, doch nicht deutlich hoch-
gestellt.

238 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

§ C. 16,n in quo Abra replicat contra solucio-
nem datam in capitulo undecimo.

Res tarn difficiles, quas exsudant, michi fratres

Credas non odio, sed tantum displicet ordo

Et modus utendi, sudor malus inveniendi.
§ Nature Studium scio. quod marcescit in isto,

Non est ambiguum, pia que sunt scribere Christo.
§ Sed dat solus amor, timor et domini neque sudor

Corpore subtristi superoptima noscere Christi.
(fol. 21 '" ) § C 17m in quo scriptor solvit replica-
cionem factam in capitulo 151

Supplico nunc, Abra, cur submergis tua labra

Verbis pannosis, inhonestis aut odiosis,

Detegis et vicia, velut asseris ? Attamen ista

Nullos errores credo pocius, sed honores.
§ Prespiteris esse tot servos, dico, necesse,

Qui nos emergunt viciis et crimina tergunt a)

Per malefactores, ne perdant corpus honores.
§ Quod nimis est fugiunt et amaras res maledicunt,

Divicias odiunt, ast erumpnas b) benedicunt.

Qualibet inmundi tristis vita furibundi.
§ Subveniunt claudis et eorum munera nudis

Pauperibus Christi, que litargum forte tulisti,

Cur bona non ') recolis, data que sunt fratribus illis ?
§ C. 18 m. in quo Abra corrigit scriptorem, eo quod
velat immundiciam cleri.

Fili Conrade, puerilis, supplico, vade.

Si placet, ad verum ! Nescis quia diligo clerum ?

Ecclesie vernam scio te, tibi dico, supernam

Hanc teneas dominam ! Timeas nee rem phariseam c)!
§ Ecclesie nutum studeas, depingere Sputum d)

Noli, tarn care, fili, res sint nee avare,

Vero plus menti risum tribuet tibi flenti

Rex pater ecclesie, qui virginis ipse Marie

Filius atque dator, mundi pius ipse creator.
§ C. 19in. in quo Abra triplicat contra solucio-
nem datam in c. 17 mo.

Quippe nocent qui saneta docent et non operantur,

Subveniunt verbis et acerbis, dum baculantur

Flentes in portis baculis, ad pocula mortis

Interlinear g/osse: a) seil, prespiteri. b) idest misetias. c) idest fietam
et ab ecclesia divisam. di idest immundiciam.
1) Am Rande ergänzt.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 239

Nudos dementes offendunt quippe clientes a).

Ferrea sie testa datur hiis b), ut verbera mesta

Pauperibus dentur prope °) portas et maculentur

Stercore vel sputo ; caude d) cum casside, scuto

Quod confundantur, prelatos que comitantur.
§ Sola superbia talia e) cornua preside gliscit,

Mendula f ; pandula s) dans viciamina non resipiscit h).
§ Fures, latrones et plures vispiliones

Insidias gaudent caudis J) et cornibus k) audent

Tarn bene vestitis nummismis et redimitis.
§ C. 20 m. in quo Abra adducit errorem cleri orien-
tem ex vendicione oracionum.

Dicunt vulgares communiter et populäres :

Prespiteri sterni nos gaudent, crede, moderni.
{fol. 22). Firmant quod vere centum marcis miserere x)

Prevaleat puris, sinat et nee regula iuris,

Quod de profundism) pro mille detur, nisi mundis n).
§ Sed dicunt basse miseri : Vidimus asse °)

Et de profundis cariosis p) et furibundis

Vendere, quippe novo pro solo vidimus ovo.
§ C.21m.in quo Abra l) ecclesie per quandam fabulam deri-
det errorem orientem ex vendicione indulgenciarum.

Quando templa subis in petris atque columpnis

Inspice scripturas et in ewum non perituras,

Presulis exemplo quod qui sua munera templo

Largitur, mille centumque dies tenet ille

Rusticus , indultis de criminibus sibi multis.
§ En die sub quadam quem nosco rusticus Adam

Christi templa subit . Quid vult hec q) carta? requirit.
§ Templo si qua r) dares, pueri dixere scolares,

Cunctis purgares vieiis te, pulcre lavares,

Dicimus et verum, per centum mille dierum.
§ Rusticus hec audit, tacitus de munere plaudit

Et querit, munus quantum sit. § Tunc puer unus

Dicit: Quidquid habes : nummum, res, crede, minores

Vult Wenceslaus, eciam sanetus Nycolaus.
§ Intrat villanus animum s) rudis et male sanus t) :

/n/cr/i>icar «Josse : a) idest servi. b) seil, servis. c) seil, prelatorum.
d) seil, prelatoriun. ei seil, clientum. f) idest macula. g) idest patula.
h) idest cessat. i) seil, prelatorum. k) seil, eorum. 1) idest talis

psalmus. m) seil, ille psalmus. n) seil, hominibus. o) seil. pro. p) idest im-
mundis. q) seil, in pariete. r) seil. dona. s) seil. suum. t) seil, in discrecione.
1) nm Rande,

240 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS.

Hec sunt pulcra nova! Mea coniunx colligit ova,
Vendere proposuit eaa), denique si michi credit,
Hec quod nosco fora Nycolai sunt meliora.
Largum conventum faciet, quia milia centum,
Si recolo verum, michi vendet certe dierum
Ovo pro solo; duo vel tria sie dare nolo,
Sint antiqua, nova. sibi vendam quelibet ova!

§ Inque domum caute rediens, ubi seit sua laute
Sint antiqua, nova vasi sibi vendicat ova,
Et numerat mille quater et ter rusticus ille,
Multiplicans numerum per primum credo seeundum
Aut econverso, terre vultu sibi merso.

§ Spiritus est victus malus, omnipotens benedictus
Sit Deus et dominus, qui vivit ternus et unus,

(fol. 22 r) Ut nostri vere nos prespiteri docuere.
Plurima persolvam, quam vita b) crimina volvam
Aut unquam faciam, non tanto tempore vivam.

§ Peccabo tute ; demon si cernat acute
Alcia que stagna, caveat sibi verbera magna!
Nam Wenceslaus domini sunt et Nycolaus.
Non rapit internus, Adam sum nunc ego ternus!
Si non tarn digne nobis loqueretur c) , in igne
Si satis asuevit, mare petras credo timebit.
Hunc d) submerget aqua Nycolaus vel male petra,
Wenceslaus adhuc , si vult, dat verbera Welczbup e).

§ Hiis ita perplexis, nunc ante modo bene nexis,
Sit Deus exemplum, modo vult accedere templum
Iusticie dominus . Duo si gliscant, cadet unusf)!

§ Attamen hü grati domini sunt, credo, beati ;
Hie Wenceslaus bonus est, velut est Nycolaus.

§ Quam cito templa subit, Nycolai sculptile cernit,
Tarn confessoris saneti: Tibi nescio moris
Quid sit, ayt s), salve, renegas mihi cur, pie calveh)?
Es satis annosus, decet, ut sis morigerosus .

§ Talern conventum dabo, si vis, milleque centum,
Si dicam verum, tribues michi certe dierum .
Sit vetus anque novum, de me solum tarnen ovum
Sumas aut socius . Tacet et sanetus Nycolaus .

§ Si quis delinquit, ego non sum, rusticus inquit ;
Qui tacet assentit aut assentire videtur *)

Interlinear glosse : a) seil. ova.
demonem. e) pro welczebup.
Xycolae. i) ct. R. : nota.

b) seil, in mea.

c) seil, demon.

d) seil

f) seil. Adam.

g) seil. Adam.

h) seil

XI. KONRAD VON MEQENBERG a) PLANCTUS. 241

Aut latet aut sentit male, vel sentire negetur.
§ Hec sunt pulcra nova, numerabo quelibet ova.

Hie sunt mille a), pater, quater et ter ; nemo magister

Est tantus dominus, velut est sanetus Nycolaus

Si non sit fatuus, degluciet omnia solus .
§ Sal tibi non habeo ; vale, presul sanete, recedo b) .
§ Hiis sie perpensis latus c) associat bonus ensis

Et trinum scutum , credens se denique tutum,

Si centum sternat, sciat aut quis vel bene cernat,

Quod non prendatur aut numquam confiteatur d) .
(fol. 23). Seque putans e) herum, tunc offendit male clerum,

Quendam prespiterum, virtutibus, ut puto, verum.
§ Prespiter ecce iubet, templum quod postea vitet *"),

Quin desolvatur, delictum confiteatur.
§ Si quis delinquit, ego non sum, rusticus inquit,

Non sie certe cadam, quia sum sanetissimus Adam ;

Est Wenceslaus testis, velut est Nycolaus .

Ergo non certes! Nisi sint fatui vel inertes

Vel deeeptores, numquam retinebis honores .

Quid dicas anne ? Cave, ne moriaris in anne !
§ Qua duo mirum facerent, nullomodo dirum,

Nee facerent centum fors de quocumque clientum,

Nee facerent mille , quia sum sanetissimus ille,

Quem merces vere de peccatis posuere.

Quidquid agam, prudenter agam, sanetissimus Adam,

Quidquid ago, sum sanetus ego, sanetis neque dego.
§ Prespiter ammirans variis stat mente regirans,

Tandem rimatur g), verum petit, ut fateatur.
§ Narrat tunc factum per eum prius ille peractum.
§ Prespiter : Insane, dicit, rudis atque profane,

Non sapis hec h) vere ; meruisti magna timere !

Non quin contritis datur hec sentencia mitis i)

Et bene confessis sua crimina ; postea fessis

Ad delinquendum , non est sie talia rendum k).

Talia per castra, credas, non itur ad astra !
§ Submergens oculos palpebris pingit ]) acutos

Nares, distorquens vultum, gestus male torquens:

Prespiter es pestis mala, credo, dicit agrestis,

Quod confundaris, videas neu stulta loquaris !

/;/ 1 erlinear glosse : a) seil. ova. b) seil, ego Adam, c) seil. eius. d) seil

tale delictum. e) seil. Adam. f) seil. Adam. g) seil, prespiter. h) seil,

rustice. i) seil, scripta. k) idest opinandum a reor, reris. 1) seil,
rusticus.

Seim!:, Texte.

242 XI. KONRAD VON MEOENBERG a) PLANCTUS.

Die a), sub peccatis, malefactis aut viciatis

Rebus quid timeas plus, cum quo crimina tergas b) ?

Maximus est horror celerum l) confessio, terror,

Sicut ego c) credo . Caveas, quia certe recedo

Et dicam domino iam prudenti Nycolao,

Vindicet ut sanetum ') ! Canet et taiem tibi cantum,

Quod vix tantus eris vel mecum paeificeris e) !

(fol. 23 v § Currit ad altare Nycolai, ciamat amare :
Prespiter addictus tibi semper sit maledictus !
Quelibet immunda sibi sint nee vita ioeunda !
Nititur ipse, forum nostrum quod prespiterorum
Firmetur more . Peto, quod privetur honore !
Talis tonsura nollet sua perdere iura,
Quod confUüdatur , non unqua'm iure fruatur !

§ O benedicaris, pater, obsecro, quod fatearis,
Si fors ignoro verum, quia perdere ploro
Res f) . Tarn prespitero maledicto credere nolo .

§ Obticet et Signum Nycolai, credito lignum,
Nam sua natura nescit proscribere iura .

§ Rusticus : Ecce pater, quater et si dico magister
Et michi nil loqueris, tunc consentire videris
Prespitero certe ; iam sum deeeptus aperte !

§ Arripit et Signum Nycolai denique lignum,
Cuius in adnatis homines posuere cavatis
Alveoüs, more sub confessoris honore
Nummos per festa, tribuens sibi verbera mesta,
Et iacit in terram, presumens undique gwerram :
Ni michi reddideris mea que sunt, hie morieris !

§ Rumpitur alveolus, nummus cadit, ut puto, solus .

§ Nummo non vendam tot, dixit rusticus Adam,
Est tibi summus honor bene solvere, parcere nitor
Talia tot vicia, michi si persolveris ova,
Ut bene contentur . Si non, caveat sibi venter
Turgidus, inflatus alienis dissaturatus !

§ Qui ventri prosit, decet, ut tibi physicus assit,
Ventri cristere sie compacto posuere s) .

§ Nunc dixi tibi bis, de me non viribus ibis,
Ni michi persolvas ! Decet, ut in mente revolvas,
Prespiter ex propriis docet uti, non peregrinis .

Interlinear glosse : a) soil. o prespiter. b) seil, quam confessionem. c) seil.
Adam, d) seil. Adam. e) seil, o prespiter. f; seil. meas. g) seil, medici.
1 1 lies,: scelerum.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 243

§ Dissolvas rostrum a), die quid b), quia, quem scio nostrum,

Per Christum dominum, si deportaveris unum

Ovum, punitus et eris fusti repetitus !

Doctor ayt c) moris : Dolor est medicina doloris .
§ Si michi nil loqueris neque solvis, tunc baculeris !

Numquid scis, quid agam ? Bucce d) teneas, volo, plagam!
(fol. 24). Ferreus es, crudus, satis incoctus ! Michi fc) nudus

Est totus venter ; non solves, credo libenter !

Arripit et baculum castigans verberat ydlum f) .

Rumpitur ignotus prior alveolus sibi totus:

Quattuor ecce ruunt libre, que sculptile solvunt !
§ Qui sie delinquit, baculetur, rusticus inquit,

Et bene persolvet prius, et si solvere nollet .

Bos ad aquam tractus vix vult potare coactus.
§ Ut dieunt veteres muliebres vel mulieres

Ni bene plagentur, nolunt que iure tenentur.
§ Prespitero credam s), bonus est vir et bonus Adam

Sum . Sed sunt nequam, credas, si spexeris unquam,

Multi mitrati, per simplos et venerati .
§ Si caput est virgo vel presul, non putet ergo h)

Quis, quod corda, nares, oculi sint guttura vates !
§ Non magis ille redit, sed agrestis postea credit

Pontifices fictos, phariseos et maledictos .

Sic credunt multi, fors quilibet, ut puto, stulti .
§ Cur non peccarem ? dieunt, magis asse lavarem h),
Quam possem celera l) committere . Non patet hora j),

In qua struetura fratrum neget hec sua iura .

§ C. 22m in quo Abra ostendit deeepeionem quam
faciunt monachi in edifieiis ipsorum.
Qualicumque mora venias, tunc anteriora
Templa vides, plorant, ninguntque pluunt, simul orant
Aut quod sint misera, gravet aut hec k) forte ruina,
Supplicat et pasci pars anterior cito nasci .
Attamen eflecta pars posterior bene teeta
Gaudet i) picturis, petris fortissima duris
Fratres custodit . Sed agrestes denique rodit
Pars prior in festis sanetorum, multipla pestism),
Ventus flans aure laycorum murmurat aure,

Interlinear gl osse: a) seil, o prespiter. b) idest aliquid, c) seil. Katho. d) seil.
tue. e) seil. Ade. f) pro ydolum et est ibi syncopa. g) seil, ego Adam.
h) a. R.: nota. i) seil, predieta et sequencia. k) seil, templa. 1) seil.
pars posterior. m) seil, corrodit eos.
1) lies : scelera.

244 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLA,\CTUS.

Ymbris et adde minas, nymbo spergente pruinas .
§ Murmurat et basse tunc quivis rusticus, asse

Fors iuvat ecclesiam , putat et de iure iuvandam,

Ut consumetur, monachorum sie miseretur .
(fol. 24 v) Sive sit annosa a), puer aut sit, stat ruinosa

Ecclesie semper facies, fratrum quia venter

Munere nutritur, quod in archis sie reperitur .
§ Attamen hiis esse monachis vult quisque necesse ;

Ipsi prodesse volumus, si pure necesse

Quis contentur monachus, quo nemo fruetur b).
§ C. 23m- in quo Abra ostendit vicia generalia tocius
cleri, sicut est luxuria et pluralitas beneficiorum.

Hec euneto generi compingunt crimina cleri,

Gentes vulgares elate seu populäres,

Decem prebendas velit omnis sub sibi mendas c),

Decem curata beneficia pinguia grata,

In non sint usus ipsis pocius, sed abusus.
§ Multis uxores vicient, stuprent quoque flores

Virginibus castis ; galeati tucius hastis

Plurima bella creent ; cleri mendosius exstent

Omnes errores, quis (l) fies, Germania, plores,

Dicitur e) a cleris, utinam de non sibi veris f) !
§ C. 24 m . in quo Abra exhortatur scriptorem, ut
se studio restituat et delectaciones mundi recuset.

O nimis inflati vieiis, nunc evacuati

Omni virtute ! Tibi, fili, consulo tute k) :

Ad Studium redeas, et numquam mente revolvas,

Quis vel quantus honor mundi, quia te docet auetor h)

Astra docens, quod magna nocens est cura revolvens

Et volvens mundum sub honoribus hie furibundum .
§ Nobilis effindit feces, mens alta recindit j)

Ad procerem saltum, sua eulmina tendit in altum .
§ Flamma latere nequit, sua cornua poscit acumen,

Alta iacere sinit mens, noscit in ethere numen.
§ C. 25 m . i n quo Abra ostendit delectaciones quas
habet scriptor ex nuptu eius cum ea Parysyus et
a 1 i b i.

Parysyus dysus k) cleri, florens paradysus,

Nonne satis magna tibi contulit, obsecro, stagna,

Interlinearglosse : a) seil, facies. b) seil, puro necesse. c) idest ma-
culas. d) idest quibus, a. R. : nota. e) seil. tibi. f) seil, dicerentur

ista. g) seil, o Conrade. h; seil, ptholomeus. i) a. R.: nota. k) idest
oriens.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS. 245

Ut peragres dye tarn munda profunda sophye ?

Scandit ad ethera mens tua parvula a), mens puerilis,

Ecce puer a), tua sum pia, florida, sum juvenilis b) .
(fol. 25.) Attamen etatis coeterne sum pietatis,

Non gadi °) parcet, etas numquam mea marcet .

Nonne iuvat munda te mitis virgo iocunda d),

Virtutum cella, dulcorum quippe puella,

Formosis plena iuvenem e) ducens ad amena,

Cum pie te pascit, cuius te fascia fascit ?

Virgo decora nimis de semine sum prothoregis *).
§ Infirmus pateris fors, aut saltem revocabis k),

Nutrix quod tanta tua sim, que, qualia, quanta

Munera sponsarint tibi me, quam pulcre bearint h) !
§ Scis num quantus amor, quis, qualis, supplico, sudor

Me tibi coniunxit, cor fervens fervide nupsit ?

§ C. 26 ra. in quo Abra minatur vane glorie mundi
eo quod deceperit scriptorem.

Crede michi, meretrix luet optime, prestigiatrix h,
Que tibi prestrinxit oculos, sua guttura tinxit k)
Fuco nequicie, vilis, sed olens ut ovile
Vel caper interius, sub amictis pessima virus
Ingerit . Ipsa senes defraudans et pueriles
Dicitur immundi meretrix presunpcio mundi,
Polluit illa senes, homines, pueros, mulieres.

§ C. 27 m . in quo Abra ostendit maliciam curie
respectu divitum et pauperum.

Non tibi prebenda, pocius datur, ut puto, menda;

Fructus cardonis tibi vix datur Avinionis .

Nil datur hie flenti, panis prebetur habenti .

Qui nil habet, quod habet, perit. hec vix racio fallet .
§ Pauperis in forma petit omnis dispare norma,

Plaudit nummosus, gemit et pauper generosus .

Dives adest porte ') ridens, venit et cito sorte

Pape forte cliens baculo : Quid vis? sibi dicens.

Aurisraj adest caute, subicit ») sua munera laute:
§ Supplico, me noscas et me pro tempore poscas,

Cum qui magnates intrent, volo tot tibi grates

Reddere, quod satis est , si florenus tibi prodest .

Interlinear glosse : a) seil, o Conrade. b) seil, ego Abra Dci. c) idest mete.
d) seil. Abra ecclesie, que est sapiencia. e) seil. te. f) idest Dei. g) seil,
ad memoriam. h) seil. te. i) idest ioculatrix. k) idest intinxit. n seil,
pape. m) seil, clienti«. n) seil, dives.

246 XI. KONRAD VON MEGENBERü a) PLANCTUS.

Princeps ecce venit, cuius caudam sociabit a) .

Tunc venit ad Christi prothoservum b), murmure tristi:
(fol. 25 v) Sum mendicus ego, Christi de munere dego.

Pape flens inhyat luctu, scribet sibi fiat;

Transit ad examen, miser, indoctus, rudis amen c) :

Concinet ipse pie, leget optime, construet apte,

Ambigit in nulüs, gaudebit quam cito bullis .
§ Pauper ades, plora tempus perdens, nequit hora

Nee mora, quod placide possis vel grate, venire .

Verberibus mestis cruciaberis aut inhonestis

Verbis te cruciant, qui certe negotia traetant

Pape, ni taceas proeul aut de limite vadas .
§ Si tibi fors inhyat fortuna, rescribere fiat d;,

Volvitur in pannum tua bulla, nil optat ad annum.

§ C. 28 m . i n quo Abra ostendit, que et qualis ipsa
Sit, quia sapiencia, que est soror ecclesie Dei.

Nonne vides dignam matronam, quippe benignam e) ?

Flentem torporem cleri, que plangit honorem f)

Dispersum vieiis, sibi subripit os meretricis e)

Et vultus fictus bona quevis, si Benedictus h)

Papa Dei miseretur, ei dabitur requiei .
§ Est michi quippe soror, sed eam posteedere cogor

Et servire sibi, velut Abra ) libens volo k) scribi .

Fors ego sum senior, sed amor patris sibi maior,

Non est etate >j mater, perhibetur honore .

Est mater domina, soror aurea, saneta magistra .

Ecclesiam Christi noto, quam sanguisra) nece tristi

Exornans genuit . Hostis de fauce redemit

Captivam miseram gentem, lymbo cruciatam .
§ Orbis et in villa deeuit, dum nascitur illa ")

Tarn mitis soboles . David de semine proles

Hostis ut horrorem tereret, sponsus °) per amorem

Sponse tarn digne, tarn nobilis atque benigne,

In cruce suspirans, felici Ute triumphans .

§C. 29 m . in quo scriptor petit veniam ab Abra,
super eo quod ignoravit eam nutricem suam esse*
0 nutrix placida, virtutum clara magistra p),
O matrona pia, dulcissima salve sophya !

Interlinearglosse : a) seil, dives. b) seil, papam. c) idest vere. d) seil,
a papa. e) seil, ecclesiam Dei. f) seil. suum. g) idest gloria mundi.
h) seil. 12us. i) idest ancilla. k) idest ego sapiencia. 1) seil, ecclesia
Dei. m) seil. Christi. n) seil, ecclesia Christi. o) seil, ecclesie que est
Christus. p) seil, o sapiencia.

XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS 247

O puer, o iuvenis, quam vix tua numina noscis !
O mater digna, tibi supplico, virgo benigna,
Parce tuo puero, te mundi prelocat ordo !
(toi. 26). Non dedignaris, quin me servando sequaris,
Effundam lacrimas, quia ius prepostulat illas .
Te nimis exegi, pulcerrima, stulte peregi,
Nutricem propriam, peregrinam certe putabam .
Sed te nunc nosco, veniam, dulcissima, posco .

§ C. 30m. in quo scrip'tor ostendit beneficium sibi
collatum inutile esse propter plures preceden-
t e s i p s u m.

Parysyus redeam, numquam plus talia queram .
Contulit ipse pius Benedictus papa benignus
Sufficiens munus michi, sed vult rusticus unus
Aut duo passare pre me, tarn longe meare l).
Sic numquam capiam, nee tanto tempore vivam,
Ecclesie fruetus . Ignoro, quomodo düctus
Omnis est oculus me curans cernere torvusa) .
§ C. 31 m. in quo scriptor ostendit quod capellanus
pape vix admisit eum ad examen et recommittit
se et opus suum eidem.

Vix dedit examen michi birriger b) . Opto, levamen
Eternis annis sibi det2) Deus ! Ipse Iohannis
Nomen habet, mille bona c) sint, de Piscibus illed)
Dulcior es, satis es, met dulcor, dico Iohannes,
Flos redolens cleri, miseri eures misereri !
Me tibi do totum, subfundas neetare potum !
Stilla potabor modica, mox atque iuvabor .
§ C. 32m.in quo scriptor supplicat Abre ecclesie
vel sapiencie, ut ipsum recomittat ecclesie De i.
Te michi prestituo, mitis dulcissima virgo e),
Me, rogo, dulcori morum committe sorori f) !
Vivus et exstinetus, sim mareidus aut bene tinetus,
Ecclesiam Christi preamo . Si quid meministi s)
Fors verbum vile, nimis aut dictum puerile,

hiterlinearglosse : a) idest obliquus. b) a. K. Birriger quasi birretum
idest mitram gerens. c) seil, eidem. d) seil. Iohannes dictus. e) seil.
o sapiencia. f) idest ecclesie Dei. g) seil, o sapiencia.

1) Im Reg. Bened. XII. nicht erwähnt; hier nur litt. comm. (ed. Vidal)
vol. II nr. 8606 die Provision auf ein Kanonikat in Regensburg, 1341, Mai 16,
vgl. auch Gesch. Qu. d. Prov. Sachsen 21, 323 nr. 46, Riezler, Vat. Akt. nr.
2104. Dazu Megenbergs Urk. im Münchener Allg. Reichsarchiv S. XXIV. Käst.
M no. 9 von 1342, März 16, Lang, Reg. Boica VII 331.

2) Ergänzt am Rande.

248 XI. KONRAD VON MEGENBERG a) PLANCTUS

Non scribas honori iuvenis, ioculantis amori
Ascribas pueri !

§ C. 33m. i n quo scriptor conqueritur de surditate
prelatorum in curia.

§ Dare me credebat honori

Papa pius . Nomen dandi michi denegat omen a),

Sub longis burdis pomparum denique surdis

Denoto nunc illos, qui precisere capillos,

Largas matronas sibi disposuere Coronas,

Ut nos audirent nudos, aures aperirent .
(fol. 26 v). Se surdos fingunt, in rostrum labia pingunt,

Auribus ignorant sensum nee dentibus orant .

§ C. 34 m . in quo scriptor dat similitudinem inter
Deum et effigies eius in templo ex una parte et
papam et vicarios eius ex altera.

Ascendit castra nunc papa, Deus sed ad astra b)
Christus homo scandit, ut lux superoptima pandit .
§ Sculpunturque macra Christi templis simulacra,

Crescunt prelati vieepape, sunt decorati .
§ Christi tamque *) macrum tacet in templo simulacrum,
Raro cernuntur vieepape c), pauca Iocuntur.

§ C. 35 m 2). in quo scriptor petit graciam a Deo, e
in hoc inponit finem huic libro.
Felle returbate Deus omnipotens, cruciate
In vera carne Deus et non, sed caro vere d)
Virginis eximie, tu virginis ipse Marie
Fili, sieque Dei, meretrices et pharisei
Non dedignati sunt a te, sed venerati.
Cum sua flevere peccata, mei miserere ! Amen.

Explicit planctus ecclesie 3) in Germaniam editus a Conrado de
Maegenberg, quod Parysyus dicitur de Montepuellarum , anno Domini
M°CCC° 37° in die circumeisionis Domini, anno vero nativitatis sue 28vo.

Qui superaltatus flos virginis ipse Marie

Stas sublimatus celis, mei miserere !

M. tricenteno 4).

/ nterlinearglosse : a) idest fortuna. b) seil, ascendit. c) idest prelati.
d) seil, est cruciata.

1) ?)is. que eingeschoben.

2) ms. 25.

3) Ergänzt am Rande.

4) Diese 3 Zeilen von anderer, gleichseitiger Hand mit anderer
Tinte darunter gesetzt.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 249

Conradus de Megenberg

b; De translacione Romani imperii.
Aus: cod. Eichstad. 698 (olim 269; p. 406—460.

(p. 459) Incipit tractatus de translacione im-
perii Conradi deMontepuellarum, canonici ec-
clesie3) Ratisponensis, cui primo premittitur
prefacio ad dominum Karolum serenissimum Ro-
ma norum augustum.

Serenissimo Romanorum augusto Bohemieque regi victoriosissimo b),
domino Karolo Conradus de Montepuellarum, humilis ecclesie Ratis-
ponensis canonicus c), flexo poblice, reverencia quoque digna premissa,
armorum dominium ad salutem exercere sempiternam.

Duo quippe sunt, rex auguste, que vos augustum faciunt et augu-
stum desinunt, scilicet incolarum discordia et forensium malicia. Incola-
rum, inquam, discordia, qui Romanos principes eligere habent tarn ex iure,
quam ex veteri consuetudine, et qui sacri imperii sunt officiati ; foren-
sium malicia, qui rusticanis digitis, ut sie dicam, aquilam deplumant Ro-
manam crebrisque insidiis ipsius obviant volatibus non recognoscendo
vos superiorem.

Primo igitur nichil periculosius, seeundo nil iniuriosius estimandum.
Quid enim obeenius, sed ut dicam venenosius sacratissime Christi ad-
vocacie, quam eos qui non in fimbriis, ymmo sursum resident, Romani
regni glorioso in gremio, et clamidem dilacerant quam venerantur,
illud detestantur, a quo reportant honorem . Nam quid valet prineipem
eligere et eidem minime obedire ? O gens stolida et popule insipiens l),
utinam prima saperes et intelligeres ac novissima provideres ! Cur non
memorie tue subvenit, quanta qualique concordia progenitores tui sacrum
Romanorum imperium obtinuerunt ? Quare, inquam, tantille expers es
prudencie, ut premetiri nescias exitus tuos ? Verecundum enim est ac turpe
tibi, popule meus, gens fatua, clipeos obmittere patrum tuorum et
vexilla postponere sanguinis tui. Detestabile d) nimis est tibi te ipso te
interire, qui forinsecos populos pocius debellare debueras et subiugare
tibi. Noruntne hanc in te stoliditatem wulpes exterminantes vineas tuas

a) ms. wiederholt.

b) w.s. invigtorissio.

c) Endung korr.

d) Korr. a. detestabilis.
1) Ps. 73, 18.

250 XI. KONRAD VON MEGENBERG

utique ? *) Sufficiat ergo eis, ut a te securi sint, zizanias discordiarum
tibi ipsi seminasse a). Deterius genus falconum est, quod ab ardea piscem
evomitum recipit et ardeam suis volatibus dimittit3). Peioris condicionis
est, si quem cadaver turpis muneris a) alliciat, ut proprium dominum
deserat et obmittat. Regrediendo itaque, rex auguste b), quem Romani
amici imperii futurum iam speramus c) imperatorem, dico duplicis morbi
predicti duplicem, sed unam compositam esse medelam, utpote regis sa-
pienciam et affluenciam diviciarum. Prima imperat et magistrat, secunda
roborat et sustentat. Sapiencia dico magistrat singula agibilia humana,
ut laudabiles exitus sorciantur. Nam sapiens per mentem suam est men-
sura rerum, de longe prospicit et ardua cognoscit, favoribus succurrit,
fraudibus occurrit. Sapiencia namque omnium virtutum venerabilis est
magistra, quam si quandoque sortis sinistre conturbant eventus, tanto
firmius stat, quanto speram fortune discernit volubiliorem. Diviciarum
autem affluencia roborat et sustentat tamquam Organum et instrumentum
regie serenitatis, quoniam rex sine diviciis est nauta sine aquis. lusticia
namque distributiva qua vulgus armorum dirigitur, sine diviciarum habitu
est arbor florida sine fructu ; plurima mittit, sed pauca tribuit. Milicia
vero que proprio cogitur militare stipendio, cito parmam abicit ex fastidio.
Verumtamen et si orbis hec ambo vos noverit habere ad sufficien-
ciam sapientissimi atque ditissimi Salomonis, ad quem finem militatis?
Cur agonibus angimini d) cottidianis? Estimo, non e) ut mundo videamini,
sed ut domino comprobemini. Cui domino ? Qui virginem matrem habuit
in terris sine patre, et Deum patrem in celis sine matre secundum Ori-
ginem 4). Istum ergo finem respicit exercicium vestrum regium, ex quo
profecto sequitur, ut ad defensionem totis nisibus nitamini ecclesie mili-
tantis. Clero Christi sitis clipeus, quia boni principis ac religiosi est ec-
clesias contritas atque concussas restaurare novasque edificare et Dei
sacerdotes honorare atque tueri, sicut legitur in canone XXVI. di. c.
Boni principis'0). Subveniat (p. 460), queso, memorie vestre dignissime
dictum tarn dulcifluum, quam commendandum Constantini olim impera-
toris : Vere, inquit, si oculis propriis vidissem sacerdotem Dei auf ali-

ü) ms. numis, lies muneris ?

b) Korr. aus augustem.

c) ms. superamus.

d) Korr. aus agmi.
ei Auf Korrektur.

1) lud. 15, 4. 5.

2) Matth. 13, 25.

3) Vgl. Conrad v. Megenberg, Buch der Natur S. 188, 19 ff. 168, 11.

4) Origines? vgl. Migne, Patr. Gr. 12, 108.

5) Lies c. 16 dist. 96.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 251

quem eorum, qui monachico habitü circumamicti sunt, peccantem, clami-
dem meam explicarem et cooperirem eum, ne ab aliquo videretur, di.
XCVI. c. In scripturis l). Vos ergo, serenissime auguste, sie cum summo
conversemini pontifice, ut non tamquam mercenarii pro lacte et lana
ovium Christi adinvicem litigetis, sed pocius ea que Dei sunt, non que
vestra, circa Christi ovile intimis desideriis exquiratis. Nam si dissensio
prineipum Alamannie virus letale imperii Christi a) dinoscitur, non minus
periculum, sed alcius intimiusque b) venenum, non solum Dei imperio,
sed universali ecclesie ingeritur ex discordia summi pontificis et Romani
imperatoris.

Sed unde michi quod profero ? Sane non augurium auspicia rimatus
sum, ymmo predecessorum vestrorum experiencia, tamquam rerum ma-
gistra, didici tanta taliaque. Intuamini, queso, mi rex, quali olim lamen-
tacione Fridericus Romanus imperator evanuerit, qualibus certe lacrimis
Cunradinus cervicem suam gladio fortissimo prostraverit, quo luctu
avus vester imperator Henricus c) ab hoc seculo migraverit, et quod
nostre subvenit recenter memorie, quali cysmate tota Germania tempore
Ludovici quarti, immediati vestri predecessoris, multipartita fuerit et
divisa. Bonum tarnen et paeificum omnibus quasi habuistis ingressum
domino concedente ; sed facite, ut Dei gracia finem laudabilem porrigatis.
Quia qui perseveraverit usque in finem, salvus erit 2).

Desiderio desideravi, rex illustrissime, vestre sapiencie id modicum
loqui, non ut prudenciam vestram instruam, que rerum notieiis, ut audio
multipliciter habundat: sed pocius, ut michi sufficeret regem Romanorum
allocutum fuisse. Vobis quoque hunc brevem offerens traetatum de trans-
lacione imperii Romanorum in Francos et üermanos, de iuribus eciam
imperii circa sedem sanetam Romanam post dietam translacionem, pre-
stituendo michi traetatum eiusdem tytuli utriusque iuris arche, denique
smaragdine, domini mei Lupoldi de Bebenburg i)), nunc3) venerabilis
Babenbergensis episcopi, cuius pennis aureis pro maiori parte volito-
Quamvis autem a suis conclusionibus abeam, non tarnen hoc fit in finem
contradicionis aut correccionis ipsius, cuius non sum dignus solvere
corrigiam calciamenti ; sed id feci ad recitandum contrariam opinionem,
ut bonus rerum estimator tanto fervidius predicti domini mei innitatur e)

a) .//;/ Rande ergänzt.

b) Endung korr.

c) w.s. Henreicus.

d) ms. Gebenbur^.

e) Korr. (Rasur) aus innitantur.

1) c. 8. dist. 96.

2) Matth. 24, 13.

3) Seit 1353 Jan. 13.

252 XI. KONRAD VON MEGENBERG

fundamentis, quoniam opposita iuxta se posita magis elucescunt 1). Non
ergo debet sedes Romana ingrata esse disputanti contra suas conclusio-
nes probabilia congerendo, nee debet sacrum dedignari imperium, siquis
eas quas sui iuris estimat conclusiones, disputacione maturet. Nichil
enim scitur verius, nisi quod dentibus corroditur disputacionis ; contrariis
eciam oblatis omnis sapiens firmius se muniet opposicione, et cogno-
seuntur oves proprie discrecius in rure alieno.

Vade igitur nee invideo, vade, inquam, sine me, libelle2); ibis b) ad
orbis monarcham a), Karolum Romanum denique augustum. Sed michi
nunc domino non licebit prochdolor ire tuo 3). Non licebit, dixerim, ne
corvis forsitan oculis obliquis c) invidear d). Cave autem, si poteris,
ut malignus interpres a ioculi tui absit urbanitate. Cumque in aspectu
fueris regio, non obliviscere mei, quin me gregi clericorum suorum fide-
lium connumerare e) labores etc.

Cap. I 0 (p. 406, 2). In foribus quis delinquet, id est in prineipiis
rerum quis errabit seeundum g)Anstotelem II°Methaphisice4). Parvus etenim
error in prineipio maximus est in fine. Patet hoc in viatore qui cum in bivii
prineipio modicum ab itinere recto declinat, quanto plus progreditur,
tanto plus deviabit. Cupiens igitur seeundum parvitaten ingenii mei
traetatum parvum colligere de translacione imperii a Grecis in Francos
et Germanos, utile, immo necessarium mihi videtur, a prineipio ponere,
quid sit imperium, quid sit ipsum transferre, et que cause h) ipsius, ut
consequenter de ipsius effectibus et proprietatibus parumper disserere
possim.

Iuxta primum notandum est, quod imperator Romanorum est super
omnes reges, VII. q. 1. In apibush)y et omnes naciones sub eo sunt, XI.
q. 1. § Si quis versu volumus 6). Ipse namque est prineeps mundi et

a) Korr. aus ibi.

b) ms. monarohiam.

c) Endung korr.

d) ins. inuidor.

ej ms. comunerare.

f) Pag. 406, Col. 1. Incipit modo traetatus magistri Conradi de Monte
puellarum de translacione Romani imperii.

g) Vorher et aitsgestr.

h) ce 0), und Abkiirsnngsstrich, korr. aus m (?).

1) Vgl. Thomas Aqu., Summa theol. I. IL qu. 48, 3, 3.

2, Vgl. Ovid, Trist. I, 1, v. 1.

3) ib. v. 2.

4) Aristoteles, Metaph. I. II. c. 3, ed Firmin-Didot II 493.

5) c. 41. C. VII. q. 1.

6) c. 36. C. XI. q. 1. Gratian mit c. 37 ib.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 253

dominus, ff. ad 1. Ro. de iac. 1. deprecacio 1). Eciam ludei sub eo sunt,
C. de ludeis 1. Iudei2)-, et eciam omnes provincie, LXI1I. di. Adrianus3).
Omnia quoque sunt in potestate imperatoris, VIII. di. Quo iure et XXIII.
q. VIII. Convenior4-). Ex quibus patet, quod, siquis descriptive dicere velit,
imperator Romanorum est princeps mundi et dominus, sub quo de iure
omnes reges sunt et omnes naciones Christiane, ludei, omnes quoque
provincie cuiusque sunt universa: sie describitur imperator, quod est
nomen concretum ab imperio dictum et imperium est eius abstractum.
Sed seeundum philosophos abstractum et concretum nomen idem signant,
quamvis diversis modis significandi, quia quod abstractum signat per
modum per se stantis, concretum signat per modum inherentis alteri,
sicut patet in hiis nominibus albedo et albus.

Ergo iuxta dietam descripeionem imperatoris describere possumus
imperium Romanum. Est itaque imperium tocius orbis monarchia, cuius
monarche omnes reges et prineipes de iure communi subiciuntur (p. 407)
tamquam defensori preeipuo ecclesie Dei. Dico de iure communi, quia
de iure gencium vel naturali, prout naturale dicitur a natura, que est
hominis racionalis anima. Omni enim racioni disposite hoc apparet tam-
quam consonum equitati, ut unus sit princeps omnium prineipum mundi
ad instar disposicionis et regiminis tocius universi, quod uno principe
gaudet. Unde Aristoteles in fine XII. Methaphysice sie dicit 5): Encia nolunt
male disponi nee bona pluralitas prineipancium. Unus ergo princeps. Sic
et omnes homines regulärem habentes racionem nolunt malam tocius
congregacionis a) humane policyam, quem contingeret ex pluralitate prin-
eipum eque primorum in regimine temporalium rerum. Unde hoc iustum
et equum omnes concedunt sapientes, ut unus sit et primus universalis
princeps omnium temporalium regendorum, quem imperatorem nomina-
mus. Ergo dicit Hostiensis extra de fo. con.6) Cum contingat, quod consue-
tudo non posset hoc operari, ut in eadem civitate vel dyocesi essent in
solidum duo capita tamquam monstrum, quanto minus in felici domin i
advocacia. Quapropter nee prescripeione nee aliqua lege poterunt eximi
ceteri reges a dominio imperii, exempeione b) saltem integra et totali,
sie quod imperator in eisdem regnis et polieiis nullam omnino iurisdi-

a) Folgt tocius ausgestrichen.

b) Endung ausgestrichen,

1) Dig 14. tit. II.

2) Cod. I 9, 1. 8.

3) c. 22. dist 63.

4) c. 1. dist. 8; c. 21, C. 23. q. 8.

5) Metaph. XI c. 10, 1. c. 611.

<>) Hostiensis, Lectura super II0 decretalium, de foro comp., fol. I2v col. i.

254 XI. KONRAD VON MEGENBERG

cionem exercere possit nee in casu appellacionis a regibus ad eum inter
ponende nee in casu negligencie ipsorum regum, vel quando denegarent
facere iusticiam, et sie de similibus, quia contra subieccionem vel obe-
dienciam non prescribitur, ut patet extra de prescripeionibus : Cum non
liceat '), ymmo ea que sunt Signa subieccionis prescribi non possunt,
sicut sunt tributa et consimilia, testibus ad hoc multis legibus et canoni-
bus. Ac vero, sicut universalis ecclesia nulluni fidelium eximere potest
ab aliis suis, sie nee imperator a brachiis imperialis celsitudinis aliquem
eximere potest, nee habet integraliter et ex toto. Nam quäle monstrum
esset homo, qui nee caput esset nee aliud membrum universi? Talern
ecclesie Dei non patitur ordo, sed nee benedieta Christi advocacia, que
passibus paris quasi ambulat a) latitudinis gladio temporali. Unde
sicut extra ecclesiam non est imperium, XXIIII q. 1. § Sed illud2), sie
nee infra ecclesiam aliquis eximi potest ab imperio, ut per advocatum
Christi de iure non habeat coherceri. Duo enim sunt subordinata prin-
cipia quibus tarnen orbis regitur, scilicet pontificalis auetoritas et im-
perialis maiestas, di. XCVI b) Duo sunt3). Et quemadmodum sol in die
super bonos et malos lunaque de nocte universaliter lucet, sie ponti-
ficalis auetoritas et imperialis serenitas omnes homines universaliter
dirigere habent, (hos quidem mediate, alios vero immediate. )Nisi ergo
aliqui reges vel populi immediate subiecti sint ecclesie ex speciali iure,
necesse est omnes imperio Romani imperatoris subiacere. Quamvis par-
ticulares aliquibus per divos imperatores indulgeri valeant libertates,
semper tarnen imperator iurisdicionem habet saltem mediatam ad sub-
ditos omnium filiorum regum et immediatam in personas eorundem regum
et prineipum regnancium ubicumque, nisi, ut dixi, ecclesie immediate
subiciantur ex iure forsitan speciali. Si autem se reges ab hac retra-
hunt subieccione asserentes se superiorem non cognoscere, pocius hoc
est de facto, quam de iure permittatur, et prochdolor, ex imperii atte-
nuacione, quod detrimenta patitur cottidiana.

Dixi eciam in descripeione imperii : tamquam defensori preeipuo ec-
clesie Dei, quia specialiter ad imperatorem spectat officium ecclesiam
Christi defendere omnesque filios ipsius ab infestacionibus et oppres-
sionibus eripere, sicut patet in decretis, LXIII. di. Tibi domino4) et XCVI.
di. c. ultimo s). Eadem eciam racione ad imperatoris pertinet officium

a) Korr. aus ambulas.

b) ms. XXVI.

1) c. 12. X. de prescript. (II, 26).

2) Wohl c. 9, C. 26. q. 2.

3) c. 10. dist. 96.

4) c. 33. dist. 63.

5) c. 16. dist. 96.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 255

specialiter et authonomatice pupillos et viduas aliasque miserabiles per-
sonas clipeo defensionis protegere et vi oppressos de manibus calump-
nancium liberare, quod eciam ad omnes reges et principes generaliter
spectat, ut patet XXIII. q. V. Regum l) et c. Amministratjres a) cum con-
cordanciis suis a). Unde quilibet regum Romanorum in imperatorem
promovendus talem defensionem se facturum primo domino pape iurabit.
[Cap. II) b) (p. 408). Translacio imperii motui locali simulatur. Motus
autem localis quinque principiis necessitatur, utpote motore, motabili,
termino ad quem et virtute naturali salvativa mobilis, quam consequitur
mobile ex motu suo naturali. Sic translacio imperii quinque principiis
necessitatur, videlicet translatore, qui motor est, puta c) papa ; trans-
feribili quod est mobile, scilicet imperium ; termino a quo transfertur, vide-
licet gente que imperio privatur ; termino ad quem transfertur, sicut est
gens d) in quam transfertur, virtute salvativa mobilis, sicut est virtus
et nobilitas e) gentis, in quam sit translacio., Quoniam imperium trans-
ferre nichil aliud est, quam ipsum actu habentibus auferre et aliis qui
prius non habebant donare per eum qui hoc de iure facere potest. Et
dico: per eum qui hoc de iure facere potest, quia si non potest, attamen
ipsum se transferre dicit, solum nomen transfert, re nominis immota per-
manente, nichilque donat recipienti, nisi nomen derisorium, non con-
gruens Uli. Atque si hoc potest, non tarnen de iure id fiat, violenter trans-
fert, spolium publicum committendo. Sane tarn sacri canones, quam eciam
cronice diverse asserunt, verum imperium de Grecis ad Francos et Ger-
manos translatum fuisse, ut patet extra de elect. Venerabilem 4) et de iure
iurand. Romani imperii in Cle. 3), quamvis fuerit opinio Bernardi Hy-
spani et quorundam aliorum, quod verus imperator sit imperator Con-
stantinopolitanus, et quod noster f) imperator sit procurator sive defen-
sor ecclesie Romane, que opinio notatur per dominum Guidonem archi-
dyaconum XCVI. di. Si imperator'0). Sed revera extra ecclesiam Romanam
esse verum imperium ipsamque matrem omnium fidelium viduatam esse

a) Korr. ans : suus.

b) Fehlt im ms.

c) puta a. Rande.

d) Uebergeschr.

e) Korr. ans raobilitas.

f) Korr. a. R. statt verwischt vr. i. Texte.

1) c. 23. C. 23. q. 5.

2) c. 26. C. 18. q. 5.

3) c. 34. X. de elect. (I, 6).

4) c. un. in Clem. de iureiur. (II, 9).

5i c. 11. dist. 96 cf. Lupoid c. 4, p. 176, 2 A. (später Nachtrag, Meyer I. c. 9).
Dieselbe Ansicht schon bei Bonizo, vgl. Döllinger, Münch. Jahrb. 1865, S. 387 ff.
und Bonizo, Ex libro VII. decreti excerpta ed. Mai, Patr. Bibl. Nova VII, 3,
p. 58 nr. 127 u. 128; MG. Lib. cle Hte I 577 f.

256 XI. KONRAD VON MEGENBERQ

vexillo et clipeo imperialis serenitatis, est dare sancta canibus et mar-
geritas porcorum pedibus conculcandas. Inhiando igitur vestigiis sacro-
rum canonum concedendum est verum imperium in Theutunicos et Fran-
cos translatum fuisse secundum rem et nomen, ymmo id pro fundamento
accipio in hac consideracione.

Pro secundo vero fundamento sumo, quod papa imperium trans-
tulerit, nam in hoc genus translatofis omnes concordant, tarn cronigraphi
quam canonum expositores.

Sumo insuper pro fundamento tercio, quod hoc papa fecerit de iure
et potuerit imperium transferre. Racio est, quia, da oppositum, tunc ec-
clesia illo die spolium publicum commisit et illicitos possessores intrusit
et continuavit usque in hodiernum diem, quod est nephas dicere contra
eos qui eciam miraculis claruerunt.

C. III. de duabus opinionibus translacionis im-
p e r i i.

Sed quis summorum pontificum imperium transtulit a Grecis, due
sunt opiniones 1), quarum una est communis, sciiicet quod Stephanus
papa secundus ultimo anno sui pontificatus Romanorum imperium a
Grecis transtulerit in personam magnifici Karoli, tunc in iuvenili etate
constituti, ut notatur extra de elect. c. Venerabilem in glossa Bernardi,
et accipitur a cronica Martini 3), quoniam Constantinus et Leo filius
suus, imperatores Constantinopolitani, requisiti per dominum Stephanum,
ut ecclesiam Romanam ab oppiessione Astulfi regis Lombardorum de-
fensarent, eam defendere noluerunt. Idcirco Stephanus papa iam dictus
Pipinum et duos filios suos, sciiicet Karolum, qui post Karolus Magnus
vocatus est, et Karolomannum unxit in reges Francorum sub anno domini
DCCLIII, et elegit eos atque ipsorum successores ad ecclesiam Romanam
et sedem apostolicam defendendam, ut sie per talem eleccionem videatur
facta translacio imperii de Grecis in dictos reges Francorum/ qui fuerant
Germani, prout ex historia Francorum 3) et cronica Eusebii 4) et (p. 405)
aliorum scripturis colligi potest.

Sed hec opinio non placet a) domino meo Lupoldo de Babenburg,
decretorum doctori atque Babenbergensi episcopo. Quoniam, ut habetur

a) 1 hi 'neinkor r.

1) Cf. Lupoid c. 3, Schardius, Sylloge p. 173, 1; vorher: Tractatus de
origine ac translacione et statu Rom. imperii, in der Ausgabe der Determi-
natio comp. ed. Krammer p. 68 f. nach Tholomeo Luc. Hist. eccl. XIV, 14.

2) MG. SS. XXII. 426.

3) Annalista Saxo, SS. VI 556. vgl. Martini Opp. Chron. SS. XXII 426.

4) Frutolf-Ekkehardi Chron. univ. SS. VI. 160.

b) DE TRANSLACIONH ROMANI 1MPERI1 257

ex cronicis Francorum Y), post plures annos 2) dicte coronacionis et unc-
cionis regum Francorum a Stephano papa secundo, sicut predicitur, qui-
dam Romani ea que sunt imperialis potestatis sibi vendicare volentes,
dum Leo papa tercius, successor immediatus Adriani primi, qui Adrianus
fuit successor immediatus Stephani secundi, in hoc resisteret Romanis
atque cum letaniis in die sancti Marcii ad ecclcsiam sancti Laurencii
pergeret a), iidem Romani sedicione h) mota ipsum oculis sibi erutis b) et
amputata lingua ceperunt; sed Deus omnipotens, qui in sanctis suis
fecit mirabiiia, visum illi restituit et loquelam. Post hec Karolus pro
atrocissima iniuria huiusmodi vindicandi Romam veniens, dum in sancta
die natalis domini sub anno eiusdem DCCC0 1 in ecclesia sancti Petri
ab oracione surgeret, Leo papa predictus coronam imperialem capiti eius
imposuit, et a cuncto populo Romano ter acclamatuin est : Karolo au-
gusto3) coronato, magno et pacifico imperatori Romanorum, vita et victoria!
Post quas laudes unctus est ab apostolico et ablato patricii nomine im-
perator b) et augustus appellatus. Sed idem 4) Karolus ante unccionem
et coronacionem hanc numquam se Romanorum imperatorem nominavit
seu intytulavit, prout ex cronicis Francorum et ex diversis privilegiis per
eundem Karoium ante unccionem et coronacionem huiusmodi concessis,
que in multis adhuc reperiuntur ecclesiis, evidenter apparet. Hoc eciam
probatur ex canone LXIII. di. In synodo, in principio5), ubi patet, quod tem
pore quo cj idem Karolus fuit factus per Adrianum papam, primum suc-
cessorem supradicti Stephani, patricius Romanorum, nominatus fuit tan-
tum rex Francorum et Lombardorum e) et non imperator. Nam 6) sepe-
dictus Karolus precibus eiusdem Adriani inductus ad compescendam
tyrannidem Desiderii, regis Lombardorum, quam contra sanctam Romanam
ecclesiam aliasque Dei ecclesias exercebat, sub anno domini DCCLXXIII.
Ytaliam intravit et eundem regem in civitate Papye, ubi erat sedes regni,
cepit, de quo facto loquitur canon LXIII. di. Adrianus II. et XXIII. q. VIII.

a.) Korr. ans : pro-geret.

b) Endung korr.

c) ms. tpe q o. korr.

d) Dnrchgestr. quam contra.

e) Folgt q dnrchgestr.

1) Martini Opp. Chron. SS. XXII. 427.

2> post plures annos bis Augustus appellatus = Lupoid cap. 1, I.e. p. 170,
2 B. —171, 1 A.

I) Bei I u pold folgt : a Deo ; später Nachtrag nach Meyer 1. c.
4) Sed idem bis non imperator =z Lupoid c. 3, p. 175, 2 B.

c. 23 dist. 63.
6) Nam bis canone Adrianus = Lupoid cap. 1. p. 170, 2 B.

Scliolz, Texte. 17

258 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Hortatu l), et 2) factus est per ipsum Adrianum patricius Romanorum cum
sancta synodo, tunc Rome celebrata, ut eciam patet ex predicto canone
Adrianus. Credit igitur dominus meus iuxta premissa3), quod Stephanus
papa secundus eligendo reges Francorum ad sedem apostolicam defen-
dendam, sicut dicit hystoria Francorum, in quo eciam concordat cronica
Eusebii, per hoc constituerit eos tantum advocatos et defensores ecclesie
Romane; sed quod Leo papa tercius unxit et coronavit eundem Karolum
jmperatorem Romanorum, acclamante populo Romano et petente, per
hoc credit translacionem imperii de Grecis factam fuisse ad reges Fran-
corum et ex sequenti in Germanos. Dato4) enim quod per eleccionem
Stephani secundi a) esset facta hec translacio, non tarnen posset dici,
quod esset facta in personam Karoli Magni, sicut dicitur de elec. c. Vene-
rabilem et c. Romani in principio de iureiur. in Cle. B), sed pocius esset
facta in personam Pipini vel saltem in personas omnium trium, scilicet
Pipini, Karoli et Karolomanni, quos omnes tres elegerat Stephanus papa
secundus.

C. IUI. concordans dictas opiniones.

Ad concordandum autem dictas duas opiniones videtur michi dicen-
dum, quod sicut supra patuit in descripcione imperii, duo sunt precipua
essencia b) vel saltem propria imperatoris, scilicet esse dominum mundi
et esse defensorem ecclesie. Fuit eciam dictum, quod translacio imperii
motui locali assimulatur. Sed quoniam in arduis et magnis ecclesia Dei
non consuevit esse prepropera et (p. 410) festina, igitur motu instan-
taneo c) sive simultanea d) translacione noluit imperium transferre, ne
forsitan inexperiencia gentis, ad quam transferret, totum transferibile
deciperetur, cum non sit modicum, ymmo validissimum ecclesie Christi
commodum, bonos videre atque fideles imperatores, sicut per oppositum
atrocissimum venenum est eiusdem sponse Dei malos et infideles cesares
habere. Quia propter tres dicti sedis sancte Dei summi pontifices imme-
diati ad invicem successores, scilicet Stephanus secundus, Adrianus primus
et Leo tercius, tamquam tres motores successorie se iuvantes tarn grave

a) Endung korr.

b) Endung korr*

c) Silbe ta übergeschrieben.

d) sive simultanea über geschrieben.

1) c 22 dist. 63. u. c. 10 C. 23 q. 8.

2) Bei Lupoid folgt : Et tunc postquam bis tempore Carolus, von Con-
rad gekürzt.

3) Das Folgende bis Germanos = Schluss von Lupoid, cap. 3, 1. c. p
176, 1, A.

4) Dato bis Carolomanni = Lupoid c. 3, p. 175 A.

5) c. 34 X (de elect. I, 6) u. c. un. Clem. (de iureiur. II, 9).

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 259

mobile, sicut est imperium, particulatim et temporibus diversis trans-
tulerunt. Sumpsit enim papa Stephanus proprietatem imperatoris, que
est auctoritas defendendi ecclesiam Dei, suis humeris a) ab imperatoribus
Constantinopolitanis deportabat. Quoniam illi sua desidia et malicia
hanc proprietatem imperatoriam diucius ferre noluerunt, per consequens
desierunt esse imperatores, sicut desinit esse aqua, puta cum desinit
esse frigida, cum humidum et frigidum sint proprietates aque naturales.
Nulla enim res sine suo proprio naturali poterit esse. Sed quia dictus
dominus Stephanus maxima indiguit ecclesie Dei defensione, noluit hanc
auctoritatem in hominem unum transferre, qui facili casu auferri potuisset ;
transtulit ergo eam in Pipinum et filios suos simul. Adrianus vero primus
sedem Stephano succedens, videns Karolum Magnum crescere virtutibus
preclarissimis et potencia, deprecatus est eum b), ut compesceret tyran-
nidem Desiderii regis Lombardorum, quam contra Romanam ecclesiam
aliasque Dei ecclesias exercebat. Unde predictus Karolus precibus Adriani
pape sie inclinatus, sub anno domini DCCLXXIII. Ytaliam intravit et
Desiderium cepit, sicut supra dictum est. Quapropter Adrianus tamquam
vicinior imperii translator vicinius transtulit imperium, quia convocata
saneta synodo Rome fecit ipsum Karolum patricium Romanorum. Iuxta
quod notandum est, quod sicut ex auetoritate defensoria sedis sanete
Romane imperator dicitur advocatus ecclesie Dei, sie ex auetoritate pro -
tectoria miserabilium personarum, quales sunt pupilli et vidue ceterique
pauperes vi ca^umpniancium oppressi, patricius nuneupatur. Nam sicut
advocatus ab advocando dicitur, quoniam ecclesia ipsum advocat in
periculis suis, sie revera cesar patricius c) dicitur, quasi pater inclitus
seu illustrissimus, a pietate protectoria miserorum sie nuneupatus d). Et
talis habet crimina punire et causas civiles iudicare. Sed nondum dederat
ei Adrianus hanc auctoritatem per Universum orbem, ymmo tantum apud
Romanos, ideo nondum imperator, sed patricius Romanorum est vocatus.
Leo autem tercius videns, quia hie homo ab adolescencia quousque in
s^nectum non desiit esse fidelis ecclesie defensor et pauperum iustissi-
mus protector, ipsum Corona tocius orbis coronavit, tamquam verum
augustum et dominum dominancium in universo. Unde patet, quod huius
translacionis prineipium fuit Stephanus papa seeundus, medium vero
Adrianus primus et finis seu complecio Leo tercius. Sed quoniam, ut in
proverbio dicitur, prineipium est plus quam medium tocius, igitur a
Stephano seeundo dicitur non incongrue in personam Karoli Magni trans-
lacio imperii facta in Theutunicos fuisse.

a) Ergänze : et ?

b) Vorlur potencia ausgestrichen.
c Folgt cesar ausgestrichen.

d) Korr. nus oecupatus.

260 XI. KONRAD VON MEGENBERQ

C. V. quodimperium fuit translatum in personam
Karoli Magni in Francos et nichilominus in Ger -
m a n o s.

Quia tarnen multis ambiguum est, qualiter imperium translatum
fuerit de Grecis in Germanos sive Theutunicos in personam magnifici
Karoli, sicut dicitur in c. Venerabilem, extra de elect. § Verum et de
iureiur. Romaniv\n principio in Clem.1), cum pocius videatur primo
translatum in personam Karoli Magni de Grecis in reges Francorum,
sicut dicit cronica eorum, pro quo eciam facit LXIII. di. Ego Ludwicus*)
et quod ibi notatur in ultima (p. 411) glossa; et quod post hoc fuerit
translatum de regibus Francorum in personam Ottonis primi, de quo
legitur in canone LXIII. di. In synodo*), nam ipse fuit primus, qui de
nacione Saxonum, de numero Germanorum existencium, imperium fuit
adeptus : iustum intellectum videtur habuisse Io. glosator in predicta
ultima glossa, quia dicit ibi : Nota imperium prius fuisse Francorum, sed
postea Theutunicorum. Unde Theutunici virtutibus imperium promeruerunt.
Ad hanc dubitacionem dominus meus pulcerrime respondet dicens4), quod
veritas est imperium fuisse translatum in personam Karoli Magni ad
reges Francorum, sicut cronica eorum refert; sed5) nichilominus in per-
sonam eiusdem Karoli translatum fuit a) 6) in Germanos, ut dicunt pre-
dicta duo capitula. Et hoc tripliciter declarat.

Primo sie, quia Karolus iste fuit Francus 7) Germanicus, sicut refert
cronica Gotfredi Viterbiensis8), quondam imperialis curie capellani et no-
tarii9), qui de eodem Karolo hunc ponit versum 10): Romuleus matre, The-
tunicusque palre11). Id eciam habet communis assercio Germanorum12) dicen-
cium fuisse locum originis sue villam lngelnheim b), que a civitate Magun-

a) ms. aus sicut, kovv.

b) ms.: in gelnhei.

1) c. 34, X de elect. (I, 6) ; und c. un. Clem. de iureiur (II, 9).

2) c. 30 dist. 63.

3) c. 23 dist. 63.

4) Nach Lupoid cap. 3, l. c.p. 173, 1 bis 175, I.A., bis zu d. W.: ma-
gnifice reducendo. Im Folgenden sind die Lesarten, die der älteste Text
in Lips. 363 mit dem Drucke bei Schardius, Sylloge gemeinsam hat, mit
,, Lupoid" bezeichnet.

5) Lupoid : et.

6j Lupoid add. : imperium.

7) Schardius: Franco, Lips. 363 fol. 332: Francus.

8) Fehlt Lupoid.

9) quondam bis notarii fehlt Lupoid.

10) Lupoid: de eodem Carolo canens (Lips.: ponens) hunc versum.

11 ) Gotifredi Viterb. Speculum regum II 64 v. 1450, M. G. SS. XXII 93, vgl.
Pantheon ib. 207.

12) Lupoid l. c. p. 173, 2.

b) DE TRANSLACIÖNE ROMANI IMPERII 261

tina tantum 1) per duo miliaria Theutunica distat. Sed fama2 interdum pro-
bare videtur, precipue 3) in hiis quorum memoria non habetur, ut ff. de
proba. 1. Si arbiter et ff. de aqua plu. arce. 1. In summa §. Item Labeo
cum concordanciis 4). Ad idem Gotfredus in cronica sua 5) ponit hunc ver-
sum6): Natus Ingelnheim a), cui Bertha fit Ungura mater. Illud idem
eciam colligitur7) ex cronica8] Eusebii et hystoria Francorum 9),'°) eo quod
in eis dicitur, quod ipse Karolus XII mensibus anni11) et XII ventis iuxta pro-
priam lingwam vocabula inposuit, que in eisdem cronica b) et hystoria in
lingwa Germanica ponuntur, in13) quibus vocabulis pro parte13) tunc Ger-
mani deficiebant14). Dedit eciam Germanis quasdam leges in lingwa Ger-
manica seu Theutunica, que a multis adhuc habentur. Ex quibus omnibus15)
colligitur eundem Karolum fuisse Germanum16) et ex consequenti non solum
ad reges Francorum in personam suam transit imperium, sed eciam in
Germanos, quia in ipsum et suos filios atque17) posteros, qui Germani fue-
runt. Nam huius18) translacionis tempore ac eciam postea longo tempore
successione generis hereditaria regnum et imperium devolvebantur19), sicut
infra patebit20). Et hü, scilicet21) Germani, quibus Troiani Franci primo32)
commixti fuerant, proprie loquendo Franci, Gallici23) vero Francigeneet non
Franci nuncupantur, sicut infra declarabitur ex cronica Eusebii 34).

a) ms. coronica.

b) Endimg am Rande v. H. s. 15 verbessert,

1) Lupoid: tantum nach Theutunica.

2) Lupoid : fama vero.

3) Lips. presertim ; precipue bis habetur fehlt Schardius.

4) Dig. 22, 3, 1. 28, Dig. 39, 3 (de aqua et aquae pluviae arcendae) 1.2 §8.

5) Schardius : cronicis suis. — Ad idem bis mater fehlt Lips.

6) Gotifredi Pantheon 1. c. 209. Dies Citat ist bei Lupoid Nachtrag.

7) Lupoid'. Hoc etiam satis (Schardius : intelligitur seu), colligitur.

8) Schardius : cronicis, so immer statt cronica ; Lips. : cronica.

9) Frutolf-Ekkehardi Chron.univ., SS. VI 164. Annalista Saxo, SS. VI 569.

10) Lupoid add. : predictis in eo quod.

11) Fehlt Lupoid.

12) Fehlt Schardius.

13) pro parte fehlt Schardius,

14) Lupolds Zusatz : Unde etiam bisimposuit fehl t hier; cf. Meyc r l . c. p.8.

15) Lupoid add. satis.

16) Lips. fol. 332v: Francum fuisse Germanum.

17) Lupoid: et.

18) Lupoid : huius etiam ; Lips. : huius enim.

19) Lupoid ; successio g. h. in r. et i. locum habuit.

20) Lupoid : ut patet ex dictis supra capitulo proximo.

21) Schardius : sunt ; Lips. : scilicet.

22) Fehlt Schardius.

23) Lupoid: Gnllice ; Lips.: Gallia.

24) Lupoid: ut patet ex hiis quac dicta sunt ex chronicis Eusebii in pri-
mo capitulo huius tractatus.

262 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Probatur hoc eciam1) per legem eiusdem Karoli, que ponitur XI. a) q. 1
c. Hec siquis § Volumus*), 4) alias est capitulum, de qua lege eciam fit men-
cio extra de iudi. Novit'0), in qua lege sie dicltur -.Volumus autem atque pre-
cipimus, quod'') omnes nostre dicioni subiecti, tarn Romani, quam Franci,
Alammni, Bawari, Saxones, Düringi, Frisones, Galli, Burgundiones,
Britones etc. Ex quo patet, quod7>) cum circa prineipium huius legis post
Romanos nominati sunt8) Franci 9) et deinde, primo nominatis omnibus aliis
nacionibus et incolis provinciarum a) Germanie, nominati et positi sunt
Galli ; ergo Galli 10j et Gallici dieuntur proprie loquendo non Franci, sed
Francigene appellantur. Et de hiis Francis ipsorum11) Francia loquitur c.
primum extra, de spons.13 1, ut patet ex suprascripeione'3). Est enim Triburium
villa circa Renum, diocesis Maguntinensis; ibi14), ut refert'5) cronica Fran-
corum10), fuit concilium habitum sub anno domini DCCCXCIIII a) in quo
fuit casus predicti capituli diffinitus17). Soli igitur Germani et illi dumta-
xat, qui Alamanni, idest Swevi, Bawari, Saxones b), Düringi aut18) Frisones
non sunt19), Franci proprie appellantur, puta illi Germani, qui circa partes
Reni et in quibusdam aliis terris Reno adiacentibus commorantur, qua-
rum una Franconica c), cuius metropolis est Herbipolis, a quodam20) duce
Francone, ut refert21) cronica Gotfredi22) (p. 412), nominari consuevit. Et ad

a) ms. Dicit XCIIII.

b) ms. Saxanes.

c) ms. fronica, Silbe — nco — übergeschrieben.

1) Lupoid : Et hoc etiam probari potest aperte.

2) Schardius : 2.

3) volumus fehlt Schardius; Lips : ubi volumus. Lips. folgt: vel est,
dann Lücke, alias e. c. fehlt.

4) c. 37 C. XL q. 1.

5) c. 13 X de iudic. (II, 1).

6) Lupoid : ut.

7) Fehlt Schardius.

8) Schardius: sint et positi.

9) Schardius add. : et Galli qui et Gallici dieuntur proprie loquendo
non Franci. Der Satz : et deinde bis Galli, ergo Galli fehlt ; Lips. wie im Text.

10) Lips. add. qui.

11) Lupoid ipsorumque.

12) Schardius add. et matr.

13) c. 1, X de sponsalibus et matrim (IV, I), Ex concilio Triburiensi.

14) Lupoid : ubi.

15) Schardius : referunt.

16) Annalista Saxo, MG. SS. VI 589.

17) Der Zusatz Lupolds : Fuit etiam bis diffinitus fehlt ; Meyer l. c.

18) Schardius : et ; fehlt Lips.

19) Fehlt Schardius.

20) Lupoid l. c. p. 174, 1, A.

21) Lupoid add. predieta.

22) Gotifredi Pantheon, MG. SS. XXII 203.

b) DE TRANSLAC10NE ROMANI 1MPERII 263

hos Francos üermanicos in personam Karoli Magni, qui de eadem Francia
üermanica traxit originem, imperium noscitur fuisse translaturn 1). Sicut
ergo9) olim Romani virtutibus promeruerunt imperium iuxta dictum beati
leronimi, ut patet XXVIII. q. 1 § Ex hiis 3), sie et Franci üermani per
ipsorum magnificum regem Karolum translacionem imperii huiusmodi non
absque virtutum meritis promeruerunt4). Beatus eciam Ieronimus in vita
saneti Hylarionis huius Francie Germanice vallidam esse gentem affir-
mat *). Licet igitur ° ) tempore Ludwici imperatoris primi cuius fuit prealle-
gatus canon LXIII. di. Ego Ludwicus a), ut patet ex superscripeione
ipsius, imperium fuerit Francorum magis proprie loquendo, quam sit
hodie, cum7; quia tempore istius Ludwici regnum et imperium huiusmodi
non fuit divisum, sed tempore filiorum suorum divisum extitit, sicut
patebit infra8), tum eciam quia eius tempore ac eciam post ipsum longo
tempore imperium fuit regum 9) Francorum de genere dicti Karoli Magni
descendencium, qui 10) Karolus fuit Francus ll) Germanicus la): nichilominus
tarnen hodierna die 13j potest dici imperium non solum fuisse Francorum,
ut dicit glossa predieta LXIII. di. in c. Ego Ludwicus, sed potest14) dici
adhuc esse Francorum duplici respectu. Uno modo quia est Germanorum,
quorum patria, scilicet Germania, fuit prineipalior pars regni Francorum,
quia in ea fuit origo et inicium regni, sicut infra patebit15); item alio modo
potest dici 16) adhuc esse regnum 17) Francorum, quia eciam inter naciones
Germanorum, que sunt superius in dieta18) lege Karoli nominale, imperium

a) ms. Canon bis Ludwicus am Rande.

1) Die folgenden Zitate Lupolds v. Ex preallegata bis sum etiam quia
fehlen.

2) Fehlt Lupoid.

3) c. 14 Pars 5 Gratian, C. 28, q. 1.

4) Lupoid: promeruisse noseuntur. Das Folgende: Eorum insuper prero-
gativa — c. 1. circa princ. fehlt.

5) Hieronymi Opera ed. Maurin. (Paris 1706) IV, 2 S. 81. Der Zusatz
Lupolds: Preterea bis dico quod fehlt ; nach Meyer p. 8 reicht der Zusatz
nur bis fore factum.

6) Fehlt Lupoid.

7) Lupoid : tum.

8) Lupoid: ut patet supra capitulo proximo.

9) Fehlt bei Schardius.

10) Schardius : quia, /. c. p. 174, 2.

11) Fehlt Schardius.

12) Bei Lupoid folgt : ut premisi.

13) h. d. fehlt bei Schardius.

14) Lupoid add. : etiam.

\5) Lupoid: ut ex superius dictis apparet.
16) Lupoid add. imperium.
17j Fehlt bei lupoid.
18) Lupoid : predieta.

264 XI. KONRAD VON MEGENBERG

est principaliusFrancorum, quam aliorum üermanorum. Sunt enim quatuor
principes electores imperii in hac Francia, scilicet Moguntinensis, Treveren-
sis x), Coloniensis archiepiscopi, item comes Palatinus a) Reni, qui quatuor
principes vacante imperio 3) tamquam maior pars numero 3) electorum
possent creare regem in concordia eligendo*), vocatis tarnen aliis eorum
conprincipibus et coelectoribus iuxta consuetudinem in hoc hactenus
observatam 5). •

Sic ergo dominus meus primo istam conclusionem solvit, quod im-
perium fuit translatum in personam Karoli Magni in reges Francorum et
nichilominus in personam eiusdem Karoli translatum fuit in Germanos.

Secundo probat eandem conclusionem sie. Quia licet omnes naciones
ab Aquitanea usque in ßawariam 6) fuerint de regno Francorum, tarnen
inicium et origo illius 7) regni fuit in Germania 8), sicut c. proximo patebit.
Principium autem est pars potissima cuiusque rei, ut9) ff. de ori. iur. 1. 1.
Merito ergo considerato prineipio b) et origine dicti regni imperium in
Germanos et non in Gallicos, qui postea illi regno Francorum per Fran-
cos Troyanos genere et eciam per Germanos, quibus illi primo fuerant
commixti, subiugati fuerunt, dicitur fuisse translatum.

Tercio probat dietam conclusionem sie. Quia licet posteritas Karoli
Magni diu habuerat 10) regnum et imperium Francorum, tarnen regnum ") et
imperium huiusmodi fuit divisum tempore imperatoris Lotharii, nepotis
Karoli Magni et filii12) Ludwici imperatoris primi 13), cuius regni divisi una
pars fuit tota Germania, Pannonia, Bohemia et Moravia inclusis, quan-
tum14) ex divisione huiusmodi Ludwicus, frater dicti Lotharii imperatoris,
in porcione hereditatis obtinuit, qui tres filios prestantissime indolis habuit,
scilicet Karlomanum, Ludwicum et Karolum. Et hü cum sua posteritate
felici sorte regnum Germanie ac imperii gubernacula post tempora Karoli

a) ms. Paletinus.

b) Vorher quod gestrichen.

1) Lupoid add. et.

2) Lupoid : regno et imperio.

3) Fehlt Schar dius.

4) Fehlt Schar dius.

5) Lupoid servatam; folgt : ut ex infra dicendis cap. 6 plenius apparebit.

6) Lupoid add. : ut patuit in capitulo supra proximo.

7) Lupoid : istius.

8) Bei Lupoid folgt : ut patet ex dictis in primo cap. memorato.

9) Schardius add. scribitur.
10; Lupoid: habuent.

11) Fehlt Schardius.

12) Schardius add. sui.

13) Bei Lupoid folgt: eo modo quo dictum est superius in capitulo.

14) Lupoid: quam.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPEKI1 265

imperatoris secundi usque ad tempöra Ludwici tercii moderarunt '). Cuius
tempore Ytalia defecit a fidelitate regum Germanie ac societate ipsius
regni usque ad tempora Ottonis primi, qui dictam Ytaliam reduxit ad
regnum a) Germanie et ad b) Germanos et tandem f actus fuit imperator 2:.
Considerato 3): igitur isto finali eventu, scilicet quia 4) Ytalia et imperium
post divisionem antedictam regni Francorum finaliter remansit aput reges
Germanie et non apud reges Gallie 5), eciam dum adhuc erat in posteritate
et genere Karoli Magni (p.413), ipsum imperium in Germanos et non in
Gallicos vel in aliarum nacionum de regno Francorum homines in per-
sonam Karoli Magni dicitur fuisse translatum. Est ergo verum dicere, quod
imperium fuit translatum in personam Karoli Magni de Grecis ad reges
Francorum6) et7) ex consequenti in Germanos8), non autem in personam
Ottonis primi 9) fuit imperium cum c) Ytalia translatum in Germanos, cum
prius apud eos non 10) solum tempore Karoli fuerit, sed eciam tempore pos-
teritatis Karoli post divisionem dicti regni Francorum finaliter remanserit
apud eos; sed ipse Otto Ytaliam per Beringarium tyrannum, qui eam
temporibus suis tenuit occupatam, regno Germanie quod principalioi
pars regni Francorum extitit, recuperavit, item n) Ytaliam cum imperio
ad ia) Germanos magnifice reducendo. Hec dominus meus 13).

C. VI. qualiter regnum Francorum inicium habuerit.

Ut autem dicta et dicenda plenius intelligantur, oportebit consequenter
duo declarare, quorum primum est, qualiter regnum Francorum inicium
habuerit et originem iuxta tenorem capituli primi tractatus domini mei.
Secundum vero est videre de divisione regni et imperii Francorum iuxta

a) Vorher germanos durchgestrichen.

b) et ad übergeschrieben.

c) ms. tum.

1) Schardius moderati fuere. Lips. moderarent.

2) Bei Lupoid, folgt: prout hec ex superius dictis in c. proximo appa-
rent et in chronicis ac historia predictis plenius continetur. Merito igitur con-
siderato.

3) Lupoid p. 175, 1. Lips fol. 334.

4) Schardius : quod.

5) et non apud bis Germanos fehlt bei Schardius.

6) Lupoid folgt : ut refert predicta historia Francorum seu Chronica.

7) Lupoid •. ac etiam.

8) Lupoid folgt : triplici consideratione predicta.

9) Lupoid : predicti.

10) non bis apud eos fehlt bei Schard. Es folgt : essetut ex dictis supra
in c. proximo satis apparet.

11) Lupoid: ipsam.

12) Lupoid : ad reges Germaniae et ad.

13) Lupoid l. c. 175, 1.

266 XI. KONRAD VON MEQENBERG

c. II. eiusdem libri. In hiis vero non recedam a vestigiis domini mei,
sicut nee in capitulo priori, quoniam pulchrius et fertilius nemo ponere
potest materiam istam, eciam quia ego in disputacionibus meis sequenti-
bus ex eisdem suppositis conferam cum domino meo.

Quantum ') igitur ad primum legitur in cronica Eusebii in ea parte,
ubi agitur de gestis Valentiniani imperatoris 2), quod post excidium Troye,
illo tempore quo Eneas Ytaliam 3) venit, quidam ex Troianis simili modo
prof ugi circa 4) Meothydas paludes a) applicuerunt 5), ubique 6) consedentes
terminos suos b) usque in Pannoniam dilataverunt civitatem Sycambriam
edificantes, unde Sycambri primum vocati. Tempore vero quo Alani
Meothydas paludes intraverunt, que 7) sunt in prineipio Europe et in con-
finiis Asye constitute, sicut scribitur in libro XV de proprietatibus rerum,
et iidem Alani Romanis rebellaverunt, dictus 8j Valentinianus imperator 9)
edictum protulit, ut gens que Alanos intrando dietas paludes vinceret
per decem annos proximos libera esset ab omni tributo. Tunc quidam
de Sycambris10) pugnaverunt contra eosdem Alanos habitaque victoria eie-
cerunt eos. Et pro hac victoria per decennium facti sunt liberi a tributo
et a Valentiniano Franci, quod Attica sive üreca lingwa idem est quod
feroces, duri et ") fortes c), prout dicit dieta cronica Eusebii, seeundum vero
lingwam Romanam idem est quod liberi, perpetuo sunt vocati. Expleto
autem 12) decennio, dum Valentinianus a Francis d) solita tributa peteret,
illi, ut erant feroces, tributa solvere rennuerunt et missos pro solvendis13)
tributis huiusmodi oeeiderunt. Fuerunt autem inter eos tunc duo prin-
cipes antiquorum nominum u) preferentes insignia, Priamus et Athenor.

a.) A. R.y st. plaudes im Text durchgestrichen.

b) Folgt ipse durchgestrichen.

c) d. e. f. a R. v. späterer Hand.

d) tns. Francia.

e) ms. missi.

1 ) Lupoid cap. /., /. c. 169, 2. Lips. fol. 327v

2) Lupoid l. c. folgt: ubi plene prosequitur Eusebius de origine gentis
et regum Francorum.

3) Schardius : in Italiam.

4) Schard. : ad.

5) Schard. : intraverunt.

6) Lupoid : ibique.

7) que bis rerum folgt bei Lupoid p. 170, 1, B. Lips. Jol. 328v

8) Lupoid: idem.

9) Schardius folgt: qui, ut refert Eusebius in dieta Chronica regnare
coepit anno Domini trecentesimo sexagesimo septimo ; fehlt Lips.

10) Lupoid : Sycambria.

11) Schardius: ac.

12) Lupoid : vero.

13) Schardius : exigendis.
14; Lupoid: vocabulorum.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 267

Propter quod imperator iussit exercitum Romanum cum multis exteris
gentibus pugnare contra eos. Et pugna commissa in qua dictus Priamus
mortuus est, cum ') ex utraque parte multi mortui fuerint 2), tandem Franci
tantam multitudinem sustinere non valentes fugerunt a). Egressi autem
de Sycambria venerunt in terram Germanie et habitaverunt3) aliquo tem-
pore in Düringia sub duobus ducibus suis, scilicet Marcomede, filio
Athenoris predicti 4). Porro 5) defuncto Symone Franci habito consilio a
Marchomede Faramundum b) ipsius filium ad instar aliarum gencium regem
creaverunt. Leges eciam tunc per suos auctores Gwiso gastaldum et Sala-
gastum conpositas habere ceperunt. Ab illo autem Salagasto lex salica
nomen accepit. Et6) de hac lege7) fit mencio in li. feu. de filiis natis de
matrimonio ad morganaticam in contractu c. uno8; et XII. q. II. In legibus9),
in prima glossa. Qua eciam lege per multa tempora usi c) sunt Franci,
unde et ipsi d)10; Salici nominantur11;. Post hoc Franci de (/?. 414) Dürin-
gis12) Renum transgressi Romanos, qui eo tempore in Gallia per suos magi-
stratus usque ad Lygerim flumen imperabant e), bello agressi partim ipsos-
occiderunt, partim eciam fugaverunt. Sicque*) illatam sibi a Romanis in-
iuriam acriter vindicabant. Postea captis urbibus Tornaco et Cameraco
atque paulatim progressi et regressi Remis, Suessonam, Aurilianum et
Coloniam, que tunc dicebatur Agrippina, et Treverim ac postremo totam
Galliam et Germaniam ab Aquitania usque in Bawariam sibi vendicant
atque subiciunt. Et hü qui Theutonicis commixti sunt, proprio vocabulo13'

a) ras. fugierunt.

b) A. R. zweimal korr. vot' späterer Hand, i. Texte zweimal ausge-
strichen tamerissimum ?

c) ws. visi Korr.

d) u. e. i. a. R. nachgetr.

e) ms. imparabant.

f) A. R. statt ausgestr. i. Texte sicut.

1) Schardius: et.

2) Lupoid : fuerunt.

3) Lupoid : habitaveruntque.

4) So ms.; es fehlt nach Marcomede: filio dicti Priami et Sunone. Das
Folgende bei L. : quorum etiam ductu bis consederunt ist Zusatz, cf.
H. Meyer, p. 7.

5) Lupoid p. 170, 1. Porro bis creaverunt fehlt Schardius, dann.: et com-
positas leges habere coeperunt a Salagasto.

6) Et de hac bis prima glosa Zusatz bei Lupoid , Meyer I.e. fehlt Li '/»\

7) Lupoid add. : Salica.

8) D. langob. Lehnrecht ed. K. Lehmann, Gott in gen 1896^ S. 160.

9) c. 10. C. 12. q. 2.

10) Lupoid add. Franci.

11) Lips. nuneupantur.

12) Lips.: de Thuringia ; Schardius: e Thuringia.
13; Fehlt Schardius.

268 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Franci, qui vero per connubia a Gallis T) sunt progeniti2), Francigene sunt
appellati. In premissis satis concordat hystoria Francorum et cronica
Gotfredi ' , salvo quod in4) cronica üotfredi in prohemio libri Karolorum 5)
narratur, quod Troiani predicti qui primo Sycambri et6) postea Franci
appellati sunt, postquam occupaverunt Germaniam ad edictum impera-
toris predicti Valentiniani vicerunt Alanos inter dictas paludes a) Meo-
tvdas receptos. Et quod post hec fpugna] b) contra eos a Romanis 7) quia 8)
tributa solvere recusabant commissa in partes Düringie se contulerunt. Sed
cronica predicta Eusebii refert ■'), quod demum post dictam pugnam 10)
Franci venerunt in Germaniam et habitabant aliquo tempore in Düringia u).
Dicit autem dominus mens, quod probabilius videatur in hoc dictum Eusebii,
quia non est verisimile, quod dicti Franci de Germania iverint pro ex-
pugnandis Alanis ad partes tarn remotas, scilicet ad Meotydas paludes13).
Regnavit autem predictus Faramundus primus rex Francorum anno domini
CCCCXXVT, ut patet in dicta cronica Eusebii in 13) c. de gestis Honorii
imperatoris et extunc Germani Franci vocabantur, ut patet ibidem in c-
sequenti u . Post hunc vero regnavit filius eius Clodius15), cui successit
Meroveus c) a quo reges Francorum Merovingi c) vocati sunt. Et sie
deineeps de illo genere regnaverunt reges Francorum, quorum nomina
in eadem cronica Eusebii per ordinem describuntur usque ad tempora
Hilderici regis, qui ultimus erat de antiquo genere regum Francorum'
qui fuit de regno depositus et Pipinus, pater Karoli Magni, substitutus
eidem, sicut de hoc notatur et legitur ,6) XV. q. VI. Alius 17), hoc autem

a,i A. R. im Texte ausgestr. : plaudes.

b) Fehlt im ms.

c) ms. meroneus, meroningi.

1) Schardius : Gallica.

2) Schardius add. : proprio vocabulo.

3) Lupoid folgt : Viterbiensis quondam imp. curie capellani et notarii.

4) Lupoid add. dicta.

5) in pr. 1. K. fehlt bei Schardius. Vgl. MG. SS. XXII 201.

6) Fehlt Schardius.

7) a. Romanis fehlt Schardius.
8 1 Schardius : qui.

9) Lupoid folgt : ut ex iam dictis apparet.
IOj Schardius add. commissam.

11) Lupoid folgt : Quid autem bis quod probabilius, hier gekürst,

12) Fehlt das Folgende : que ut scribitur bis sequendam ; z. T. Zusatz
Lupolds, Meyer p. 7. fehlt Lips.

13) Lupoid 1. c. 170, 2.

14) Schardius folgt: Fuit autem bis continetur, als Zusatz Lupolds
Meyer l. c.

15) Fehlt der Zusatz Lupolds: qui sub anno bis continetur, Meyer l. c,

16) Lupoid: legitur et notatur.

17) c. 3. C. 15. q. 6. Bei Lupoid folgt : de quo facto etiam infra in cap. 12
in 7 ma oppositione plene dicetur ; davon in 7 ma oppositione Zusatz Lupolds.

b) DE TRANSLACIONE ROWANI IMPERII 269

regnum Francorum, quod ut premissum est, protendebatur ab Aquitania
usque in Bawariam, idem Karolus pre omnibus ') regibus Francorum plus
auxit ac nobilius sublimavit./Nam ipse dicto regno Francorum, quod ex
paterna2; successione iuxta morem aliorum regnorum 3) occidentalium ha-
buit Saxoniam, Frysiam 4), Britaniam, Vasconiam, terras Hunorum, qui
tunc Pannoniam incolebant, eteciam Sclavorum ac plures alias provincias
et terras propter tyrannides quas reges et principes illarum terrarum et
provinciarum contra Christi ecclesias et christianos exercebant, bello
licito subiugavit, ut in dictis cronicis ac eciam in gestis eiusdem Karoli
per multos hystoriographos scriptis plenius continetur. Post hoc vero sub-
iugatis provinciis et terris huiusmodi idem Karolus ad 5) preces Adriani
pape primi 6) Desiderium regem Lombardorum in civitate Papye 7) cepit 8),
sicut supradictum est c. III. et IUI, et ab Adriano patricius factus est Ro-
manorum. Deinde post plures annos pro iniuria Leonis pape tercii vindi-
canda Romam venit et ab eodem papa coronatus est in imperatorem Ro-
manorum, sicut patuit c. predictis. Et9) sicut Romanum imperium, quod a
temporibus Constantini Magni, Helene filii, apud Constantinopolim in
Grecorum imperatoribus mansit, ex hoc iam ad reges Francorum transiit
et Germanorum, sicut prius patuit c. V, sie ergo patet propositum primum,
scilicet qualiter regnum Francorum originem habuerit et ortum.

C. VII. de divisione regni Francorum.

Quoad seeundum propositum, scilicet de divisione regni ,0) et imperii
post dietam translacionem facta et de statu diverso ac variacionibus
ipsius usque ad hec tempora habitis, est sciendum (p. 415), quod idem
Karolus Magnus, dum morbo et senectute gravaretur, congregatis solemp-
niter Aquisgranis proceribus de toto regno Francorum Ludowicum,
filium suum, Aquitanie regem, eunetorum consilio sibi consortem tocius
regni et imperialis nominis heredem sub anno domini DCCCXIII ") con-
stituit, inpositoque capiti eius dyademate imperatorem et augustum ap-
pellari iussit ,2). Post hec idem Ludowicus, qui pius est cognominatus,

1) Lupoid add. aliis ; r. Fr. plus fehlt bei Schar d.

2) Schardtus : prima ; Lips. paterna.

3) Schardtus : regum.

4) Lips.; fehlt Schardtus.

5) Lupoid : preeibus — induetus.

6) Lupoid folgt : induetus, ad compescendam tyrannidem Dcsiderii re-
gis Longobardorum, quam contra eccles. Rom. aliasque Dei ecclesias exerce-
bat sub anno domini 773 Italiam intravit et eundem regem.

1) Lupoid folgt: ubi erat sedes regni.

8) Das Folgende bis zum Schluss des Kapitels frei gekürzt von Conrad.

9) Vgl. Lupoid /. c. p. 171, 1.

10) Vgl. Lupoid cap. 2, I. c. 171, l B.

11) Schardins : 814.

12) Bei Lupoid folgt : Rernhardum vero nepotem, filium Pipini, filii sui ,
Italic prefecit et regem appellari iussit.

270 XI. KONRAD VON MEGENBERG

mortuo patre suo iam dicto generalem ') conventum Aquisgrani sub anno
domini DCCCXVII habens filium suum primogenitum Lotharium sui no-
minis et imperii consortem constituit et ceteros reges appellatos unum
Aquitanie, scilicet Pipinum, alterum Bawarie, scilicet Ludowicum, prefecit.
Et hü tres filii ex prima sua uxore Irmengarda nati fuerunt. Quarto vero
filio, scilicet Karolo ex secunda eius uxore, scilicet Iudith, nato, Alaman-
niam, Retiam et Burgundiam post hec concessit. ceteris fratribus super
hoc indignantibus. Mortuus autem fuit Pipinus predictus adhuc patre 2)
Ludowico vivente, relinquens filium Pipinum nomine, prout hec in cronica
Eusebii s) et historia seu cronica Francorum clare ac de verbo ad verbum
sie scripta leguntur. Idem vero Lotharius post mortem Ludowici impera-
toris4) predicti assumpto sibi Pipino, iam dicto filio fratris sui Pipini,
cum Ludowico et Karolo, predictis suis fratribus, occasione discordie
inter ipsos super divisione regni Francorum suborte sub anno domini
DCCCLXI 5) apud pagum Antisiodorem in loco, qui Fontanith dicitur,
bellum gravissimum commisit. In quo bello ita Francorum vires attenuate
sunt, ut [non] a) modo ad b) amplificandos regni terminos, verum eciam
ad proprios tuendos vix sufficerent c). Ludowicus tarnen d) et Karolus
non sine gravi dispendio suorum vicerunt seeundum hystoriam Fran-
corum, cui concordat predieta cronica üotfredi, sed e) cronica Eusebii
refert. quod a neutra parte fuerit triumphatum0). Post hoc autem bellum
supradicti fratres inter se paeificati regnum et imperium Francorum sub
anno domini DCCC°XLII diviserunt hoc modo i Karolus habuit regnum
occidentale Francorum a Britannico mari usque ad Mosam fluvium et
vocatus fuit rex Gallie 7) ; Ludwicus habuit Orientale regnum Francorum,
scilicet totam üermaniam usque ad Reni fluenta et nonnullas civitates
cum adiacentibus pagis trans Renum, et vocatus est rex üermanie, et do-
minus meus intelligit Germania, Pannonia, Bohemia et Moravia inclusis f)>
ut ex inferius dicendis, ubi dicetur de divisione regni Germanie, apparebit.

a) Fehlt ms.

b) Eingeschoben.

c) jus. sufficeret.

d) Korr.

e) cronica Gotfredi sed am Rande ; statt hystoria im Text durchge-
strichen.

f) Korr. inclus.

1) So Lips.fol. 329v ; Schar dius : scilicet Carolo Magno in dicto conventu.

2) Lips ; Schar dius add. eius.

3) Lupoid 1. c. p. 171, 2. vgl. Ekkehardi Chron. SS. VI 172, Annalista
Saxo ib. 574.

4) Seh. add. scilicet patris sui.
5; Lupoid: 841.

6) Vgl. Ann. Saxo 1. c. 575, Gotifredi Pantheon 1. c. 226, Ekkehard 1. c. 172.

7) Bei Schardius folgt : iste habuit tres filios ut infra dicetur.

b) DE TRANSLACIONE ROMAN! IMPERII 271

Lotharius vero primogenitus imperator appellabatur et a Mosa usque
ad Renum fluvium Belgicam Galliam quasi medius inter istos duos in-
cedens sortitus est, que usque hodie Lotharingia ex eius nomine solita
est appellari. Habuit eciam provinciam et omnia regna Ytalie cum urbe
Romana. Sed Pipino predicto, filio fratris eorum, Aquitania cessit, prout
hec omnia partim ex cronica Eusebii et Gotfredi et partim ex hystoria
Francorum liquido1) colliguntur. Post hoc vero Lotharius imperator pre-
dictus, convocatis principatibus a) regni filio suo Ludowico sub anno
domini DCCC°LV 3) Ytaliam tradidit et imperatorem constituit. Unde
eciam ipse cum filio suo Ludowico secundo predicto aliquamdiu tenuit
imperium. Et hoc ultimum probatur eciam ex canonibus LXIII di. Reatina
in superscripcione 4) et5) e. di. c. Inter nos a) similiter in superscripcione.
Lothario vero filio suo regnum Lothariense, quod ex nomine suo sie
vocatur, concessit. De quo regno eciam habetur in canone LXIII.
di. Porro 6). Et de hoc Lothario rege multi canones locuntur, ut patet
II. q. I. Que Lotharius et c. Scelus et XI. q. III. Precipue ') et c.
Teugaldum 8) cum multis consimilibus 9). Alteri vero filio, scilicet
Karolo, Provinciam dedit'0). Post hec mortuo b) predicto Ludwico secundo
Karolus rex Gallie predictus imperium (p.416) obtinuit. Post cuius mor-
tem Karolus tercius, filius n) Ludwici regis Germanie, obtinuit Ytaliam
cum imperio. Qui Ludowicus rex Germanie tres habuit filios prestan-
tissime indolis, scilicet Karlomannum primogenitum, Ludowicum et Karo-
lum iam dictum ,a), qui tres post mortem patris regnum paternum, ut
plene patet ex hystoriis Francorum IS), sub anno domini DCCCLXVI u) di-
viserunt in tres partes; quorum primus, scilicet Karolomannus, sortitus15)

a) ras. vos.

b) Vorher filio ansgestrichoi.

1) Lupoid add. predictis.

2) L>'es mit Lupoid : primatibus.

3) Schardius : 860. Lips. DCCCL.

4) c. 16 dist. 63.

5) et e. d. bis superscriptione fehlt bei Schardius ; vgl. c. 31. dist. 63.

6) c. 4 dist. 63.

7) c. 16 C. II q. 1, c. 21 ib., c. 3 C. XI q. 3.
S. c. IOC. XL q. 3.

9) Lupoid: similibus.

10) Lupoid: largitus est.

11) Schardius-, filius Ludovici fratris iam dicti Caroli mortui regnum Ger-
manie obtinuit atque Ytaliam etc., Lips.fol.330v: filius Ludovici regis Germanie
tres habuit filios prestantissime indolis usw. ; es fehlt obtinuit bis imperio.

12) Lupoid l. c. p. 172, 1.

13) Lupoid add. predictis; vgl. Ann. Saxo 1. c. 584.

14) Lies mit Schard.: 877. Lips. 887.

15) Lupoid, add. est.

272 XI. KONRAD VON MEGENBERQ

Bawariam, Pannoniam, Caryntiam et regna a) Sclavorum Bohemensium
et Moraviensium, et appellabatur rex Bawarie; Ludowicus Orientalen!
Franciam, Düringiam, Saxoniam, Frisiam et partem regni Lotharii, et
vocatus est rex Ostrofrancie b) seu Orientalis Francie1); sed Karolo Ala-
mania c), que hodie Swevia nuncupatur, in partem cessit ac alique civitates
ex regno Lotharii, et vocatus est rex Alamanie d). Et hie factus fuit im-
perator post mortem Karoli imperatoris seeundi 2). Et post hunc Karolum
tercium Arnulfus, filius Karlomanni, regis Bawarie predicti, regnum tocius
Uermanie, quia Karolus tercius et Ludowicus, rex Orientalis Francie, sine
liberis decesserunt, obtinuit una cum Ytalia et imperio. Post cuius Ar-
nulfi mortem Ludowicus tercius, filius suus, dictum regnum Germanie
obtinuit ex paterna successione. Huius vero Ludwici tercii tempore
defecit Ytalia a societate regni Germanie. Cepit enim, ut e) plene patet
ex 3) cronica Martini 4) dividi imperium ipsius tempore. Quidam enim
tantum in Ytalia, de facto tarnen, et quidam tantum in Germania
imperabant seu regnabant. In qua cronica f) enumerabantur omnes qui
in Ytalia a tempore dicti Ludowici usque ad tempora Ottonis primi,
de quo legitur in canone LXIII. di. In synodo 5), regnabant, qui ce-
pit utrobique regnare 6). Post hunc vero Ludowicum tercium Conradus
primus, qui seeundum quosdam non fuit de genere Karoli Magni, seeun-
dum alios vero fuit de genere ipsius, puta filius fratris Ludowici 7) tercii
predicti, quod dominus meus verius credit, obtinuit regnum Germanie et
sie seeundum hoc defecit in dicto regno Germanie genus Karoli Magni
in persona dicti Conradi. Quo deficiente Heinricus primus de nacione
Saxonum cepit libera potestate regnare in Germania s), non tarnen ex
eleccione prineipum electorum, qui sunt hodie 8), quia nondum adhuc fuerant
instituti huiusmodi electores, sed a h) eunetis prineipibus et0) natu maio

a) ms. regno.

b) Vorher durchgestrichen: Alamannie.
ci ms. Alamonia.

d) ms. Alamonie.

e) Eingeschoben.

f) Am Rande; Text ausgestrichen canonica.

g) ms. Germonia.
h) ms. korr.

1) seu O. Fr. fehlt Schardins.

2) Bei Lupoid folgt : ut iam dixi.

3) Lupoid : in.

4) MG. SS. XXII 863, 50.

5) c. 23 dist. 63.

6) Bei Schar d. folgt : Sciendum tarnen bis appellant, späterer Zusatz,
vgl. Meyer l. c. p. 8.

7> Bei Schar d. folgt : scilicet filii Arnulfi.

8) Fehlt Lips.fol.33J.

9) Lupoid l. c. p. 172, 2.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 273

ribus Francorum, Alamannorum, Bawarorum et Saxonum anno domini
ÜCCCC°XIX ') fuit electus in regem. Hie rex cum omnes naciones in
cireuitu subiugasset, postremo Ytaliam et Romam proficisci decrevit, sed
infirmitate corporis prepeditus iter pretermisit et, cum morbo se gravari
sentiret, convocato populo designavit Ottonem filium suum regem, ceteris
filiis suis predictum thezaurum *) distribuens. Hie Otto primus post mortem
patris, tarn ex patris designacione, quam eciam ex eunetorum prineipum
Germanie, ut cronica Francorum plene narrat eleccione factus fuit rex
anno domini DCCCCXXXVI 3). Hie Otto Magnus propter celebres bello-
rum eiusdem victorias vocatus4), considerans Ytaliam a fidelitate regum
üermanie et societate ipsius regni ß) a tempore Ludowici tercii defecisse,
ipsam reduxit ad regni et regum Germanie potestatem. Intrans enim
Ytaliam expulso de civitate Papye Beringario tercio 6), qui tunc temporis
in Ytalia de facto regnabat, possessor quasi tocius Ytalie Deo sibi 7) as-
sistente efficitur et ibidem natale Domini sub anno eiusdem DCCCCLII s)
celebrans, inde Saxoniam proficiscitur et ducem quendam Cunradum
generum a) suum ad persequendum dictum Beringarium in Ytalia reliquit.
Qui Beringarius postea dono b) et gracia regis Ottonis reeepit Ytaliam
regendam, excepta marchia Veronensi et Aquilegiensi, que Heinrico fratri
Ottonis committebantur. Post hec vero quia 9) idem Beringarius contra
ecclesiam Romanam et alias ecclesias Ytalie multas tyrannides (p. 417)
exercebat, idem Otto sub anno domini DCCCC°LXII 10) filio suo Ottone
septenni Aquisgrani in regem inuneto ad preces anxias Iohannis pape XII.
et ceterotum episcoporum Ytalie, ut ipsos de dicti Beringarii manibus11)
liberaret in Ytaliam c) denuo proficiscens civitatem Papye absque ulla
resistencia intravit. Beringarius vero et filii sui, quibus poterant mu-
nicionibus se includebant. Indeque progrediens Rome favorabiliter sus-
ceptus acclamacione- tocius cleri et populi a d) predicto Iohanne papa
imperator augustus vocatur et ordinatur. Deinde vero dicto Ottone mor-

liu Rande.
b) ms. dona.
c in Yt. am Rande.
di Eingeschoben.
1 Schar d ins : 819.
2) Lupoid: praedia cum thesauris.

Schardius: 8M6. vgl. Ann. Saxo 1. c. 599.

4) Lupoid: appellatus.

5) Lips,. fehlt regni, Schar d fehlt ipsius.
U) Fehlt hei Schard.

7) Fehlt hei Schard.

8) Schard ins : 852.

9) Fehlt Lips.

10 Schardius: 862.

11 i Statt manibus folgt bei Schardius : et filii sui tvrannidr.

'-'holz, Text'. 18

274 XI. KONRAD VON MEGENBERG

tuo regnum et imperium iterato incepit ex successione generis deberi.
Unde legitur in cronica Eusebii c. de gestis Ottonis imperatoris secundi l),
quod mortuo Ottone primo aliqui primates volebant transferre imperium
ad Henricum, ducem Saxonie, fratrem primi Ottonis iam dicti. Alii vero
certabant imperium deberi legitimo heredi, scilicet Ottoni secundo, dicti
Ottonis primi filio, quorum eciam pars prevaluit, ut ibi dicitur. Post hec
eodem Ottone secundo mortuo, filius ipsius Otto tercius regnum et im-
perium ex successione paterna similiter obtinuit, prout hec omnia partim
in cronicis Eusebii, Gotfredi et partim in hystoria Francorum antedictis
plenius continentur. Tempore vero huius Ottonis tercii, qui filiis caruit,
fuit institutum, quod per certos principes Germanie, scilicet per officiatos
imperii seu curie imperialis, eligeretur imperator, ut patet in cronica-)
Martini 3), in qua enumerantur off iciati et electores huiusmodi per hos
versus: Mogantinensis, Treverensis, Coloniensis, Quilibet imperii fit can-
cellarius horum. Inde Palatinus dapifer, dux portitor ensis, Marchio
prepositus camere, pincerna Bohemus. HU statuunt dominum cunctis per
secuta summum. Et hü principes ecclesiastici et seculares officiati curie
imperialis sunt hodierna die regni et imperii electores4). Hec dominus
meus.

C. VIII. q u e fuerit causa3) finalis gracia cuius im-
perium translatum fuerit.

Patet igitur ex dictis perfectissime translacio imperii in personam
Karoli Magni in Francos etüermanos. Unde manifesta est causa quodam
modo materialis istius translacionis, que poterit obiectualis dici vel res que
transfertur, scilicet imperium sacrum. Patet eciam causa efficiens eius,
scilicet pape qui transtulerunt. Patet insuper materia terminorum, scilicet
terminus a quo b) materialis, puta gens Grecorum, et terminus materialis
ad quem, videlicet gens Germanorum et Francorum. Restat nunc videre
de formis eorundem terminorum, que sunt quodammodo fines, gracia
quorum facta fuit dicta translacio.

Iuxta quod notandum est, quod idem appetitus est motoris quo appetit
fugere terminum a quo, disconvenientem sibi disposicionem, et acquirere
terminum ad quem, disposicionem connaturalem mobili atque convenien-
tem, sicut piscis existens in arida, si potest, fugit siccitatem et transilit
in aque humiditatem,que sibi est connaiuralis. Et utraque disposicio termino-
rum illius motus quoquomodo dicitur finis, gracia cuius piscis movetur; quia
disposicio termini a quo est finis c), gracia cuius fugit ab illo, et forma ter-

a) Korr. aus tarn.

b) a quo am Rande.
C) Korr.

1 I Ekkehard 1. c. 191.

2. Lupoid l. c. p. 173, 1.

3) Vgl. Chron. Martini Opp. SS. XXII. 466.

\) = Sc/ifuss von Lupoid cap. 2, l. c. p. 173, 1 A.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 275

mini ad quem est finis, gracia cuius prosequitur et porrigit ipsum. Sane dis-
posicio valde disconveniens imperio et innaturalis sibi fuit apud Grecos im-
peratores tandem, et precipue apud Leonem tercium et Constantinum
quintum, filium eiusdem Leonis, imperatores Constantinopolitanos, alios-
que imperatores Grecorum, qui non solum ecclesiam Romanam non
defendebant a calumpniatoribus suis, sed ipsi per se infestabant a) et
vexabant eamdem. Karolus autem Magnus cum genere suo semper pro
ecclesie Romane defensione stetisse leguntur. Sed hec diligencia defen-
dendi b) ecclesiam Dei est una de proprietatibus naturalibus imperii
Romani, sicut supra patuit c. 1. et c. IUI. Quapropter iniquitas Grecorum
imperatorum et bonitas Francorum atque Germanorum cause fuerunt
finales translacionis imperii Romani, prima siquidem ut fugienda, puta
malicia Grecorum imperatorum, secunda ut persequibilis et translacione
acquirenda, scilicet bonitas et serenitas Francorum et Germanorum. Sed
ut hec magis specifice (p. 418) sciantur, notandum est *), quod Greci
longo tempore ante dictam translacionem imperii ab ipsius ecclesie
Romane obediencia discesserunt, constituentes sibi caput ecclesiam Con-
stantinopolitanam. Et quiaa) eadem ecclesia scribebat se primam omnium
ecclesiarum, ideo Focas imperator, qui regnare cepit sub anno domini
DCCIII1 3), rogatu Bonifacii pape IUI constituit Romanam ecclesiam esse
caput omnium ecclesiarum, ut in Eusebii et Martini cronicis continetur 4 .
Et hoc intelligit dominus meus: Constituit id est constitutum declaravit c),
Ecclesia enim Romana primatum omnium ecclesiarum habet a Christo
ut probatur in canone XXI. di. Quamvis 5) et XXII. di. c. I et II G). Nee
suffecit Grecis dieta, ut sie dicam, apostasya, quin abhorrendas eciam
blasphemias exercerent contra Christi ymagines et sanetorum Dei. Quia
Leo tercius et Constantinus quintus, filius eiusdem Leonis, imperatores
Constantinopolitani, fecerunt ymagines Christi et sanetorum deponi et
incendi, sicut in cronicis Eusebii, Francorum, Martini et Gotfredi con-
tinetur7). Legitur eciam in eisdem cronicis, quod cum Gregorius papa ter-
cius eundem Leonem imperatorem super premisso d) excessu incorri-
gibilem videret, Rome multorum episcoporum celebrato concilio confir-

a) ms. in vestabant.

b) ms. defendi, darüber de.

c) ms. declaruit.

d) ms. premissa.

1) Das Folgende nach Lupoid cap. 4, I.e. p. 177 , IB. — 2.

2) Et quia bis 22. di. c. I und 2 ist ein Nachtrag bei Lupoid c. 4, ef.
\feyer p. 10.

I Lies DCIIII.

\) Kkkchard, MG. SS. XXII 152, .Martin. Opp. ib. 422.

:>) c. '» dist. 21.

G) c. 1 und 2 dist. 21.

7) Ann. s.-ixo SS. VI. 554, Ekkeh.-Krutolt 1. c. p. 157, 50, 158, 25. Mar-
tin |. c. IM); Gotifrid. Viterb. I. c. 200.

276 XI. KONRAD VON MEGF.NBERG

mavit veneracionem sanctarum ymaginum et violatores anatbematizavit,
ipsamque Ytaliam a iure dicti Leonis discedere fecit ac tributa et vecti-
galia sibi dari inhibuit. Legitur eciam in hystoria Francoruml\ quod post
tempora dictorum imperatorum. scilicet tempore Constantini sexti et
Hyrene, matris eiusdem, auctoritate Adriani pape primi in Nicea concilium
CCCL episcoporum congregatur, in quo heresis execrancium ymagines
Dei et sanctorum in perpetuum anathematizatur. Insuper Constantinus
et Leo filius suus imperatores Constantinopolitani requisiti per papam
Stephanum secundum, ut ecclesiam Romanam ab oppressione a) Astulf i
regis defensarent, eam defendere noluerunt, sicut patuit supra c. III. Ergo
hiis et similibus sedis sancte Romane a summis pontificibus collectim
consideratis transtulerunt imperium a ürecis tamquam a scismaticis et
inutilibus defensoribus ecclesie sancte Dei. Ex quibus patere potest, quod
opiniones diverse loquentes de causa huiusmodi translacionis omnes
verum dicunt. Dicit enim Lau. VII. q. I. In apibns 2), quod ecclesia Romana
transtulit imperium de Grecis in Romanos ob hoc forte, quod Greci
Romanam ecclesiam non recognoscebant. Sed dominus meus dicit : quod
hoc ex aliquibus hystoriis vel de scriptis non apparet. Unde illud est divi-
nare, presertim qnia Greci longo tempore ante dictam translacionem
imperii ab ipsius ecclesie Romane obediencia discesserunt 3). Salva reve-
rencia tarnen domini mei omnia in cronicis conclusive et argumentative
nee omnia speeifice poni non reperimus. Inconveniens enim nimis esset
atque absurdum, quod nullis demeritis Grecorum exigentibus sedis Romani
summi pontifices eos imperio pertinaciter ac violenter spoliassent. Nee
valet racio, quia licet diu ante translacionem huiusmodi Greci ab obe-
diencia ecclesie Romane discesserint, non tarnen ante hoc tempus sunt
reversi; sed nee mox, ut recesserunt, ecclesia in eos irruere debuerat,
quoniam tamquam pia mater benignius exspeetat redeuntes et preeipue
tantam multitudinem, quanta est populi Grecorum. Similiter non incon-
gruum dicit alia opinio asserens, quod ex eo fuerit translatum b) im-
perium, quia Leo tercius et Constantinus quintus fecerunt ymagines Christi
deponi et incendi. Nam cumulata mala ferocius urgent. Novissime igitur
malicie connumerate primis sedem sanetam moverunt imperium esdem
auferre. Quare autem pocius in personam Karoli Magni in Francos et
Germanos fuerit translatum, quam in aliam gentem, huius racio est, quia
cum imperatores Constantinopolitani temporibus eiusdem Karoli et longe
prius, scilicet tempore Pipini ac tempore Karoli Martelli, avi c) sui, ec-

a) ms, appressione,

bi Kor. aus transtulit.
c) ms. Marcelliani.
1 Ann. Saxo SS. VI. 561,69.

'1) c. 41 C. VII. q. 1. — Laurentius, Glossator, vgl. Schulte, G. d. Qu. u.
L. f 190.

1) Lupoid I. c. />. 177 , I.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 277

clesiam Romanam variis infestacionibus oppressam aliasque Christi ec-
clesias ac clerum in occidentali imperio non defenderent, quod tarnen
specialiter ad imperatorum spectat officium, atque cum pupillas et viduas
non protegerent, sed predictum occidentale imperium pro derelicto habu-
erint, et cismatici facti (p. 419) redire non curarent, ipse vero Karolus
predictus potencior esset omnibus regibus occidentalibus, sicut visum
est supra, moribus insignior et fide preclarior ipsamque ecclesiam Ro-
manam, ut prius dictum est, a variis calumpniis liberaret, sicut et pater
efus Pipinus eandem ecclesiam ab oppressionibus Astulfi regis bello
acerrimo liberavit. Sic et Karolus cognomine Martellus *), pater eius[dem] b)
Pipini et avus Karoli Magni, dux et maiordomus Francorum, ecclesiam
Romanam et Ytaliam a üothis liberavit. Cumque predictus Karolus non
solum ecclesias defenderet, sed ruentes restauraret et novas edificaret
christianos a violenciis paganorum in multis terris et provinciis eriperet,
mota fuit sedes sancta Romana in personam eiusdem Karoli tamquam
dignissimam transferre.

C. IX. de effectibus translacionis imperii.

Causis itaque translacionis imperii iam visis nunc de ipsius effec-
tibus dicamus. Iuxta quod notandum, quod effectus est illud cuius esse
consequitur cause virtutem et operacionem. Nam causa est ad cuius
esse sequitur aliud, scilicet effectus, ut patet IL Physicorum l). Cum
igitur a principio huius tractatus dictum sit imperium tocius orbis esse
monarchiam et ipsum de ürecis translatum in Germanos, si translacio
hec fuit realis, alicui videtur sequi omnes regiones in una transivisse
totumque in unam suarum parcium restrictum. Si vero non fuit hec c)
translacio realis, sed si tantum mentalis seu conceptualis, sie garcio in
alium garcionem poterit omnia regna mundi transferre et montes traicere
atque mirabilia coneipere vel dicere, que inpossibilia sunt mundo. Huic
consideracioni dicendum est, quod in orbis monarchia duo est conside-
rare, videlicet materiale et formale ipsius. Monarchia namque grece
»dem quod unicus prineipatus dicitur latine. Sed d) materiale prineipatus
sunt partes habitales terre, homines inhabitantes easdem et possessiones
eorum ; formale autem prineipatus est respectus et ordo prineipantis ad
subditos atque subditorum ad prineipantem cum virtutibus debitis. Utro-
bique virtus autem prineipis est imperare licita et honesta quibuslibet
subditis in gradibus suis. Sed virtus subditorum est prineipi obedire,
seeundum quod oportet et quantum seu qualiter oportet. Melior etenim

a) ws. marcellus.

b) ms. eius.

c) ms. korr. aus hanc.

tl Folgt ein undeutliches Zeichen: p? q?

i Aristoteles, Physicor. I. II. c. 3, ed. Firmin-DidoJ If 264.

278 XI. KONRAD VON MEGENBERG

est obediencia quam victima a), ymmo a domino dictum est : Qui principi
non obediverit, morte moriatur. Quod enim per prophetas dicitur, a do-
mino dictum creditur. Cum ergo de subdito fit dominus, dicte virtutes
transponuntur. quoniam qui prius obediencia indiguit, nunc magistratum
debitum requirit. Unde patet, quod cum superior deponitur et inferior
super eum extollitur, predicte virtutes realiter transponuntur. Ad pro-
positum dico, quod effectus dicte translacionis non est sie realis, ut
materialia imperii sint localiter transposita, sed formalia ordinis regendi
et prineipandi sunt realiter translata. Nam gens Francorum et Germano-
rum que prius ad obedienciam per prineipem suum immediatum Grecis
tenebatur imperatoribus tarn ex iure naturali, ut supra patuit c. 1, quam
eciam iure civili, quod dicit imperatoris esse omnia et sibi deberi universa,
in quod eciam sacri canones concordant : Nam tolle iura imperatoris, et
guis audet dicere : hec villa mea est, hie servus meus est etc. di. VIII.
Quo iure '), post translacionem predietam de iure, quamvis de facto non
sie, tenebatur imperare eisdem in persona Karoli Magni et imperatorum
succedencium sibi. Unde patet, quod Karolus Magnus ad terras proprias
et regiones, quas prius possiderat, aliud ius acquisivit per dietam trans-
lacionem, quam habuerit prius ; quia post translacionem fuit dominus
earum. quo nullus superior in temporalibus erat, sed prius fuit dominus
earum, qui de iure ad obedienciam tenebatur suo superiori in temporali
iurisdicione. Iste fuit primus b) effectus translacionis imperii. Secundus
effectus ipsius est, quod virtute dicte (/?. 420) translacionis Karolus et
sui successores reeeperunt potestatem imperialem in omnibus c) regnis,
provineiis et terris, que prius non erant sub dicti Karoli potestate, vide-
Iicet petendi et exigendi a legibus et prineipibus regnorum, provinciarum
et terrarum infra Dei ecclesiam saltem, subieccionem debitam imperatori,
quam potestatem prius non habebant, ita quod sicut olim populus Ro-
manus ius et potestatem transtulit in imperatorem, ut patet ff. de orig.
iuris 1. IL § Novissime'2), insti. de iur. na. gen. et ci. Sed et quod prin-
cipi :j) et ff. de consti. princ. 1. 1 4), sie tempore dicte translacionis ius
et potestas huiusmodi in Karolum et suos in imperio successores de
Grecis imperatoribus est translata. Tercius effectus est, quod Karolus et
sui successores virtute dicte translacionis a summis pontifieibus ecclesie
Romane specialem aeeeperunt respectum, quoniam aliter papa imperato-

a) Endung korr.

h) ws. prius.

c) ms. noibus.

J) c. 1. dist. 8.

2) Dig. I, 2 1. 2 § 11.

3i Inst. I, 2, 6.

4; Dig. I, 4, I. pr.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 279

rem respicit Romanorum, quam ceteros principes mundi ; respicit enim
ipsum tamquam immediatum defensorem ecclesie Dei et tamquam clipeum
generalem, sub cuius a) requiescit tutus a persecutoribus Christi. Acce-
perunt eciam omnes regiones et provincie, quas Karolus possidebat, novum
respectum ad papam, quia cum prius respicerent eum tamquam dominum
mediatum, superiorem domino proprio et inmediato earum, translacione
facta ipsum respexerunt tamquam superiorem inmediatum. Prius enim
habebant de iure imperatorem superiorem domino proprio et medium
inter papam et proprium dominum eorum. Unde vacante imperio papa
succedit imperatoribus in eis, sed vacantibus aliis regnis imperator de
iure succederet in illis. Ex quibus patet, quod quascumque terras et pro-
vincias Karolus prius possederat, tamquam de facto non recognoscendo
suuni superiorem in eisdem, illas post translacionem possedit tamquam
de iure non cognoscendo superiorem in eis. Ut si forsitan de facto pre-
clusit appellantibus ab eo ad imperatorem vias appellandi, provocandi
aut, si negligens fuisset, emendandi auctoritatem imperatori denegasset,
ista rebellio tunc pocius facti erat quam iuris. Quia secundum quod
dicit dominus meus c. XV. libri sui : Nemo regum ex consuetudine vel
prescripcione quantumcumque inveterata potest imperatoribus prescribere
omnimodam iurisdicionem in terris et regionibus eorundem regum. Et hoc
probat multis legibus ibidem in opposicione secunda 1), quamvis con-
cedant ') reges in suis regnis immediate ex consuetudine vel prescripcione
a tempore, cuius contrarii non est memoria, posse merum et mixtum
imperium exercere. Sed imperator nichilominus habet iurisdicionem media-
tam in causis meri et mixti imperii, quoad subditos illorum regum,
sicut in casu appellacionis vel negligencie vel denegacionis iusticie, et
eciam inmediatam iurisdicionem in causis huiusmodi in personas ipso-
rum regum. Et reges ex consuetudine sie imperium merum et mixtum
posse in suis regnis exercere probat similiter legibus et iuribus multis3).
Ex hiis solvitur obieccio que posset fieri contra primum effectum
translacionis, quia posset forsitan dici, quod quoad regiones, terras et
provincias occidentales, quas Karolus ante translacionem imperii posse-
derat, ipsa translacio nulluni effectum habuit realem, sed tantum declara-
torium, quia papa per suam translacionem tantum declarabat Karolum
et suos successores non teneri ad aliquam subieccionem imperatoris Con-
stantinopolis b) in eisdem terris et provineiis, secundum vero rem ante
translacionem hanc non subiciebantur i ) eis, prout ex cronicis patet.

.1) Ergänze etwa: defensione.
b So ms. statt Constantinopolitani.
c ms. subiciebatur, karr, aus subiciebantur.
1 Lupoid, 1. c. cap. l". I. c. p. 202 f.
_ I. c. p. 203.
:. c. p. 20 I

280 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Quiali regnum Ytalicum a iugo Constantinopolitanici a) imperii fuit
absolutum tempore lustini imperatoris secundi, et Romani tunc per pa-
tricios regnare ceperunt, ut patet ex cronicis Martini et Eusebii a ; et eis-
dem temporibus regna occidentalia a dicto imperio discesserunt, sicut
refert cronica üotfredi "). Cum ergo Karolus Magnus post tempora dicti
lustini per multorum annorum curricula fuerit, patet quod imperatorem
Constantinopolitanum pro suo superiore minime recognovit. Dicendum
enim est, quod cum regnum Ytalicum et cetera regna occidentalia ab
imperio Grecorum discesserunt, aut hoc fuit discessione violenta et
tyrannica (p. 421), quia proprio motu et inobediencia discesserunt, preter
aut contra ecclesie voluntatem et per consequens de facto, non de iure
se ab imperio Grecorum exemerunt ; sed post translacionem imperii
eximebantur de iure. Aut certe ante translacionem imperii discesserunt
dicta regna ab imperio Grecorum iussu et voluntate ecclesie Romane et
per consequens de iure, sicut supra dicebatur c. VIII. de Gregorio papa
III0 b), qui cum Leonem tercium imperatorem Grecorum incorrigibilem
videret super deposicione ymaginum Ytaliam a iure dicti Leonis dis-
cedere fecit ac c) tributa et vectigalia sibi dari inhibuit, et tunc sedes
illa regna suspendit ad futuri imperatoris subieccionem, sibi ipsi pro
illo tempore reservans imperium immediatum sumrnitatis super ea.
Sed post translacionem largibatur d) Karolo et suis successoribus im-
perium immediatum in ea. Imperium dico sumrnitatis, quamvis prius
habuerit imperium immediatum subieccionis in ea de iure ; non tarnen
dico papam sie largiri summum imperium regibus in regiones, ut im-
peratores non habeant papam superiorem eis, sed dico summum imperium
eis dari respectu omnium prineipum mundi temporalium. Nee eciam
valet, si obiciatur adhuc contra primam conclusionem dicendo4', quod
Karolus Magnus, ut supra patuit c. VI, partim ex successione paterna,
partim eciam per bellum licitum habuit ante iam dietam translacionem
omnia regna et provincias, que seu quas habent imperatores Romanorum,
habuit insuper Galliam occidentalem, Vasconiam, Pannoniam et plures
alias provincias et terras, quas hodie non possident imperatores : et per
consequens regna et provincie huiusmodi cum plena potestate in ipsis
per ecclesiam Romanam in eum transferri minime potuerunt. Quod enim
meum est ex una causa, non potest ex alia fieri meum, nisi desinat esse

a) >/is. Constantinopolitca.

b) papa III" am Rande.
C i Auf Korr .

d) Korr. a. largitur.

1) Vgl. Lupoid cap. 4, 1. c. p. 176.

2) Martin. Opp. SS. XXII 456, 29 Ekkeh. 1. c. 141.

3) Gotitrid. Viterb. Pantheon SS. XXII 19.3.
4 Lupoid cap. 4, 1. c. p. 176, 1 B.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI 1MPERII 281

meum, extra de fi. instrum. Inter dilectos :), cum concordanciis ibi nota-
tis. Respondeo et dico, quod illud, quod meum est totaliter ex una causa,
non potest meum fieri ex alia causa, sed quod totum meum est, non
tarnen totaliter, quia non totaliter imperio, potest ex alia causa meum
fieri totaliter, scilicet imperio totali. Et sie est in proposito, sicut patuit
superius ex correlario de tribus effectibus translacionis illato.

C. X. quo iure ecclesia transtulerit imperiu ra.

Sed quomodo vel quo iure ecclesia transtulerit imperium, consequenter
est dicendum. Iuxta quod notandum est, quod utique iure divino trans-
tulit, quod siquidem ius in lege christiana et ewangelio continetur et ipsum
quandoque ius naturale dieimus ex natura naturante, que Deus est. tale
ius preeipiendo et instituendo. Et dicit dominus rneus2), quod ecclesia Ro-
mana non regulariter, sed casualiter, scilicet propter necessitatem facti, quia
non erat hie superior, qui hoc faceret, imperium transtulerit. Illud proba-
tur extra Qui filii sint legitimi c. Per venerabilem, § Racionibus :!), quod dic-
tum satis bene declarat Innocencius et Hostiensis post eum extra de fo.
con. Licet4), ubi dieunt : quod licet in multis sint distineta officia et regna
mundi a), tarnen quandocumque necesse est, ad papam recurrendum est,
sive sit necessitas iuris, quia iudex dubius est, quam sentenciam pro-
ferre debeat, vel necessitas facti, quia alius non est iudex superior vel
non potest ius reddere vel qualitercumque iudex nolit vel non possit
iusticiam exercere. Et allegant predictum c. Per venerabilem. Sic quia
non erat hie alius superior, qui translacionem dietam faceret, certis et
racionabilibus causis inspectis imperium transtulit ecclesia Romana, quod
est negocium maximum iurisdicionis secularis, et hoc potuit ex iure
divino per ea, que leguntur in dicto § Racionibus.

Sed tarn b) debita quam devota reverencia domini mei salva, dicoT
quod ecclesia regulariter transtulit imperium, et non casualiter. Ubi no-
tandum est, quod est differencia inter auetoritatem regulärem et auc •
toritatem casualem, quia regularis auetoritas semper tenet ac ubique,
quandocumque et ubicumque porrigere potest in materia disposita sibi ;
casualis autem auetoritas in paucis tenet atque raro et nonnisi cum
regularis non potest haberi auetoritas. Exempli gracia baptizare parvulos
ex regulari auetoritate est sacerdotum, qui in {p. 422) sacris sunt con-
stituti, nam illi semper et ubique baptizare c) habent baptizandos. Sed
layei est parvulos baptizare auetoritate casuali, cum scilicet necessitas
ineumbit et sacerdos haberi non potest. Certissimum autem est, quod

a) ms. folgt ein p oder q. ; quo I ?
bi Korr. a. tarnen.
c; ms. baptizate.

1) c. 6, X de fide instrum. (II, 22;.

2) Lupoid cap. 12. I. c. p. 1%, 1.

3) c. 13, X qui 61. sint legit. (IV.17),

4) c. 10 X de foro compet. (II, 2).

282 XL KONRAD VON MfcGENBERG

auctoritas transferendi imperium post ortum Christiane religionis nulli
debetur, nisi pape, quia numquam superior eo potest haberi nee habetur.
In casu tarnen, scilicet cum papa non esset, aut differenda esset trans-
lacio ad futurum papam aut forsitan collegium cardinalium, si tanta in-
grueret necessitas, ipsum imperium transferre haberet. Secunda racio ad
idem hec est. Casuale non est in natura, nisi reguläre fuerit in natura,
quia casuale est obliquitas regularis, obliquum vero non dicitur, nisi re-
spectu recti. Sed nemo rectius et firmius habet transferre imperium, quam
papa, nam ipse iure divino et plenitudine potestatis habet transferre,
quo iure nulluni firmius et rectius invenire potest. Nee valet, si obi-
ciendo dicas casuale, quod raro in paucioribus contingit, ut patet II. Physi-
corum l) a). Nam ibi casuale sumitur pro eo, quod preter intencionem
provenit agentis, sed hie aeeipitur casuale pro supplente vices ipsius
regularis, cum scilicet reguläre habere non potest. Si queras, ubi pre-
dictum ius divinum habeatur, dicendum, quod ibi, quando dominus dixit
Petro-): Tu vocaberis cephas id est caput, scilicet mundi, atque ibi3):
Tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam; et iterum 4):
Quodcumque solveris super terram, erit solutum et in celis, et quod-
cumque etc. ligaveris, etc. Et quod iste gladius temporalis pit manibus
domini pape et patet textu ewangelico, quia cum Petrus evaginasset
nunc gladium et abseideret Malcho servo pontificis auriculam dextram,
dominus dixit Petro 5) : Converte gladium tuum in locum suum. Super
quo verbo dicit Bern, ad Eugenium papam 6) : Tuus quidem est hie gla-
dius, sed ad nutum pontificis et exercicium imperatoris. Et iterum cum
diseipuli dicerent domino7): Ecce duo gladii hie, dominus dixit: Satis
est. Super quo verbo dicit sanetus Bern, in consideracionibus suis ad
Eugenium papam8): Si gladius temporalis auetoritatis nullomodo ad te
pertineret, dominus non dixisset : satis est, sed pocius dixisset : nimis est.
Tercia racio ad principale propositum est hec. Cum ecclesia indigeat
cesare tamquam defensore et populus laycorum tamquam rectore, utrum-
que est respectus iuridicus ad imperatorem. Hoc supposito arguo sie.
Naturali iure sapientis est regere et esse dominum aliorum ; patet hoc
per Aristotelem prohemio Metaphysice et primo Politicorum '). Ymmo om-

t ms. phycorutn.

1) Aristoteles, Physic. I. II e. 5, 5 ed. Firmin-Didot II 267.

2) loh.. 1, 42.

3; Matth. 16, 18.

4) .Matth. 16, 19.

5) Matth. 26, 52.

<> Bernhardus, De consid. 1. IV. c. 3, Migne Patr. Lat. 182, S. 776. (438).
7) Lue. 22, 38.

8j P>ernhard, 1. c. S. 776. (438).

9) Aristoteles Metaphys. I, c. 1, 10. 11, ed. Firmin-Didot II 469; Polit. I
c. 1. ib. I 482.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 283

nis hominis racio disposita illud concipit tamquam verum. Sed liquidum
est sapienciam omnium scripturarum sedis esse Romane et ecclesie sancte
Dei a), ignoranciam autem et insipienciam fore laycorum. Ergo necessitas
translacionis sacri imperii pocius regenda est a sede et facienda per
ecclesiam Dei iure naturali dicto a natura naturata, que est hominis
racio, quam per laycorum rusticas b) cecitates. Supponimus enim imperium
transferibile per christianos esse, quorum duces sunt milites litterarum
et principes sacerdotum. Ius autem naturale a natura naturata dictum
est reguläre, non casuale.

Quarta racio est ista. Sicut se habet sol ad lunam et anima ad cor-
pus, sie se habet prineeps sacerdotum ad prineipem laycorum, sacris
canonibus concedentibus* illud. Sed certum est, quod lumen solis trans-
fert globo lunari splendorem, quem habet, atque anima transfert corpori
vires movendi. Sol enim lune largitür statum lucidum et quandoque re-
trahit ülum, anima eciam largitür corpori motum et retrahit ipsum. Ergo
iure regulari et auetoritate ordinaria papa pocius habet imperium trans-
ferre, quam cecus quorumeumque laycorum. Si namque layeis hoc esset
concedendum, statim imperium destrueretur, quia populus illius regionis
vellet ipsum transferre in principes suos et populus alterius gentis in
reges suos, et sie maxima fieret confusio transferendi. Omnis autem con-
fusio populi auetoritate regulari in superioris iudicio collocatur. Relin-
quitur ergo papam regulariter imperium transtulisse et non casualiter.
Nam oportet, quod aut per Iaycos vel clericos vel per utrosque trans-
feratur, et si per utrosque, ista pluralitas necessario pape auetoritate
dirigetur. Nee est simile in casibus pertinentibus immediate ad iuris-
dicionem (p. 423) inferiorum, in quibus scilicet tantum, cum necesse
est, recurritur ad papam, quoniam tales casus iudices habent ordina-
rios immediatos alios a papa, sed casus translacionis imperii alium
ordinarium a papa c) nullatenus habere potestr sicut patere potest ex
iam deduetis ; et de hiis locuntur Innocencius et Hostiensis, ubi supra.

C. XI. quod nominacio et approbacio regis Roma-
norum electi ad papam pertinet.

Ex hac conclusione iam probata sequitur, quod nominacio et appro-
bacio regis Romanorum iam electi per principes electores pertinet ad
papam et ad ecclesiam Romanam. Racio est: ad papam et ecclesiam
Romanam pertinet imperii Romani deposicio et translacio, cum ipsum
de ürecis tanstulerit in Germanos d), ut extra de elect. Venerabitem, $
Verum, et de iureiur. Romani circa prineipium in Clem. *), quod est
i vorher Sed ausgestrichen,

b) ms. rusticitas cecitatrs.

0 sed bis papa am Rande,
d am Rande korr,

1 c. !l X. de clect. (I, 6); c. an. in Clement, de iureiur. (II, 9). vgl. zum.
Folgenden Lupoid c. 12, p. 105, 2A. f.

284 XL KONRAD VON MEGENBERG

maius quam nominacio vel persone approbacio ipsius regis, ut de se
notum est. Ergo eciam nominacio et approbacio eiusdem ad ecclesiam
Romanam et ad papam pertinebit a). Quod enim in maiori conceditur.
eciam licitum est in minori, ut extra Qui filii sint legitimi, Per vene-
rabilem, post principium l); ad idem extra de reg. iuris, Cw/ licet 1. VI. *)
cum suis Concor.

Ad hanc racionem respondet dominus meus et dicit 3), quod papa
non regulariter, sed casualiter transtulerit imperium, ergo nee ex illa
translacione concluditur, quod ad eandem ecclesiam pertineat nominacio
vel approbacio persone electe in regem et imperatorem regulariter, nisi
forte casualiter alique cause necessarie vel racionabiles b) interdum id
exposcerent. sicut dictum est de translacione. Sed ista solucio evacuata
est per conclusionem capituli prioris.

Secundo probatur propositum sie: ad quem pertinet imperatoris in-
stitucio, ad eundem pertinet ipsius destitucio et econtra, ut videtur. Ar.
extra de hereticis, Cum ex iniuneto in fi. *) cum Concor, ibi notatis. Sed
ad papam pertinet destitucio imperatoris, ut patet extra de re. iudi. Ad
npostolice. li. VI. 5). E*go et institucio, que non videtur aliud esse, nisi
electi in regem vel imperatorem approbacio. Ad hanc racionem respon-
det dominus meus dupliciter ">. Primosic: ad quem pertinet dest tucio c),
et econtra. Secus autem est in iure speciali. Posset enim institucio in
benefieiis, de quibus loquitur predictum c. Cum ex iniuneto "'), pertinere
ad aliquem sub episcopo in re speciali, puta ex privilegio vel consue-
tudine ; sed tarnen destitucio ad episcopum pertineret, ut ibi notat Io.
Andr. Et sie est in casu nostro, quia imperatoris destitucio non pertinet
ad papam vel ecclesiam Romanam iure ordinario, cum de hiis tempo-
ralibus regulariter se non habeat intromittere, sed quodam iure speciali
sie se habet intromittere de destitucione seu deposicione imperatoris,
scilicet racione peccati enormis et notorii, de quo imperator incorrigibilis
reperiretur, presertim cum non sit hie alius iudex superior, qui hanc de-
posicionem facere possit. Ista solucio sustentatur super eo fundamento,
quo solucio prioris racionis fundabatur. Unde similiter evacuata est per
conclusionem capituli prioris. Auctoritas enim regularis auetoritas or-

a) ;//.s. perti-bit.

b) Vorher: essent sicut dictum est. ausgestrichen,

c) Es scheuten hier ein paar Worte ausgefallen zu sein ; etwa: per-
tinet institucio.

li c. 13. X. qui fil. sint legit. (IV, 17).

2) c. 53. in VI0 de regulis iuris (V, 12).

3) Lupoid cap. 12, 1. c. p. 1%.

4) c. 12. X. de haeret. (V, 7).

.")) c. 2. de sentent. et re iud. in VIto ([I, 14).

6) Lupoid 1. c. p. 1%, 1 B.

7) c. 12 X. de haeret. i'V, 7).

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 285

dinaria existit ; sed probatum est prius papam se regulariter posse in-
tromittere de temporalibus, cum eciam sibi datum sit Judicium in maiora.
sicut dicit beatus Bern, ad Eugenium papam J). Secundo dominus meus
solvit racionem predictam sie a), quod ecclesia Romana non destituit vel
deponit imperatorem, sed declarat eum racione peccati enormis et notorii,
de quo incorrigibilis est, fore deponendum vel destituendum per prineipes
et alios populum imperii representantes. Sed nee ista solucio salva pace
videtur michi sufficere, quia vel papa tantum declarat eum deponendum
esse consultorie vel autoritative, censura ecclesiastica auetoritatis sue
ordinarie concomitante a). Sed primo modo ergo populus ambulans in te-
nebris ignoranciarum poterit malum imperatorem in preiudicium ecclesie
sustinere contra pontificis eius consultacionem et (p. 424) exhortacionem,
si forsitan ecclesiam sinat periclitari. Si secundo modo, igitur non solum
declaratorie, sed etiam effectualiter auetoritatis ordinarie virtute impera-
torem deponit, censuris ecclesiasticis prineipes et alios populum imperii
representantes ad non obediendum tali nee tributa solvendum efficaciter
cohercendo.

Tercio probatur conclusio principalis sie auetoritatibus iuris canonici.
Quoniam extra, de elect. c. Venerabilem §. Nos itaque 3) dicetur, quod
Innocencius papa tercius nominavit regem Ottonem quartum, quia tarnen
fuit electus a maiori parte prineipum, ut ibi notant Innocencius et Ho-
stiensis; et c. Romani, prefatis itaque, de iureiur. in Gem. *) dicitur, quod
Clemens papa quintus examinata persona Henrici quondam imperatoris,
licet in eius absencia, ipsum nominavit regem, quem tarnen ab omnibus
prineipibus electum fuisse constat. Unde videtur, quod electus in regem
Romanorum, quantumeumque electus sit in concordia vel a maiori parte
prineipum, nominacionem resriam et approbacionem ab ecclesia reeipere
teneatur. Quia in eodem c. Romani, versu : prefatis itaque de iureiur. in
Cle. dicitur, quod Clemens papa quondam Heinricum imperatorem appro
bavit in regem Romanorum et tarnen, ut dictum est, idem concorditer
fuit electus a prineipibus. Item in eodem c. dicitur in £. Ceterum, quod
Bonifacius oetavus approbavit quondam Albertum regem Romanorum,
ymmo quod plus est, dicitur ibi, quod assumpsit eum in regem, quod ma-
gis videtur importare, quam approbacio; et tarnen hie eciam fuit electus
in concordia.

Hiis auetoritatibus respondet dominus meus")- Et primo prime dicens,
quod nominacio regia, de qua locuntur predieta duo capitula, est quedam

üi ms. committante.

1) Bernhard, De consid. lib. 1, c. 6, Migne 182, S. 736 f412).

2) 1. c. p. 196, 2, A.

3) c. 34. X de elect. (I, 6).

4j eap. im. Clement, de iureiur. (II, 9).
:"- Lupoid cap. 12, 1. c. p. 192, 2 f.

286 XI. KONRAD VON MEGENBERG

nuda et simplex nominacio, qua papa electum in regem nominal seti vo-
cat regem Romanorum, nichil omnino iuris novi tribuens nominato, et hoc
probat ex preallegato c. Venerabilem1). Nam licet ibi papa nominaverit Otto-
nem regem Romanorum, tarnen reservavit contradictoribus potestatem di-
cendi contra personam ipsius electi et contra factum eleccionis, ut patet ibi-
dem ex versu: Eos igitur. Sed illud plus videtur oppositum probare, quia nisi
nominacio hoc novum ius tribuisset. nequaquam dominus papa contradicto-
ribus potestatem dicendi contra personam ipsius electi et contra factum
eleccionis reservasset, eo quod nuda et simplex nominacio eisdem contra-
dictoribus eandem potestatem nullatenus abstulisset. Item cum simplex et
nuda nominacio nullum ius tribuens nulli preiudicet, nemo eam de iure ha-
buisset sollempniter contradicere. Certum autem est, quod si contra doctores
habuissent dicere contra personam electi aut factum eleccionis, eciam
tali nominacioni contradixissent sollempniter, tamquam papa eam iniu-
riose nominato imposuisset. Sed nominacio que iniuriam parere potest, si
indebite fiat per nominantem, eciam ius tribuit, si debite fiat. Et iterum
hec nominacio non fit, nisi quia figurat approbacionem qua papa appro-
bat electum. Sed hec approbacio est realis, novum ius tribuens electo,
sicut mox patebit. Ergo nominacio novum ius tribuit, quia hec nominacio
presupponit approbacionem.

Ad secundam auctoritatem ex c. Romani*) de Heinrico imperatore et
Alberto rege dicit dominus meus3), quod approbacio et assumpcio, de
quibus loquitur idem capitulum, non fuerunt ipsis necessarie, cum iidem
ex eleccione concordi principum electorum tarn nomen regis, quam am-
ministracionem regni et imperii ac eciam potestatem imperialem in pro-
vinciis subditis imperio ex generali consuetudine fuerint plenarie conse-
cuti. Nomen autem imperatoris et si quid aliud iuris competit imperatori
plus quam regi, poterant consequi post unccionem et coronacionem impe-
rialem; et sie approbacio vel assumpcio necessarie non fuerunt. Sed Bo-
nifacius et Clemens Romani pontifices prefati approbacionem et assump-
cionem huiusmodi fecerunt de quadam sollempnitate et ex superhabun-
danti cautela, scilicet ut sciretur ab omnibus propositum eorum, qui
decreverunt Heinricum et Albertum predictos ungere et coronare in impe-
ratores Romanorum.

Contra hanc solucionem arguo sie. Si approbacio et assumpcio (p. 425)
regum Romanorum, que fit per papam, non esset realis proprie loquendo,
ita quod distinecio nominum non declararet distinecionem rerum, et talia
per iura canonica imponeret legem verbis et non rebus, cuius contrarium
est faciendum, ut patet extra de elect. commissa § Porro 1. VI4). Consue-

1) c. 34. X. de elect. (I, 6).

2) c. un. de iureiur. in Clem. (II, 9).
3. Lupoid 1. c. p. 192, 2 B., 193, 2 B,
4) c. 35. de elect. in VI. (I, 6).

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPER1I 287

verunt iura canonica enim sicut et leges onerare verba sentenciis et non
sentenciam verbis. Secundo arguo sie. Sicut se habet promocio in impe-
ratorem ad coronacionem et unecionem regum Romanorum per summos
pontifices, sie se habet nominacio et approbacio regum Romanorum per
eosdem pontifices ad eosdem electos. Patet hoc. quia de similibus idem
est iudicium. Sed seeundum dominum meum \) unecio et coronacio impe-
rialis aliquid realitatis addit ultra nomen imperatoris, alias non posset
dici rex Romanorum promoveri proprie loquendo ad imperium nee pro-
prie dici futurus imperator, et sie distinecio nominum non declararet di-
stinecionem rerum, quod est contra iura XXI. di. C/erus2) etC.de codi-
cillis 1. Si idem :i), ut notatur XXV. di. Olim 4). Unde coronacio et unecio
imperialis nominacionem et approbacionem regiam necessario presuppo-
nit, sicut necessario consequens presupponit suum antecedens. Ex quo
elido illud, quod dominus meus äddit in predieta solucione dicens 5): Ex
hoc scilicet, quod approbacio vel assumpeio predicte petende non erant
et sie nee de necessitate reeipiende, satis patet ex predicto c. Romani6).
Nam non apparet ibi, quod dictus Heinricus a predicto Clemente papa
approbacionem persone pecierit, sed solummodo peeiit seu dedit nuneiis
suis mandatum petendi sibi per manus eiusdem Clementis impendi une-
cionem et consecracionem et Romani imperii dyadema, ut ibi patet in
versu : Dictus namque. Hoc idem dicitur de Alberto rege. Quoniam in eo
quod dicti reges pecierunt coronari, consecrari et inungi, implicite et tacite
petiverint approbari. Qui namque principale petit, eciam accessorium
petere videtur, et qui a) consequens petit; ymmo si numquam papa regem
Romanorum alio modo approbaret, per solam promocionem in imperato-
rem scilicet coronando et consecrando ipsum, implicite et tacite approbaret. /

Quarta responsio ad principalem conclusionem, scilicet quod appro-
bacio regis Romanorum iam electi pertineat ad papam et ad ecclesiam Ro-
manam, sit ista. Examinacio persone electi in regem Romanorum pertinet
ad ecclesiam Romanam, ut patet extra, de elect. c. Venerabilem. § Verum 7>
et de iureiur. Romani, versu Prefatis itaque inde 8). Hec autem examinacio
non videtur fieri ad alium finem, nisi ut examinata prius ipsius persona
electi, approbetur eleccio ipsius vel persona eiusdem electi. Ergo videtur,
quod approbacio electi in regem Romanorum, eciam si sit electus a prin-
cipibus electoribus in concordia vel a maiori parte ipsorum, ab ecclesia

a) Ausgefallen scheint : antecedens petit, eciam.

1) Lupoid 1. c. cap. 11, p. 192, 1 A.

2) c. 1. dist. 21.

3) C. de codicillis. VI, 36, 1. 7.

4) c. 5. dist. 95 {nicht 25).

5) Lupoid c. 12. 1. c. p. 194, 1 A.

6) c. un. de iureiur. in Clement (II, 9)

7) c. 34. X. de elect. (I, 6).

8) un. de iureiur. in Clem. (II, 9).

288 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Romana peti ac recipi debeat. Huic racioni respondet dominus meus di-
cens '), quod requiritur ydoneitas in promovendo ad Imperium, sed non
illa que requiritur in prelatis ecclesiasticis. Sufficit enim in promovendo
ad imperium, quod non sit Iudeus vel hereticus, propter heresim enim
papa deponi potest, ut patet XL. di. Sipapa2), vel paganus, si enim non
esset christianus, non posset iurisdicionem imperii exercere. Item quod
non sit fatuus seu mente captus aut alias impotens ad Imperium guber-
nandum. Item quod non sit incorrigibilis de peccatis, presertim gravibus
per eum perpetratis. Sed in assumendis ad prelaturas alia multa requi-
runtur, et ex iure canonico potest de facili apparere. Et ad nunc finem
habet ipsum summus pontifex examinare. Sed ista solucio supposita, quod
verum dicat de ydoneitate in rege electo sie inventa per domini pape
examinacionem, non tarnen interimit vigorem dicte racionis, quia sufficit
michi talis examinacio proprie dieta et realis in quibusdam defectibus
vel inhabilitatibus ad hoc, ut sequatur ipsum electum approbandum esse
per papam approbacione proprie dieta et reali.

C. XII. qualis debeat iam essea) electus in re-
gem Romanorum ad hoc, ut approbetur per papam.

Ut autem hoc plenius intelligatur de examinacione et approba-
cione clecti in regem Romanorum per '>) summum pontificem. notandum
est (p. 426). quod non sufficit tarn parva ydoneitas in rege Romanorum
et imperatore, quanta sufficit vel permittitur in ceteris regibus Christiane
religionis. Nam quanto ille alcior et regia auetoritate vel imperiali maie-
state generalior, tanto virtutibus serenior et moribus decencior esse debet,
quod prineipum Romanorum malicia tanto est detestabiüor, quanto Chri-
stiane mundicie generalior et ecclesie Dei acrior experitur. Et hoc satis
innuit doctor iuris egregius dominus Hostiensis in summa c) sua de elect.
§ Quis etigitur versu Nedum in prelatis, ubi notat !), quod nedum in
prelatis requiritur ydoneitas persone, sed eciam in promovendo ad impe-
lium, allegans ad hoc de elec. c. Venerabilem. Non tarnen vult dominus
Hostiensis dicere, quod penitus tanta requiratur et equalis ydoneitas in
promovendo ad imperium, quanta et qualis in prelatis ecclesiasticis. Nam
in prelatis requiritur intelligencia scripturarum; turpe etenim est ponere
doctorem fidei qui pocius quam doceat, est docendus. Illa autem proprietas
non requiritur in principe Romano. Requiritur d), quod sit providus, pru-
dens in agibilibus, ut sciat prudenter meteri rerum agibilium eventus. Rex

a) Am Räude nachgetragen.

bi ins, in.

c) Folgt elec. durchgestrichen.

dj Folgt intelligencia durchgestrichen.
I Lupoid cap. 10, 1. c. p. 189, 2 B.

2) c. <>. dist. 40.

3) Hostiensis, Summa aurea (Lugd. 1518) Hb. 1, fol. 20.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 289

autem fatuus in solio est quasi symea in tecto 1). Item requiritur in pre-
lato, ut non sit homicida. Non tarnen hoc requiritur in electo in regem
Romanorum et in imperatorem promovendo. Item quod promovendus in
prelatum non sit vel fuerit bigamus, quod eciam universaliter in promo-
vendis ad sacros ordines requiritur. Sed nee hoc exigitur in electo in a)
prineipem Romanum. Et sie est de pluribus aliis. Porro illa requiruntur
esse bona in Romanorum principe electo, que Magnum Karolum dignum
fecerunt imperio Romano, videlicet ut non sit tyrannus et pauperum
oppressor, sed pocius eorundem iudex equus et pius defensor. Unde bea-
tus Cyprianus in libello de XII abusivis 2) dicit, quod unum eorum est
rex iniquus. Secundo ut non sit cleri inimicus et ecclesiarum destruetor,
sed pocius cleri clipeus et ecclesiarum construetor et reparator, sicut supe-
rius auetoritatibus sacrorum canonum probatur. Tercio ut sit fortis forti-
tudine militari, utpote animosus et virilis, quia sicut frequenter pugna-
turum non decet inermem esse corpore, sie nee Romanum prineipem iner-
mem animo congruit esse. Quarto exigitur, ut sit prudens, sicut prius
dixi. Quinto ut non sit negligens et effeminatus, quoniam hoc Hildericum
regem Francorum deposuit, ut Pipinum patrem Karoli Magni substituit.
Zacharias enim papa Hildericum a regno Francorum deposuit vel saltem
deponendum esse declaravit, eo quod effeminatus atque negligens et per
consequens inutilis regno erat, ut patet ex cronicis et eciam ex canone
XV. q. VI. Alius 3). Sexto ut non sit ebriosus. Nam ubi b) frequens est ebrie-
tas, ibi nulla sapiencia, sed omnis insipienciadominatur. Septimo ut non sit
hereticus, sicut in priori c. dixi auetoritate domini mei. Octavo ut non sit
incorrigibilis de peccatis suis notabilibus, sicut ibidem dixit dominus
meus4). Nono ut non sit infamis enormi et grandi peccato; non enim suf-
ficit hoc penituisse et ecclesie emendasse, verum eciam de hoc vulgarem
infamiam non habere. Proprius enim tytulus Romanorum prineipum est,
ut Serenissimi dicantur; sed nequaquam serenus dicitur, quem infamia
maculatur et vulgaris locucio detestatur. Unde poeta: Quem semel hor-
rendis maculis infamia nigrat, Ad bene tergendum, multa laborat aqua.
Hec necessario ex parte anime requiruntur. Sed deeimo requiritur, quod
necessarium est ex parte corporis, videlicet, ut non sit monstruosus plu-
ralitate vel defectu c) membrorum corporis sui, puta ermofrodita, vel
manu aut pede carens vel alio defectu notabili aut deformitate ridiculosa
viciatus. Nam qui aspectibus hominum autenticatur, diligencius integritate
sua pernotatur, atque seeundum physonomos monstrum in corpore, mon-
strum in anima esse affirmatur. Quantum autem est de bene esse,requi-

a) Hineinkorr.

b) lieber geschrieben.

c) Korr. a. defectus.

1) Vgl. Bernhard, De consid. II c. 7., 1, c. p. 750.

2) Ps. -Cyprianus, De XII abusionibus saec. c. 9, Migne IV 878.

3) c. 3. c. 15 q. 6.

4) Lupoid cap. 10, 1. c. p. 190, 1, A.

Scholz, Texte. 19

290 XI. KONRAD VON MEGENBERG

ritur, ut sit elegantis stature et speciosus forma precommuniter filiis
hominum. Graciosus enim aspectus principis gratum eum aspectoribus
facit et dignum principatui ostendit, sicut antiquitus dictum est: Species
Priami digna est (p. 427) imperio.

Sed hoc ultimum quamvis requiratur de bene esse, non tarnen est
necesse. Si que vero sunt alie proprietates, que necessario in principe
Romanorum requiruntur, ad hos decem, ut estimo, reduci possunt, quarum
decem condicionum, si unam dumtaxat vel plures abesse summi ponti-
ficis examen inveniat, nequaquam electus quamvis in concordia principum
per ecclesiam Romanam est approbandus. De illo vero examine dicit
dominus meus l), quod duplex est examinacio persone. Una clerici pro-
movendi ad dignitatem ecclesiasticam, scilicet qua inquiritur, an commi-
serit crimina. Et talis, si repertus fuerit per evidenciam facti vel per
confessionem in iure factam aut per probaciones legitimas crimen seu
crimina commisisse, non poterit promoveri absque superioris dispensa-
cione ad ecclesiasticam dignitatem. Nee in hoc distinguit, an egerit pe-
nitenciam an non, seeundum ea, que leguntur et notantur extra de tem-
poribus ordinacionum a) c. ultimo3) et L. di. Ferrum. b) 3). Et talis regulariter
ante examinacionem persone, per quam devenitur ad confirmacionem vel
infirmacionem sue eleccionis, amministrare non potest. Sed demum ex
confirmacione habita, ad quam devenitur per examinacionem persone electe
et eleccionis modi c) amministrare poterit, sicut patet extra de elect. Nosti4)
et c. Qualiter'0) et e. t. Avaricie \\. VIÖ). Alia vero est examinacio electi
in regem vel imperatorem. Et hec potest esse duplex. Una est qua in-
quiritur, an commiserit crimina notoria, presertim gravia, de quibusegit
penitenciam; et hanc non habet facere dominus papa seu ecclesia Ro-
mana de persona ipsius regis. Non enim deberet propter hoc personam
ipsius tamquam indignam vel eleccionem de ipso factam reprobare; ymmo
nee deberet eidem propter hoc unecionem et coronacionem aliqualiter de-
negare. Et huius racio est, quia dato quod electus in regem seu impera-
torem Romanorum propter crimen sit inhabilis ad ministracionem regni
et imperii assumendam, tarnen per penitenciam peraetam reverteretur ad
priorem statum. Unde scribitur originaliter Apockalipsis II. c.7): Age pe-

a) ms. ordinator(um).

bj Korr.

c) Korr. in modu.

1) Lupoid cap. 10, p. 188, 2, A.

2) c. 17. X. de temp. ord. (1, 11).

3) c. 18 dist. 50.

4) c. 9. X. de elect. (I, 6j.

5) c. 17 ibidem.

6) c. 5 de elect. in VIto (1, 6).

7) Apoc c. 2, 5.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 291

nitenciam et priora operafac. Ponuntur hec verba transumptive in canone
L. di. Quia tua, versu Sicut ad idem l), XXIII. qu. VI. Vides *), L. di. Ferrum 3).
Secus tarnen esset in hoc casu in electo seu in promovendo ad ecclesia-
sticam dignitatem. Nee mirum, quia in spiritualibus maior ydoneitas,
qua.n in temporalibus requiritur, ut patet extra Qui filii sint leg. Per ve-
nerabilem^) circa prineipium. Sed ne oporteat regredi, salva reverencia
domini mei, tanta relaxacio non est facienda in examine tanti prineipis,
quia seeundum caput est universi. Ymmo propter prerogativam prineipis
Romani ad alios prineipes seculares et propter maiorem ydoneitatem ipsius
maior a) in multo requiritur in principe Romanorum, quam in aliis prin-
cipibus temporalibus ex racione superius dieta, non sunt sustinenda cri-
mina notabilia electorum in reges Romanos vel imperatores. Si namque
tale crimen est divulgatum, quantumeumque committens penituerit, propter
vulgarem infamiam non est approbandus; si vero est oecultum nee ad
hoc vel saltem cum difficultate b) est approbandus, quia qui semel malus,
semper presumitur malus. Quam maliciam tanto intimius perhorrescit
ecclesia, quanto in tali principe periculosior est ovili Dei. Nee auetoritas
Apockalipsis est ad propositum, si sumatur sicut sonat; nam eque bene
concluderet de prelatis ecclesiasticis, sicut de imperatore, et ergo expo-
nenda est: Age penitenciam et priora opera fac : „seeundum ecclesie dis-
pensacionem et ordinacionem". Sed nulli dubium, quin propter predietas
causas ecclesia ordinaverit maiorem esse ydoneitatem per examen pape
requirendam in rege Romanorum electo, quam in ceteris prineipibus secu-
laribus. Ergo ad tarn largam dissimulacionem defectuum in tali electo nul-
latenus est descendendum.

Nee valet si forte dicatur 5), quod iurisdiciones pape et imperatoris
sint distinete et divise ita, quod (p. 428) una non dependeat ab al-
tera, et per consequens nulla constitucio iuris canonici possit regno
et imperio circa amministracionem temporalium eiusdem regni et im
perii preiudicare, cum rex vel imperator non subsit pape quo ad ea
seeundum opinionem Hug. et Io.6;; vel dato quod subsit c) eidem quo
ad temporalia, per quandam d) consequenciam, tarnen non habeat se
intromittere de temporalibus in alterius preiudicium seeundum opinionem
Hostiensis. Et sie predieta duo capitula, scilicet c. Venerabilem extra de

a) Vor maior vielleicht que zu ergänzen.

b) ms. difficultore.

c) Korr.

d) Korr. a. quendam.
1) c. 16. dist. 50.

2 1 c. 3, C. 23. q. 6.

3) c. 18, dist. 50.

4) c. 13 X. qui filii sint legit (IV, 17).

5) Vgl. Lupoid cap. 10, p. 188, 1 B, 2 A.
f>) Huguccio und Johannes Teutonicus.

292 XI. KONRAD VON MEGENBERG

elec. et c. Romani de iureiur. in Cle. x), que asserunt dictam examina-
cionem debere fieri, non obstarent. Sine dubio duas esse iurisdiciones,
quarum una non dependeat ab alia, non videtur congruum nee conpas-
sibile Christiane ordinacioni. Et hoc probo triplici racione, quarum prima
est hec. In omni genere encium est dare unum primum, quod est metrum
et mensura omnium aliorum in illo genere, ut dicit Aristoteles X° Meta-
physice2) et patet induetive in omnibus totis. Nam in toto integrali ethe-
rogeneo, sicut in corpore animalis, cor est influens Spiritus vitales Om-
nibus membris. In toto essenciali composito ex materia et forma ipsa
siquidem forma gubernatrix est omnium operacionum, et si plures sint
forme, una est prineeps omnium aliarum atque cetere subserviunt ei.
Unde Themistius II0 de anima3): Quibuscumque mortalibus natura dedit
intellectum, dedit eisdem ceteras potencias in minister ium itlius. Sed li-
quidum est religionem christianam quoddam Ictum esse, et luiisdicionem
temporalem et spiritualem quasdam partes ipsius regitivas. Ergo impos-
sibile est, quod sint ambe eque prime, quin una earum sitalterius metrum
et prineipium, a quo dependebat virtus alterius. Absit autem, quod spi-
ritualis iurisdicio deper.deat a) a b) temporali, cum c) hec sit longe d) no-
bilior illa. Quare sequitur iurisdicionem temporalem a spirituali depen-
dere iurisdicione; et hec e) est racio ostensiva. Secunda racio est ducens
ad inconveniens. Quia nisi dominus primus iurisdicionis spiritualis exa-
minare et per consequens approbare vel reprobare haberet dominum iu-
risdicionis temporalis, sequeretur, quod eciam de peccato enormi incorri-
gibili sibi hanc iurisdicionem in f) ecclesie Dei detrimentum turpiter usurpa-
ret, quod esset inconveniens et periculosum valde.Et cum quilibet electorum
in regem Romanum sie posset peccare, quilibet electorum huiusmodi est exa-
minandus, et per consequens" iurisdicio temporalis dependet a iurisdicione
spirituali, quia rector temporalis promocionem et approbacionem aeeipit
a domino iurisdicionis spirilualis. Tercia racio sit hec. Iurisdicio spiritualis
est fundamentum, a quo tota ecclesia f undamentaliter dependeat, quod an-
nuebat dominus, quando Petro dicebat 4) : Tu es Petrus et super hanc petram
edificabo ecclesiam meam. Sed Petrus non nisi auetoritate iurisdicionis
spiritualis fuit petra huiusmodi fundacionis. Constat autem iurisdicionem

a) Korr., de übergeschrieben.

b) Ueber geschrieben.

c) Korr. a. quod.

d) Korr. a. longior.

e) A. R. nachgetragen.

f) Ueber geschrieben.

1) c. 34. X, de elect. (I, 6); c. un. de iureiur. in Clement. (II, 9).

2) Aristoteles Metaphys. 1. IX c. 1, ed. Firmin-Didot II 575, cf. X, c. 6. ib. 590.

3) Themistius, In libros Aristotelis de anima paraphrasis ed. R. Heinze
CComm. in Aristotelem Graeca ed. auet. Acad. Litt. R. Boruss. V, 3).

4) Matth. 16, 18.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 293

te nporalem infra ecclesiam claudi. Nichil enim ad a) nos de b) hiis qui
foris sunt1). Quare sequitur iurisdicionem temporalem super spirituali fun-
dari iurisdicione et per consequens hanc dependere ab illa.

Regrediendo itaque ad propositum dicit dominus meus 2), quod alia pos-
set esse examinacio persone regis electi, qua inquireretur, an commisisset
crimina, de quibus non egerit penitenciam; et sie papa et ecclesia poterit c)
eum examinare. Hec tarnen examinacio non habet fieri per ecclesiam ad hunc
finem, ut approbetur vel reprobetur sua eleccio vel persona, dum tarnen sit
electus in concordia vel a maiori parte prineipum electorum. Nam cum ipse
factus sit rex ex huiusmodi eleccione, non poterit proprer crimen in modum
excepeionis oppositum repelli a regno, cum quis non repellatur ab honore
sine aecusatore, ut ff. de inuneri. et hono. 1. Rescripto'6). Hie dominus
meus supponit, quod electus in regem per prineipes electores factus sit
rex kathegorice loquendo, quod non conceditur, ymmo tantum est rex
ypothetice dicendo, videlicet supposito quod per papam approbetur. Unde
non est talis reprobacio ab honore deposicio, sed pocius adepeionis huius-
modi honoris non admissio et eleccionis cassacio. Nee valet, quod domi-
nus (p. 429) meus dicit, quod ad hunc finem examinari potest ab ecclesia,
ut agat penitenciam de criminibus per examinacionem repertis in eo. Nam
vir criminosus de facili reeidivare potest tarn ex consuetudine, quam
ex fragilitate sue naturalis forsitan condicionis. Posito ergo, quod peniteat,
non tarnen est crimen d) crimen notabile seu grave et magnum, de quo
eciam corrigibilis appareret nee umquam de cetero reeidivaret. Hoc autem
fieri debet propter scandalum vitandum, si crimen tale notorium exstat.
Turpe namque est tanti tituli reverenciam in infamia turpitudinis resi-
dere. Si vero non sit notorium, dummodo sit grande, propter pericula
ecclesie vitanda, talis electus non est approbandus; posset enim talis, si
non esset e) corrigibilis, virus diffundere in universalem ecclesiam Dei.
Et quia supponitur prius non egisse penitenciam, propter adepeionem ho-
noris posset penitenciam fingere ore et malignacionem corde sustinere.
Nee est simile de papa electo a duabus partibus cardinalium, contra
quem non potest excipi de crimine heresis, licet posset de illo aecusari,
ut notat Inno, et Conpost. 4) extra deelect. Licet h), quia papa superioi em
non habet, qui eum examinare habeat iam electum et approbare vel re-

aj Ueber geschrieben.

b) Vorher eisdem ausgestrichen.

c) Vorher et ausgestrichen.

d) Folgt est ausgestrichen.

e) Korr. a. R.
1)1. Cor. 5, 12.

2) Lupoid c. 10. p. 189, 1 A.

3) Dig. 50, I, 6.

4) Innocentius IV; Beroardus Compostellanus.

5) c. 6 X df elect. (I, 6).

294 XI. KONRAD VON MEGENBERG

probare, sicut habet imperator. Sed nee hoc forsitan simpliciter conce-
deret Inno, et Conpost., de quo ad presens non habeo disputare. Relin
quitur ergo, quod effectus examinacionis huiusmodi sit approbacio vel
reprobacio electi. Quis autem sit effectus eleccionis facte per prineipes
electores infra suo loco dicetur. Sufficit enim michi ad presens hanc pro-
basse conclusionem principalem in priori c. positam, scilicet quod nomina-
cio et approbacio regis Romanorum electi per prineipes electores pertineat
ad papam et ad ecclesiam Romanam.

C. XIII. quare rex Romanorum pocius approbari habeat
per papam quam ceteri reges.

Cur autem pocius rex Romanorum approbari habeat per papam, quam
ceteri reges christiani, multiplex est racio, quarum prima potest esse ista.
Quoniam ubi maius periculum, ibidem ab ecclesia caucius est agendum. Sed
in Romani prineipis malignacione tanto gravius periculum Dei [ecclesie] a)
imminet, quanto ipse maior est atque celsior de iure omnibus prineipibus
temporalibus mundi, quorum ipse de iure dominus supremus est in ordine
temporalium et caput omnium prineipum mundi. In proverbio namque
dicitur et experiencia, rerum magistra, hoc evidencius docet : ex capite
infirmo ceteris membris egritudo derivatur. Unde versificator: Dum caput
egrotat cetera membra dolent. Ergo ecclesia b) pocius hoc instituit ad
reges Romanorum, quam ad ceteros reges. Secunda racio est hec: quia c)
Romanorum rex immediate dependet ab ecclesia Dei, ceteri vero reges
omnes mediante imperatore. Qui namque de facto superiorem non reco
gnoseunt, de iure et ordine ecclesie Dei superiorem habent. Nam, ut dice-
batur capitulo I. huius traetatus, ordo ecclesie non patitur, ut aliqui prin-
eipes sint, qui nee sint capita nee membra iurisdicionum eius d), cum tarn
iurisdicio temporalis, quam spiritualis sint in manibus ecclesie Christi,
sicut proximo capitulo fuit probatum. Igitur examinato et approbato prin-
cipe Romano spes est omnes reges christianos ecclesie voluntati fore alli
gatos. Qui namque malignari vellent contra ecclesiam non curando eccle
siasticas censuras, calcaribus imperii possent perurgeri. Ex quo sequitur,
quod sedes saneta Romana speciali favore tenetur prosequi reges Roma-
norum et diligenti intendere iuribus imperialibus auxiliacione. Si secus
fit, timendum est, ne forsitan ecclesia tandem propriam ruinam adoptet.
Sunt enim aliqui se exemptos asserentes, qui, ut cum pace dicam, favo-
ribus ecclesie sunt incrassati, dilatati et impinguati et tales, si voluerint
malignari, quis ecclesiam defendet, imperio quasi iam penitus evacuato ?
Timeo, ne in talibus ecclesia serpentes in gremio nutriat tandem !

a) Fehlt ms.

b) A. R. korr. aus etiam.

c) A. R., st. punius i. T. ausgestrichen.

d) Korr., st. e huius.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 295

Tercia racio est hec : qnia specialis coniunccio est inter papam et
imperatorem, eo quod imperator alium superiorem non habet, quam papam ;
et quia imperator est advocatus ecclesie et iurat ei ad defensionem et
observacionem iurium eius ; et ab ecclesia summoque pontifice imperator
tenet imperium, ut patet de elec. c. Venerabilem *) et LXUI. di. Tibi
domino 2). Eciam papa succedit in iurisdicione imperii vacante imperio,
ut patet extra de fo. com. c. licet 3) Ista simul collecta sunt una causa
(p. 430) sufficiens, quare rex Romanorum habet approbari per papam et
examinari atque per consequens coronari et inungi ab eo in imperatorem
pocius, quamceteri reges christiani, qui talem coniunccionem ad ecclesiam
non habent. Unde non licet arguere divisim ä destruccione cuiuslibet illa-
rum condicionum, alias committitur sophisma consequentis ab insuffi-
cienti. Possuntenim aliqua coniunctim esse causa alicuius, quorum nulluni
sufficit divisim ; verbi gracia, si aliquis uxore sua vivente dedit alteri
fidem ducendi eam mortua priore et a) cum hoc polluit eam, priore mor-
tua non poterit ducere secundam ; attamen neutrum illorum impedit divi-
sim, nee scilicet pollucio absque fidei dacione, nee fidei dacio absque
pollucione, quin mortua priore poterit ducere secundam, ut patet extra
De eo qui duxit in uxorem quam polluit per adulterium c. ultimo 4). Sic
eciam in infinitis quasi naturalibus invenimus. Multe namque medicine
composite efficiunt sanitatem, quarum nulla pars componencium induce-
ret eandem.

Quarta racio hec : quia rex Romanorum eligitur eleccione vim a sede
habente et a sede petente, ceteri autem reges hereditarie succedunt. Quia
cum eleccio illa procedat ex translacione imperii in Francos et Germanos,
certum est, quod non ex successione hereditaria precise, sed eciam ex
virtute translacionis imperii in Francos et Germanos. Ex eo quod virtute
ipsius, cum approbata fuerit per sedem, rex Romanorum in imperatorem
promovetur et per consequens virtute talis eleccionis confirmate poterit
iurisdicionem exercere non solum in terris et provineiis, quas Karolus
ante translacionem imperii possidebat, sed eciam in aliis regnis et pro-
vineiis, quas prius non possidebat. Nam eundem effectum, quem olim
translacio imperii operabatur in Karolo Magno, nunc operatur eleccio apro-
bata et per sedem confirmata. Ymmo supposito, sed non concesso, quod
eleccio nuda, non confirmata nee approbanda per sedem, daret regi Roma-
norum imperium ad alia regna, que non possidebat Karolus Magnus ante
translacionem imperii, tunc adhuc verum esset dicere, quod huiusmodi
eleccio a sede vim haberet et ab ea dependeret et per consequens papa

a) Uebergesch rieben .

1) c. 34 X. de elect. (I, 6).

2) c. 33 dist. 63.

3) c. 10 X. de foro compet. (II, 2).

4) c. S X. de eo qui duxit in matrimoniuni (IV, 7).

296 XI. KONRAD VON MEGENBERG

auctoritatem sibi legem ponendi haberet. Nam esse translatum a sede
pendet et voluntate sedis in principibus Germanie conservatur ; ergo si
auctoritate eleccionis non confirmate rex Romanorum electus habeiet
iurisdicionem super alias terras et provincias, quas Karolus ante transla-
cionem non possidebat, hoc tantum esset virtute translati esse, quod pos-
sident a) Germani. Sed non minorem auctoritatem habuit papa dandi impe-
rium super terras et provincias a Karolo Magno possessas, quam super
alias ecclesie Dei subiectas. Ergo eciam super eas, quas possidebat, sibi
auctoritatem imperialem donabat et acquisiciones earum per Karolum
factas divino iure confirmabat. In hac autem racione non curo, utrum
eleccionis approbacio et confirmacio per unccionem et coronacionem fiat
vel alio modo.

Licet autem olim translacione facta imperium per multos annos
hereditarie successerit, illa tarnen successio quantum ad esse trans-
latum imperii ab ecclesia Romana dependebat. Nam eadem auctori-
tas, que transfert, eciam conservat esse translatum, unde quod tunc here-
ditarie succederet imperium ad posteros et heredes imperatorum, placuit
ecclesie et per consequens consenciendo tacite successores approbavit.
Factis autem electoribus iterum virtute translati esse placuit ecclesie
tandem statuere legem examinandi electos et mores eligendi propter majo-
rem cautelam et certitudinem habendi bonos imperatores et explicite
approbare eosdem. Hoc autem licite facere poterat, quia qui sua auctoritate
habet imperium transferre et translatum conservare, habet eciam trans-
lato legem racionabilem statuere nemine de iure prohibente. Nee oportet
querere, quo iure summus pontifex habeat in regem Romanorum electum
approbare, quoniam eodem iure, quo imperium transtulit, eodem eciam
examinat et approbat electos.

Constat autem ex deeimo capitulo, quod papa iure divino transtu-
lit imperium. Si forte obiciendo dicas. quod non videtur super hoc
aliquod mandatum divinum emanasse, qued, eciam si emanasset, ita
extenderetur preeeptum huiusmodi ad alios (p. 431) reges terre chri-
stianos, qui ut plurimum regem et imperatorem Romanorum non reco-
gnoseunt in temporalibus pro suo superiore, sicut ad regem Roma-
norum, preeepta enim divina generaliter omnes ligant, quod tarnen ceteri
reges minime faciunt, respondeo : quod si hec racio valeret, eque pro-
baret imperium non fuisse translatum, sicut nititur probare electos in reges
Romanorum non fore approbandos per sedem. Nam queram, ubi emana-
verit preeeptum iuris divini ad imperium transferendum et ibidem ostendam
tibi propositum. Item consimili racione probabo omnia regna Christiane
religionis per papam posse in alios, quam in suos iam possessores trans-
ferri. Quia cum papa iure divino transtulerit imperium, ita poterit transferre

a) Korr. ans possent.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 297

alia regna, cum precepta iuris divini a) omnes ligent. Et si dicas, quod
potest necessitate imminente, sie dicam, quod potest eos examinare et
approbare necessitate ingruente. Sed quare hoc semper et regulariter faciat
in quolibet electo in regem Romanorum, non tarnen in aliis regibus christia-
nis b), huius raciones iam sunt assignate. Posset tarnen in aliis regibus
christianis idem, si vellet, saltem eodem iure, quamvis illi sibi resisterent
de facto. Sed quia ipsi omnes de iure subsunt imperatori, sufficit solum
approbare bonum imperatorem, cui omnes ad obedienciam de iure tenen-
tur. Imperator enim fundat suam intencionem de iure in orbe, ut patet
in canone VII0. q. 1. In apibus x) et ff. ad 1. Rodiam de iactu I. Deprecatio 2).
Cum ergo ad subieccionem et obedienciam imperatoris teneantur, viden-
tur peccare in hiis sibi resistentes; ad hoc XI. q. III. Quiresistit3), preser-
tim cum contra obedienciam non currit prescripeio, extra de prescript.
Cum non liceat*) et c. Cum ex officiih) et de consuet. Cum inier vos 6).
Si vero tales reges ostendant se exemptos ab imperatore forsitan per
privilegia imperatoris, tunc mox papa succedit imperatori de iure in domi-
nio temporali super eos. Nam omnis homo de iure aut est caput aut d)
aliud membrum tocius integralis, cuius tamquam pars ingreditur integra-
cionem.

C. XIIII. quod electus in regem Romanorum ante-
quam confirmetur per papam, non die i tur proprie
rex nee de iure amministrat.

Ex predieta conclusione principali, que ponitui c. XI, scilicet quod
nominacio et approbacio regis Romanorum iam electi, quamvis concor-
diter vel a maiori parte prineipum electorum, pertinet ad papam et ad
ecclesiam Romanam, sequitur mox alia conclusio, scilicet quod electus in
regem seu imperatorem Romanum conco'diter a prineipibus electoribus
regni et imperii in Ytalia et aliis provineiis eiusdem regni et imperii
non potest amministrare, antequam per ecclesiam nominetur et approbetur.
Racio est, quia e) examinacio et approbacio regis Romanorum electi per-
tinet ad ecclesiam Romanam, ut patet ex priori conclusione longius pro-
bata et defensa; atque hoc patet ex recognicione prineipum electorum,
qui pape ius et auetoritatem examinandi personam electam dudum reco-

a) Korr. divina.

b) idem si vellet saltem folgt durchgestrichen.

c) non fehlt.

d) A. Rande.
Eingeschoben.

1) c. 41. C. 7. q. 1.

2) Dig. 14, 2 1. 9.

3) c. 97. C. XI. q. 3.

4) c. 12. X. de prescript. (II, 26).

5) c. 16. ibidem.

(>> c 5. X de consuetud. (I, 4).

298 XI. KONRAD VON MEGENBEKG

gnoverunt, ut patet extra, de elect. Venerabilem § Verum l) versu : Sed
et prineipes recognoscere debent et utique recognoseunt, sicut iidem in
nostra recognovere presencia, quod a) ius et auetoritas examinandi per-
sjnam electam in regem et promovendam ad imperium ad nos spectat.
Ecce ista recognicio est asina, qua papa farinam in molendinum b) pro-
prium duxit. Constat autem, quod electus non nisi virtute approbacionis
tandem poterit amministrare, sicut in electis ad dignitates ecclesiasticas
regulariter observatur, ut patet extra de elect. Nosti2) etc. Qualiter3),
et e. t. Avaricie li. VI 4). Nee valet, si forte dicatur, quod c) electus in
regem Romanorum non examinatur, ut probetur vel reprobetur eleccio,
sed ut pocius, si indignus repertus fuerit, sibi d) unecio et coronacio im-
perialis subtrahatur *), quia f) si s) ex eleccione facta dignus h) est regno
Romanorum, indigne sibi unecio et coronacio imperialis subtraheretur *),
si vero ex eleccione facta indignus repertus fuerit, quomodo tamquam
canonice ingrediens in amministracione regni Romani ut verus augustus
est admittendus? Nequaquam. Ista enim convertibiliter se comitantur k),
ut qui dignus vel indignus est corona imperii, eciam dignus vel indi-
gnus sit regno Romanorum et econtra. Nee maiorem potestatem habet
papa examinandi electum, si l) dignus vel indignus sit corona imperii,
quam utrum dignus vel indignus sit regno Romanorum. Ad omnes enim
regiones et provincias se regnum Romanorum extendit, ad quas se im-
perium (p. 432) Romanorum m) extendit. Et eadem pericula ecclesie per
malum regem evenirent, que per malum imperatorem. Secundo probatur
dieta conclusio sie. Si electus in regem Romanorum posset mox eleccione
concordi prineipum facta sibi nomen regis assumere licite et iura atque
bona imperii amministrare in Ytalia et in aliis provineiis regni et imperii
Romani, hoc non esset, nisi propter duas raciones. Quarum prima est,
quod quilibet populus carens rege potest sibi regem eligere de iure gen-
cium, ex quo regna condita sunt, sicut patet in iuribus civilibus. Sed

aj Eingeschoben.

b) Korr. aus immolendi.

c) Korr. ans quos.

d) Eingeschoben.

e) A. /?., statt subtrahaberetur.

f) A. P.

g) Eolgt vero, ausgestrichen.
h) Korr. aus indignus.

i) A. R. statt, korr. i. Text.

k) ms. committantur.

\) ms. sie.

mj ms. folgt nochmals : se.

1) c. 34 X. de elect. (I, 6).

2) c. 9 ibid.

3) c. 17 ibid.

4) c. 5 de elect. in VIto (I, 6).

b) DE TRANSLACIONE ROMANI 1MPERII 299

principes electores representantur ft) populum tocius regni et imperii Ro-
mani; ergo videtur, quod de iure gencium possint sibi regem eligere,
quando carent rege, et per consequens electus talis eodem iure et eadem
eleccione potest licite nomine ac re ipsare gnare, quod non est aliud, nisi
nomen regis assumere ac iura et bona regni et imperii amministrare.
Secunda racio est hec: quia quod subrogatur et succedit in locum alte-
rius rei, debet retinere ac imitari ius et naturam illius rei, ut patet b) extra
de vo. vo. re. Magne § Cum igitur ') cum Concor. Sed eleccio regis et
imperatoris que fit per principes electores successit et subrogata est in
locum successionis generis, que per multa tempora fuit in regno et im-
perio, ut patuit supra c. VII. Ergo illa eleccio retinebit ius et naturam
successionis generis. Sed tempore successionis generis in regno et im-
perio filius statim mortuo patre ex ipsa generis successione assumpsit
nomen regis et amministravit iura et bona regni et imperii in Ytalia et
in aliis provinciis regni et imperii.

Ergo eciam nostro tempore electus a principibus electoribus concor-
diter potest statim licite nomen regis c) assumere ac iura et bona regni
et imperii amministrare. Iste due raciones sunt d) domini mei c. VI to libr i
sui 2). Et revera nemo poterit alias facere ad istam suam conclusionem.

Sed tarnen, honore salvo semper in omnibus dictis et dicendis, iste
raciones non videntur concludere, quoniam populus Germanie et Ytalie
atque aliarum terrarum et provinciarum imperii Romani mox translacione
facta incepit novum respectum et novum ius habere ad papam et ad
ecclesiam Romanam, tarn ex iure transferendi, quam ex consensu reci-
pientis translacionem, sicut patuit supra c. IX de effectibus translacionis.
Unde populus iste de cetero sine consensu pape aut sedis Romane indulto
tacito vel expresso non habebat sibi eligere regem, nee hereditaria suc-
cessio vim habuit, nisi ex sedis Romane permissione. Quapropter quam-
diu sedi placuit, hereditarie succedentes admisit eosdemque quoque tali
admissione approbavit. Nam qui tacet consentire videtur, ut dicit re. iu.3 ,
Item eosdem ungendo et coronando approbavit. Et si tunc sine examine
illos approbasse ipsa invenitur, non est putandum, quod hoc factum fuerit,
nisi propter opera bonitatis manifestissima in eis. Nee putandum est eos
reeeptos esse ad unecionem et coronacionem imperialem, si dubia fuerit
sedes de bonitate vel malicia eorum, neque illos in regno sustinuisse et
imperio notabili et incorrigibili malicia reperta in eis. Unde experiencia
preambula iudicio examinis equipollet.

a) ms. representata.

b) ms. zweimal, eines ausgestrichen.

c) ms. regibus karr.

d) Auf Rasur.

1) c. 7 X. de voto et voti redemptione (III, 34 1.

2) Lupoid cap. 5, p. 179. 1 B — 179, 2 A. B.

3) c. 43 de reg. iur. in VI to (5, 12).

300 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Patere potest igitur, qualiter hoc verum sit, quod dicitur extra de
elect. c. Venerabilem l)y scilicet quod auctoritas eligendi per sedem apo-
stolicam pervenerit in principes electores Quoniam ex translacione imperii
hereditaria successio, eleccio atque ipsorum electorum institucio vim
habuit et confirmacionem per consensum Romane ecciesie et summorum
pontificum permissionem. Quia nemo sapientum hoc potest dicere, quod
papa non reservaverit sibi auctoritatem resumendi imperium a Germanis,
ius continuandi et conservandi ipsum in eisdem et per consequens ius
consenciendi et non consenciendi in successores imperatorum et in modos
succedendi eorundem, qui sunt hereditaria successio et eleccio, atque a)
auctoritatem constituendi regulas et precepta, quibus caucius succedat
tante dignitatis celsitudo iuxta debite racionis exigenciam et status
mundi variacionem. Supposito igitur, quod a principio placuit sedi reges
Romanorum more hereditarie (p. 433) succedentes aut electos nomen
regium assumpsisse et iura ac bona regni et imperii amministrasse, illud
tarnen pocius gracie fuerat, quam rigoris. Sed quod alicui vel aliquibus
gracia vel favore permittitur, non est in consequenciam trahendum, ma-
xime cum legislator revocat illud et nove legis constitucione permutat.
Nam quod legislatori placet, vim iuris et rigoris habet. Unde si o!im sedi
placuit reges electos statim amministrare, poterit modo non placere et
dudum non placuisse. Et in hanc voluntatem ecciesie Romane dudum
consenserunt principes electores, ut supra dictum est, per recognicionem
eorum, scilicet in eo quod recognoverunt ius et auctoritatem examinandi
electum ad papam pertinere. Cum igitur in prima racione dicitur, quod
quilibet populus carens rege poterit sibi regem eligere, dico, quod verum
est, salvo tarnen iure superioris, quod habet ad talem eleccionem exa-
minandam et per consequens approbandam vel reprobandam, sicut est
in proposito nostro, et precipue, quando superior est in cuius i ianibus
regnum tale et imperium in talem populum est translatum et continue a
manibus eius dependet. Et quando secundo dicitur, illud quod subrogatur
et succedit in locum alterius etc., concedo illud, nisi ius illud a gracia
superioris dependeat ut ab eius racionabili voluntate. Quia ille racione
exigente poterit consuetudinem hanc immutare et ius subditorum variare.
Et quod ecclesia hoc variaverit, patet per sepe allegata c. extra de elec.
Venerabilem per § Verum, de iureiur. Romani, versu: Prefat/s itaque in Cle8).
Iste raciones generaliter concludunt, tatn de amministracione in Germania,
quam in Ytalia et ubicumque etc.

C. XV. inferens conclusionem ex prior e vicinam eidem.

lam igitur probate sunt tres conclusiones principales in hoc tractatu,
quarum prima fuit, quod papa iure divino regulariter et non casualiter

ci) Korr. st. ad que.

1) c. 34 X. de elect. (I, 6).

2) c. 34 X. de elect. (I, 6) ; c. un. de iureiur. in Clement. (II, 9>

ST. MICHAEL'» \ ^

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 301

transtulerit imperium in üermanos; secunda, quod nominacio et appro-
bacio regis Romanorum electi pertinet ad papam et ad ecclesiam Roma-
nam; tercia, quod electus in regem seu in imperatorem Romanorum con-
corditer a principibus electoribus non potest statim licite ex ipsa eleccione
nomen regis assumere ac iura et bona imperii in Ytalia et aliis partibus
seu provinciis eiusdem regni et imperii amministrare.

Ex quo statim infero quartam conclusionem principalem et est ista1),
quod electus in regem seu imperatorem Romanorum a principibus electo-
ribus in discordia, quamvis sit electus a maiori parte ipsorum numero,
non potest ex tali eleccione licite nomen regis assumere nee iura et
bona regni et imperii in Ytalia et in ceteris provinciis et terris
eiusdem regni ac imperii amministrare. Racio est, quia si id quod
magis videtur inesse, non inest, nee id quod minus. Sed magis videretur,
quod electus concorditer per prineipes electores posset statim nomen
regis licite assumere ac iura et bona imperii amministrare, quam electus
a maiori parte prineipum electorum, ut de se notum est; et tarnen con-
corditer electus non potest de iure hoc facere, ut patuit per conclusionem
precedentem, ergo multo minus electus a maiori parte prineipum elec-
torum.

Nee valet, si forte dicatur 2j, quod si examinacio et approbacio
electi pertinet ad papam, et hanc habeat expeetare amministracio regia,
llud preiudicat regno et imperio Romano, quia facta sedis et preeipue
tante sollempnitates consueverunt esse prolixe retardacionis, ex qua
pericula plurima potuerunt imperio provenire. Quia cum bona est con-
cordia inter sedem et imperium, mox electo poterit sedes legatum mittere
auetoritatem habentem examinandi et approbandi eum. Si vero, quod
absit, sedes voluerit esse ingrata imperio, sicut tota proclamat Ger-
mania3), illud non procedit ex iure, sed ex malicia eorum, qui seminant
non solum imperii destruccionem, ymmo ex consequenti ecclesie Dei dimi-
nucionem. Ecce, Karolus Bohemie rex satis velocitatus fuit ad regnum
Romanorum per sedis promocionem, quoniam approbatus fuit per sedem
adhuc Ludwico quarto vivente, qui se Romanorum multis annis scripse-
rat imperatorem. Sic fieret de aliis, qui sedis quererent favorem.

Iuxta dietam conclusionem est notandum, quod dominus Hostiensis no-
tat extra de elect. c. Venerabilem in glossas): Hec alternacio, quod eleccio
pertinet ad prineipes electores non tamquam ad collegium, sed tamquam ad
singulares personas. Sed dominus meus (p. 434) pulchre b) et subtiliter
reprobat illud dicens4): Si institucio prineipum electorum non esset facta,

a) Vorher ecclesia ausgestrichen.

b) ms. puchre.

1) cf. Lupoid cap. 6, p. j81 f.

2) cf. Lupoid cap. 5, p. 180, 2 A.

3) Hostiensis, Lectura (Paris) fol. 53 v.

4) Lupoid cap. 6, I. c, p. 181, 2 B.

302 XI. KONRAD VON MEGENBERG

omnes principeset alii representantes populum subiectum Romano imperio
eo vacante haberent eligere regem et imperatorem de iure gencium1);
ergo principes electores instituti censentur eligere vice et auctoritate
universitatis principum et populi predictorum. Non igitur poterit dici,
quod eleccio talis pertineat ad eos, ut ad singulares, sed pocius ut ad
collegium sive ut ad universitatem omnium principum et popuii ante-
dictorum. Consencio domino meo in hac racione, excepto hoc solo, quod
nee populus imperii nee electores, representantes eundem populum, ex
mero iure gencium habent eligere imperatorem, sed ex iure divino, cuius
virtus est in esse translati imperii Romani, ut patuit prius. Secundo est
notandum, quod in omni universitate illud, quod fit a maiori parte illo-
rum de universitate, valet ac proinde est habendum, quasi factum esset
per omnes de universitate, quia cum homines ex natura sint faciles ad
tlissenciendum, nisi staretur in factis universitatum maiori parti, nichil
posset per universitates perfici aut finiri. Et ergo concedunt hoc tarn
sacri canones, quam eciam leges.

C. XVI. quod due coronaciones regisa) Romani que
fiunt per episcopos, non dant ius amministrandi.

Ex dictis conclusionibus infero aiiam conclusionem, scilicet quintam,
et est ista 2). Quod coronaciones et uneciones due, quarum una regi Ro-
manorum Aquisgrani per archiepiscopum Coloniensem impenditur, et
alia unecio et b) coronacio que per archiepiscopum Mediolanensem in
villa Modycensi seeundario eidem ante unecionem et coronacionem impe-
rialem impenditur, non dant uneto et coronato auetoritatem amministrandi
iura et bona regni et imperii Romani.

Iuxta quam conclusionem, antequam probetur, est notandum, quod
quidam opinati sunt, regem Romanorum reeipere auetoritatem ammini-
strandi in Germania et üallia Belgica et in aliis provineiis regni citra-
montanis ex coronacione in Aquisgrani, sed ex unecione et coronacione
in villa Modicensi reeipere auetoritatem amministrandi in Ytalia, alias
enim viderentur huiusmodi uneciones et coronaciones esse superflue et
inanes. Contra quam opinionem ponitur conclusio predieta et probatur
sie. Auctoritas amministrandi datur prineipi Romano per approbacionem
pape et ecclesie Romane, ut patet per terciam et quartam conclusiones
prius probatas. Ergo non datur illi per dietas coronaciones, quia debito
ordine procedendi approbacio ecclesie plerumque sequitur coronaciones
easdem, et aliquando ex manifesto consensu summi pontificis precedit
eas, sicut nuper patuit in Karolo rege Bohemie, qui cum tempore Lud-
wici quarti Romani imperatoris eligeretur ab aliquibus prineipibus electo-

a) Im ms. zweimal.

b) ms. est.

1) Die Worte de iure gentium fehlen bei Scharäius.

2) cf. Lupoid cap. 10 p. 190, 1.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 303

ribus, mox Clemens papa sextus consensit in eandem eleccionem, ymmo
procuravit et ordinaverat eam fieri in destruccionem supradicti Ludwici,
per sedem numquam approbati. Unde dictus Karolus poterat amministrare
bona et iura imperii, antequam coronaretur Aquisgrani vel alibi. Sed ad
quem finem dicte coronaciones et uncciones fiunt ante unccionem et
coronacionem imperialem, respondet dominus meus a) et dicit: ') quod
ritus unccionum regum christianorum ex precepto veteris testamenti est
inductus. Legitur enim primo Regum IX. c. 2), quod dominus precepit
Samueli, ut ungeret Saul ducem super populum Israel; quod et fecit, ut
patet ibidem c. IX. 3) Idem eciam legitur de David 1° Regum XVI. 4)
Item legitur de Salomone rege, quod fuit unctus per Sadoch sacerdotem
et Nathan prophetam, III. Regum 1. c. 5) Legitur eciam de aliis regibus
unctis ex b) preceptis domini per Helyam prophetam, ut patet originaliter
111° Regum XIX. c. 8) et transsumptive extra de sacra unct. c. uno, versu :
Unde in veteri 7), ubi eciam dicitur, quod in novo testamento unccio
regis vel principis a capite ad brachium est translata. Coronacionem
autem regum credit dominus meus 8) ex sola generali nedum christia-
norum, sed eciam paganorum et gentilium consuetudine introductam.

Hiis premissis dicitur, quod rex Romanorum ungitur iuxta ritum
omnium regum christianorum ex precepto c) veteris testamenti inductum;
coronatur autem iuxta (p. 435) consuetudinem generalem et laudabilem
tarn aput reges christianos, quam eciam aput paganos et gentiles com-
muniter observatam. Sed quod bis ungitur et coronatur d) ante unccionem
et coronacionem imperialem, ut est dictum, putat dominus meus hoc esse
propter duo regna principalia que habet introductum. Primum est regnum
üermanie, cui accessit olim regnum Lothariense; et idem dicit de regno
Arelatensi vel regno Burgundie, quod Otto primus, ut refert cronica
Francorum 9), in suam potestatem accepit. Unde racione huius regni
üermanie, cui accesserunt dicta regna Francorum, primo ungitur et co-
ronatur Aquisgrani. Hie enim locus est caput regni, ut notat Hostiensis
in summa de peni. et re. § Cui confitendum sub § Cui imperator 10). Cui

a) ms. di. III.

b) ms. et.

c) Folgt omnium ausgestrichen.

d) ms. folgt unetionem.

1) Lupoid cap. 10, p. 190, 1 B.

2) 1. Reg. 9, 16.

3) ibid. 10, 1.

4) ibid. 16, 13.

5) 3. Reg. 1,39.

6) ibid. 19. 15, 16.

7) c. un. X de sacra unetione (I, 15) § 5.

8) cf. Lupoid 10 c. 190, 2 A.

9) Ekkehard 1. c. 187.

10) Hostiensis, Summa aurea. Lib. V., fol. 294v nr. 35.

304 XI. KONRAD VON MEGENBERG

eciam concordat cronica Godefredi dicens '), quod Karolus Magnus ibi
principalem sedem regtii constituit. Secundum regnum est regnum Ytalie,
racione cuius in dicta villa Modicensi, ut premittitur, ungi et coronari
consuevit. Volebant enim Ytalici sicut Germani circa coronacionem rega-
lem Ytalici regni suam sibi consuetudinem observari. Unde patet ex
declaratis, quod dicte uncciones et coronaciones tantum ex quadam fiunt
consuetudine et sollempnitate, nichil novi iuris electo tribuentes. Sed de
coronacione et unccione imperiali infra XVIII0 c. dicetur.

C. XVII. quod rex Romanoruin electus ex sola eleccione
tantum est rex ypotheticus non kategorice dictus.

Seriatim ergo procedendo pono nunc sextam conclusionem princi-
palem tractatus huius et est ista. Quod electus in regem Romanorum,
quamvis ab omnibus principibus electoribus vel a maiori parte, quamvis
eciam coronatus ab archiepiscopis predictis, antequam confirmetur per
sedem et approbetur, de iure non habet se scribere simpliciter regem
Romanorum, sed cum addicione, seil, electus in regem Romanorum, que
addicio si de facto non exprimitur, de iure tarnen sufficienter subauditur.
Si a) quoque mox electus amministrat iura et bona imperii prius quam
approbetur, hoc fit ex sedis Romane dissimulacione aut ex gracia speciali.

Racio prime partis in hac conclusione est, quoniam electus ante con-
firmacionem suam tantum est rex ypotheticus et condicionalis, videlicet,
si per papam fuerit approbatus ; que condicio in omnibus electis per
hanc addicionem electus connotatur. Sed per simplicem et kathegoricam
tytuli posicionem connotatur esse confirmatum per superiorem. Unde
nullus electorum in prelatum alieuius loci scribit se simpliciter eiusdem
loci prelatum, sed pocius electum, antequam confirmetur. Secunda vero
pars dicte conclusionis patet ex conclusionibus superius probatis, quia
cum rex electus non possit amministrare ante confirmacionem suam de iure,
ergo si permittitur amministrare, hoc est ex gracia speciali. Cum non sit
dare medium, nisi dicas, quod amministret de facto et violenter contra
ius ecclesie et eius voluntatem. Sed circa istam conclusionem est racio-
nabile dubium, scilicet quis sit effectus eleccionis per prineipes electores.
Respondeo, quod qualis est effectus quorumeumque canonice electorum
expeetancium suas confirmaciones et approbaciones a superioribus suis,
talis est eciam effectus eleccionis per prineipes electores electi in prin -
cipem Romanorum. Et est effectus talis, quod superior non potest illum
ab hac dignitate ad quam canonice electus est de iure amovere, sed
pocius stabilire et ratificare in eadem ipsum tenetur, nisi forsitan aliquid
canonici sibi reperiat obstare aut ex parte modi eligendi aut ex parte
persone sie electe. Et circa eleccionem prineipum electorum est notandum,
quod vacante regno et imperio Romano ipsi iuxta consuetudinem antiquam

a) Korr. a. sed.

1) Godifridi Pantheon. 1. c. 221.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI 1MPERII 305

et hactenus circa hoc observatam conveniunl in villa Renis Treverensis dio-
cesis, ubi more aliorum collegiorum vel universitatum statuitur terminus
ad eleccionem regis Romanorum in oppido Franckenfürt per eos commu-
niter faciendam. Iste namque est locus deputatus huiusmodi eleccioni
(p. 436) principum Romanorum.

C. XVIII. de unccione et coronacione a) imperiali prin-
cipis Romani.

Quia vero sepius de unccione et coronacione imperiali principum Ro-
manorum facta est mencio, igitur nunc de illa est videndum. Ubi notan-
dum est, quod opinio fuit domini Hostiensis extra de verb. sig. Super
quibusdam^), quod coronacio et unccio imperialis non daret, nisi nomen
imperatoris. Sed hec opinio non placet meo b) domino '*), quia dicitur in
canone XXIII. di. In nomine domini3), versu; Eligatur autem, ibi: et futurus
imperator etc., quod primo quis efficitur rex et postmodum futuro tem-
pore imperator. Idem patet extra. c.Venerabilem §. Verum ibi: eligendum
in regem in imperatorem postea promovendum. Item de iureiur. c. Romani
versu post que dicitur : Ego enim Rex Romanorum et futurus imperator.
Ex quibus dictis patere videtur, quod primo quis efficitur rex et postea
futuro tempore imperator. Sed absurdum et ridiculosum videtur, quod
hec promocio ad imperium, que fit per unccionem et coronacionem impe-
rialem, fiat propter nomen imperatoris tantummodo consequendum. Igitur
dicit dominus meus 4), quod imperator post unccionem et coronacionem hu-
iusmodi consequitur potestatem imperialem in omnibus regnis et provinciis
presertim occidentalibus, que non erant sub potestate Karoli Magni ante
tempus translacionis imperii in Francos et Germanos et que adhuc non
sunt sub potestate imperii de facto, ita quod potest in eis spurios legit-
timare quo ad temporalia, infames ad famam restituere, leges concedere
et hiis similia facere, que de iure sunt solis imperatoribus reservata.
Item potest a regibus eorundem regnorum ac eciam provinciarum subieccio-
nem exigere, quod ante unccionem et coronacionem imperialem facere
non poterat, nisi in hiis provinciis et terris, que erant sub potestate et
dominio dicti Karoli ante tempus eiusdem translacionis et que adhuc
hodie subiecte sunt imperio. In hiis enim potest potestatem imperialem
exercere et premissa facere ante unccionem et coronacionem imperialem
saltem virtute consuetudinis, eo iure, quo id potuit Karolus. Unde unccio
et coronacio imperialis aliquid realitatis addit super nomen imperatoris,

a) Unter dem Worte die Buchstaben via, vielleicht, (Q)uia Anfang d.
Cap., vorn Schreiber zuerst zu hoch gesetzt.

b) Am Rande.

1) c. 36 X de verb. signif. (V, 40). Hostiensis Lectura 1. V.

2) Vgl. Lupoid cap. 11. p. 191, 2.

3) c. 1. dist. 23.

4) 1. c. p. 101, 2 B.

Schulz, Texte. ao

306 XI. KONRAD VON MEGENBERG

alias enim, nisi sie dicamus, non posset dici rex Romanorum promoveri
proprie loquendo ad imperium nee dici proprie futurus imperator, et esset
lex imposita verbis et non rebus, cuius contrarium est faciendum, ut
patet extra de elec. conmissa, §. Porro. li°. VI0 *) et non declararet dif-
ferenciam rerum, quod est contra iura, XXI. di. Cleros 2) et d. c. de co-
dicillis 1. si idem 3), ut notatur XCV. a) di. olim 4). Licet autem reges
eorundem regnorum oeeidentalium, sicut rex Francie, Castelle et consi-
miles, non sinerent talia in suis regnis per imperatorem Romanorum fieri,
ad hoc tarnen de iure tenentur, sicut probatum est prius c. 1° huius
traetatus.

Ista conclusio est bipartita, quoniam una pars eius dicit, quod ante
unecionem et coronacionem imperialem rex Romanorum, possit potesta-
tem eandem imperialem exercere b) in aliis terris et provineiis, que ante
translacionem imperii non fuerunt sub potestate et dominio Karoli Magni.
Et hec seeunda racio probata est, sicut eam probat d. m. c. XI. libri sui 5).
Prima vero pars probatur per eum c. VII. eiusdem libri üj, ubi est notan-
dum, quod duplex est potestas regis seu imperatoris, quedam est pote-
stas c) amministracionis bonorum et iurium regni et imperii, que consi-
stit in d) reeipiendis iuramentis fidelitatis a subditis, in conferendis feudis
et in exercendo iurisdicionem temporalem per se vel per alios. Nomine
enim amministracionis continetur iurisdicio, ut patet 1. q. VII. Sancci-
mus 7) et c. 1. q. I. Iubemus 8) cum concor. ibi notatis per Archidiaco-
num. Item consistit eciam in reeipiendis tributis et obvencionibus regni
ac aliis in regni et imperii negoeiis disponendis. Quedam vero alia est
potestas exercendi actus imperatori de iure debitos et conservatos, que
consistit in legittimandis illegitimis quoad temporalia, in restituendis in-
famibus ad famam, in creandis tabellionibus et in similibus (/?. 437), de
quibus notat Inno, et Hostien, exträ. de fi. instru. c. 1. Hiis visis probatur
prima pars conclusionis sie, quoad utramque potestatem, quam habet im-

a) ms. XXV.

b) Offenbar Lücke ; es fehlt etwa : in terris etc. que erant sub potes-
tate K. M. ante tempus. translacionis imperii ; altera racio dicit quod ante
unet. et coronac. imp. rex Rom. non possit potestatem eandem imp. exer-
cere in aliis terris //. 5. f.

c) ms. potestatis.

d) Eingeschoben.

1) c. 35 de elect. in VIto (I, 6).

2) c. 1. dist. 21.

3) Cod. VI, 36, de codic. 1. 7.

4) c. 5 dist. 95.

5) ]. c. p. 191, 2—192, 1.

6) 1. c. p. 182, 2 B.

7) c. 26 C. 1. q. 7.

8) c. 126 C. 1. q. 1.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 307

perator 1). Is qui succedit in locum alterius, debet uti eo iure, quo ille
usus est, in cuius locum succedit, ut ff. de re. iur. 1. Qui in ius*) et extra,
e. t. Is qui in ius, li. VI. 3) cum multis Concor, ibi notatis. Sed rex Roma-
norum ex eleccione principum electorum succedit Karolo Magno a) et
Ottoni primo, saltem quoad Ytaliam et alias provincias, que adhuc sunt
de regno et imperio, Et hü duo, prout ex cronicis patet, in Ytalia et in
aliis provinciis regni ante unccionem et coronacionem imperialem plena-
riam potestatem amministracionis exercebant ut b) reges, quam post
unccionem et coronacionem huiusmodi exercebant ut imperatores, nee
aliquas provincias et terras de novo ex dictis unecione et coronacione
consequebantur, nee eciam hodie regnum et imperium habet plures pro-
vincias vel terras, quam tunc habuerit Karolus vel Otto etc. Ergo etc.
Probatur hoc idem quantum ad actus reservatos imperatori a iure, quia
consuetudo est omnium regnorum oeeidentalium a tempore, cuius con-
trarii non est memoria hominum c) hactenus observata, quod reges ipso-
rum in suis regnis et quo ad suos subditos exercent d) actus reservatos
a iure imperatori; infames enim in suis regnis ad famam restituunt, ta-
belliones creant, vectigalia reeipiunt et concedunt et hiis similia. Sed talis
consuetudo valet et est licita.

Ego autem concedendo seeundam partem conclusionis dicte, primam
sie inpugno, quia non maior est dignitas imperialis ad terras et provin-
cias Karolo ante coronacionem imperialem subieetas, quam ad alias. Sed
rex nondum unetus nee coronatus unecione et coronacione imperiali non
potest in aliis provinciis et terris exercere actus imperatori a iure reser-
vatos, ergo nee in illis, que Karolo ante unccionem imperialem subde-
bantur. Maior probacio patet ex eo, quoniam terre et provincie Karoli de
iure non plus erant nee hodie sunt exempte ab imperio, quam alie re-
giones populi christiani, cum e) ex generali auetoritate imperium omnibus
regnis et provinciis dominetur. Minor autem probacio sie probatur, quia
populus Romanus ius et potestatem imperii non in reges, sed in impera-
tores transtulit, ut ff. de orig. iuris 1. II, § Novissime*) institu. de iur. na.
gen. et ci. § Licet et quod prineipi5), et ff. de consti. principum. 1. la6)se-
eundum ea eciam, que notat Hostiensis in summa de censi l)- § Ex quibus

a) ws. Karolus magnus.

b) Eingeschoben.

c) Darauf Tintenfleck.

d) ms. exercentes.

e) ms. tarne korr. in tn oder cu.

f) ms. detensi.

1) Vgl. Lupoid c. 2, p. 183, 1 B.

2) Dig. L, 17, de diversis regulis iur., reg. 177.

3) c. 46 de reg. iur. in VIto (5, 12).

4) Dig. I, 2, 2 §. 11.

5) Inst, de iure nat. gen. et civ. I, 2, § 6.

6) Dig. 1,4, 1.

308 XI. KONRAD VON MEüENBKRG

causis, versu : Sed numquid rex Francie l). Item C. de quadi ienn. pre-
scripcione 1. Bene a Zenone in fi. 9). Imperator non concedit Privilegium
ante infulas imperiales susceptas, per quarum suscepcionem intelligimus
coronacionem imperialem. Unde.patet, quod rex Romanorum non habet
eandem potestatem in quibuscumque provinciis, eciam et terris sive Ka-
rolinis vel aliis, quam habet postea factus imperator. Nee raciones pro
conclusione opposita concludunt. Ad primam namque dicitur, quod is qui
succedit in locum alterius, debet uti eo iure, quo ille usus est, nisi ius
illud dependeat a voluntate superioris, nam tunc superior in successo-
ribus poterit variare. Ad minorem propositum dico, quod secus fuit de
provinciis et terris, quas Karolus possedit ante translacionem imperii,
quam post, sicut patuit supra c. XII1I. in seeunda racione ad conclusio-
nem principalem. Sed nee valet id, quod allegatur de consuetudine, quo-
niam, ut dicit Hostiensis extra de fo. con. Cum contingat post princi-
pium 3i: Consuetudo non posset hoc operari, ut in eadem civitate veldio-
cesi essent in solido duo capita a) tamquam monstrum; ad hoc extra de
off. or Quoniam 4). Sic autem esset in proposito, quia imperator et reges
illorum regnorum in ipsis regnis essent duo capita, scilicet imperator de
iure et reges de consuetudine, tamquam monstrum. Ymmo nee contra
obedienciam vel subieccionem prescribitur, extra de Script. Cum non li-
ceat 5) et c. Cum ex officii (1), et de consuetudine Cum inter vos 7).

Ex predictis igitur concluditur hec conclusio VII. principalis huius
traetatus, scilicet quod rex ( p. 438) Romanorum, quamvis approbatus et
confirmatus per papam, non habet eandem potestatem in terris et pro-
vinciis imperii, quam idem habet postea factus imperator, ymmo tantum
habet potestatem amministracionis, sed non ea:n, que imperatori de iure
reservatur. Unde s) si translacio imperii dicatur facta fuisse per Ste
phanum papam II., sicut cronica Martini refert et eciam glossa Bernardi,
extra de elect. Venerabilem 9), tunc id fecit b) citra omnem unecionem et
coronacionem imperialem, quia postea multis annis elapsis Karolus Ma -
gnus fuit unetus et coronatus per Leonem papam tercium, ut supra fuit
ex cronicis declaratum. Et sie dicendum est, quod Karolus exercens tunc
potestatem imperialem ante infulas fecit hoc ex indulto et gracia spe-

a) Folgt s. imperatores de iure, ausgestrichen.
b; Folgt contra ausgestrichen.

1) Hostiensis Summa 1. III § 9 fol. 196v.

2) Cod. de quadriennii praescr. Hb. 7 tit. 37. 1. 3.

3) Hostiensis Lectura lib. II, fol. 12v, col. 1.

4) c. 14 X de officio ind. ord. (I, 31).

5) c. 12 X de prescript. (II, 26).

6) c. 16 X ibid.

7) c. 5 X de consuetud. (I, 4).

8) cf. Lupoid c. 16, p. 204, 2 R.

9) c. 34 X de elect. (I, 9).

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPER1I 309

ciali sedis, quia nondum perfectus erat imperator nee scripserat se im-
peratorem. Exercuit enim prius potestatem imperialem in omnibus terris
et provineiis quas ante translacionem possederat, et hoc pocius de facto,
quam de iure. Quam potestatem post translacionem indulserat ei sedes
Romana. Sed quod ex favore et indulto speciali fit, non est in conse-
quenciam habendum. Similiter, quod de facto fit, non est in consequen-
ciam iuris allegandum. Quapropter plurima fecerat Karolus Magnus
de facto, que hodie ecclesia de iure non habet admittere. Ipse *) namque
Ludowicum filium suum consortem sibi tocius regni et imperialis nominis
heredem constituit inpositoque capiti eius dyademate imperatorem et au-
gustum nominari iussit. Sed hoc vel per papam factum est vel ex con-
sensu et auetoritate ipsius, quorum si neutrum fuisset, de facto Karolus
id fecisset. Sic eciam intelligendum est de plurimis gestis successorum
Karoli Magni, quia Ludowicus predictus Lotharium, suum primogenitum,
nominis et imperii sui consortem constituit; si hoc non fecit unecione et
coronacione imperiali ab ecclesia reeepta aut ex consensu ecclesie per-
missa, tunc sine dubio de facto id fecisse et non de iure est credendum.
Cognoscentes enim se errasse postea emendaverunt. Nam a) cronice Eu-
sebii et Francorum referunt, quod Stephanus papa quartus sub anno do-
mini DCCCXVI. nondum transactis duobus mensibus post consecra-
cionem, ad dictum Ludowicum iter arripuit, premissis interim duobus le-
gatis, qui eidem Ludowico pro coronacione sua suggererent. Quod ille
audiens Remis pape oecurrit, ubi eum coronavit ac Romanorum impera-
torem pronunciavit. Sed Karolus a) Magnus prius dyadema imperiale ei-
dem Ludowico sub anno domini DCCCXIII. imposuerat Aquisgrani. Item
cum predictus Lotharius Ytalia disposita redire ad partes disponeret. Ka-
lixto papa rogante ab ipso sub anno domini DCCCXXX 3) Rome apud
sanetum Petrum regni coronam, imperätoris ac augusti nomen suseepit,
quem tarnen pater eius Ludowicus prius sub anno domini DCCCXVII
nominis atque imperii sui consortem Aquisgrani constituerat, sicut in dictis
cronicis continetur. Ex dictis infero duo correlaria, quorum primum est,
quod *) unecio et coronacio b) regalis et unecio et coronacio imperialis
coneurrentes in personam regis Romanorum non sunt eiusdem condicionis
et nature, quia regalis nichil novi iuris tribuit, sed tantum fit ex con-
suetudine populari, sicut prius patuit; imperialis autem novum ius tribuit,
scilicet potestatem imperialem, que solis imperatoribus reservatur; et hec

a) Folgt prius ausgestrichen.

b) Folgt imperialis ausgestrichen.

1) Vgl. Lupoid cap. 16, p. 204, 2 A. und 205, 2 A. : ipse bis .iussit.

2) Cf. Lupoid c. 16 p. 205, 2 A. Nam cronice bis continetur, Zusatz;
Meyer 1. c. p. 14 f.

3) Lupoid: DCCCXXXIII.

4) Vgl. Lupoid cap. 16, p. 204, 1 B. unetio bis nature.

310 XI. KONRAD VON MEGENBERG

differe[ncia] a) ex placito legislatricis, scilicet ecclesie sancte Dei, vigorem
assumpsit. Secundum correlarium est, quod cum plurimum reges Roma-
norum electi per papam non examinentur nee approbentur, nisi cum iam
promovendi sunt in imperatores, ergo ut plurimum sie electi non habent
bona et iura imperii de iure amministrare, nisi cum iam sunt imperia-
liter coronati: aut oportet, ut dicamus, quod hec sedes eis prius indul-
serit ex gracia speciali etc.

C. XIX. de iuramento quod imperator prestat pape.

Consequenter videndum est de iuramento, quod imperator summo pon-
tifici prestare consuevit. Sit igitur conclusio oetava principalis huius trac-
tatus, quod iuramentum, quod prestat imperator domino pape et ecclesie
Romane secundum formam in canone LXIII. di. Tibi domino ') conten-
tam, est iuramentum fidelitatis id est homagii, quod feudatarius prestat
domino suo. Et hanc conclusionem (p. 439) probo sie Imperator tenet
iurisdicionem temporalem, quam exercere habet per Universum orbem, a
manibus domini pape: ergo racione imperii est feudatarius pape. Ante-
cedens patet ex hiis que probata et declarata sunt prius, quia non solum
nomen imperii papa transtulit nee propter solum nomen regem Romano-
rum examinat et approbat ; alias esset prineeps vocabulorum tantum,
quod est ridiculum, quia non solum Donatus nee Priscianus, sed minimus
grammaticorum translacionem talis nominis et eius novam imposicionem
facere potuisset et hodie posset. Transtulit ergo papa rem imperii et pos-
sessorem hodie ad rem et in re confirmat et approbat, habens hoc ex iure
divino et regulari collacione. Cum hoc eciam concordant Innoc.et Hostien-
sis extra, de fo. con. t. Licet, ubi notant, quod imperator tenet imperium
a papa, ymmo Hostiensis, extra de elect. c. Venerabilem versu : Sunt
enim, in glossa Consultus a), et in summa sua de elect. §. Quis eligitur,
versu: Item capeio, dicit3), quod imperator est feudatarius ecclesie Ro-
mane. Sic patet ergo antecedens dicte racionis ; sed consequencia de se
nota est. Ad hanc racionem quoad exposicionem auetoritatum dicit d.
m. 4), quod imperator non tenet nisi solum nomen imperatoris a papa
quo ad terras et provincias, quas Karolus ante translacionem imperii pos-
sidebat, quoniam Karolus potestatem imperialem in eisdem provineiis non
reeepit virtute translacionis, cum eam prius haberet virtute consuetudinis.
Igitur racione potestatis imperialis in eisdem terris et provineiis et racione
earum rex Romanorum seu imperator non tenetur pape ad homagii iura-
mentum. In aliis autem terris et provineiis que non erant sub pote State

a) Schlussteil des Wortes durch Tintenfleck unlesbar.

1) c. 33. dist. 63.

2) Hostiensis. Lectura lib. II, fol. 11, col, I, (= Innocentii IV. Apparatus,
Venet. 1491, lib. II § Licet ex suseepto.)

3) Hostiensis, Summa lib. I, fol. 20, col. 2, Lectura lib. I, de elect. fol. 53v col.2.

4) Lupoid cap. 9, p. 187, 2 B. und cap. 13, p. 200, 1 A. B.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI 1MPER1I 311

Karoli ante tempus translacionis imperii nee eciam hodie subsunt imperio
saltem de facto, imperator tenet a papa imperium, id est nomen impera-
toris et iura imperialia seu potestatem imperialem. Ista solucio salva re-
verencia non tenet propter duo : primo quia concedit propositum saltem
racione aliarum terrarum et provinciarum, que non erant sub potestate
Karoli ante tempus translacionis imperii; et hoc sufficeret michi pro con-
clusione mea. Secundo non valet hec solucio, quia ut sepe probatum est,
Karolus habuit in suis terris et provineiis potestatem imperialem de facto
ante translacionem imperii in personam suam, quam postmodum habuit
de iure. Igitur virtute translacionis aeeepit iura imperialia in propriis ter-
ris et provineiis, ymmo si papa transtülisset imperium in aliam gentem,
quam in Francos et Germanos, atque in personam alterius prineipis chri-
stiani quam Karoli Magni, eidem dedisset potestatem imperialem ad ter-
ras et provincias eiusdem Karoli, sicut dedit Karolo ad terras et provin-
cias aliorum, nee est maior racio hie quam ibi.

Secundo probo conclusionem principalem sie. Si imperator sive rex
Romanorum non prestaret domino pape iuramentum homagii, sed tantum
iuramentum fidelis defensionis, ut dicit d. m. ]), hoc maxime videretur ex
eo, quia imperator non reeipit execueionem gladii temporalis a papa, eo
quod iurisdiciones ecclesiastica et secularis sint divise et distinete atque
una non dependeat ab alia. Sed huius contrarium patet ex hiis que a)
notantur extra. Qui filii sint le.. Causam b) que. II 2), ubi Ala. Tan. et Bern. 3)
tenent, quod secularis iurisdicio ab ecclesiastica dependeat iurisdicione.
Quia tarnen Hug. et Io. 4) X. di. 5) tenent oppositum, igitur recurro ad
tres raciones quas posui supra c. XII. §. Sine dubio, probantes quod se-
cularis ab ecclesiastica dependeat iurisdicione. Nee obstat, si aliquociens
in scripturis invenitur potestatem secularem imperatoris inmediate a Deo
esse, quia c) hoc verum est ex parte donantis, qui non indiget aliquo
medio mediante quo donet, cum omnia immediate dependeant a virtute
Dei ; sed hoc non in mediacione ordinis fit, quod regularis d) auetoritas
non habeat auetoritatem in hoc mundo se priorem, a qua dependeat di-
rective et per quam dirigatur. Item iurisdicio imperatoris inmediate est
per negacionem prineipis vice temporalis intermedii inter Deum et impe-
ratorem, sed non per negacionem vice Dei intermedii. Qui namque se

a) ms. net, ausgestrichen.

b) ms. tarn q.

c) A. Rande.

d) Korr, a, segularis.

1) cap. 9, p. 187.

2) c. 7. X. qui fil. sint. legit. (IV, 17).

3) Alanus (saec. 13 in.), Tancredus (Parm.) Bernardus Hispanus (gest. 1263 >.

4) Huguccio, lohannes Teutonicus.

5) c. 8 dist. 10.

312 XI. KONRAD VON MEGENBERG

huius mundi terrenas dignitates a Deo confitetur habere, non erubescat
easdem a vice Deo possidere, non erubescat in quantum a vicechristo
(p. 440) Deo possidere, non erubescat in quantum a vicechristo suum
dominium accipere, qui contra Christum noluerit cum infidelibus a) regi-
bus convenire, de quibus propheta dicit *): Astiterunt reges terre et princi-
pes convenerant in unum adversus dominum et adversus Christum eius.
Sed tamquam fidelis princeps intelligere debet a quo recipere meruerit
ea que possidet, erudire eciam, quomodo eisdem utatur ad nutum Dei et
hanc erudicionem recipere tenetur a vicedeo. Sic b) quoque in timore et
obediencia Christo servire obligetur, ut vicechristum tamquam verum Dei
vicedominum nullatenus detestetur. De quibus fidelibus regibus eciam
propheta dicit8): Sed nunc reges, scilicet fideles, intelligite, erudimini qui
iudicatis terram, servite domino in timore etc.

C. XX. de quoJam dubio circa iam dicta.

Sed contra conclusionem iam dictam est unum racionabile dubium, quia
videtur pocius, quod ecclesia Romana teneat regna et bona temporalia a
manibus imperatoris quam econtra. Legitur enim, quod Constantinus impe-
rator primus dudum ante tempus Karoli Magni concessit et donavit beato
Silvestro pape et ecclesie Romane urbem Romanam, Ytaliam et omnium
occidentalium regionum provincias, civitates et loca, sicut legitur in ca-
none XC VI c) di. Constantinus 3). De ista materia sunt varie opiniones 4),
quarum unam tenet auctor in aut. Quomodo oporteat episcopos, post
princ. coli. 1. B) dicens, quod ista donacio non valuerit; pro quo eciam
facit ff. de offi. presi. 1. penult 6). Secunda opinio est, quod Constantinus
non donaverit generaliter terras et provincias occidentales ecclesie Ro
mane, sed elegerit Romanos pontifices tamquam Dei summos sacerdotes
ob divinam reverenciam in patres, ut ab eis debeat benedici eorumque
apud Deum oracionibus adiuvari, eisdem sedem imperialem Rome relin-
quendo ipsamque Byzancium transferendo, que civitas Byzancium postea
Constantinopolis dicta est, ut notatur XXII. di. De Constantinopolitana 7),
et eciam nova Roma, ut eadem di. c. Constantinopolitane 8), unde
urbs Romana vetus Roma dicitur ; addicicntes, quod idem Constantinus
inter filios suos orbem dividens uni dedit Orientale et alteri dedit occi-

a) in- übergeschrieben.

b) ms. sit.

c) ms. XXVI.

1) Ps. 2, 2.

2) Ps. 2, 10.

3) c. 14. dist. 96.

4) vgl. Lupoid cap. 13, 1. c. p. 199.

5) Accursius zu Nov. VI pr. 1.

6) Dig. 1, 18, 1. 20.

7) c. 4. dist. 22.

8) c. 3. ibid.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERI1 313

dentale imperium, ut apparet ex diversis cronicis, quod non fecisset, si
regna occidentalia, cum quibus et Ytalia conprehenditur, ecclesie contu-
lisset; dicentes a) eciam, quod Theodosius imperator primus et multi alii
devoti imperatores, ut eciam patet ex cronicis, post tempora Constan
tini predicti Romam cum pluribus aliis regnis occidentalibus possederunt.
Unde eciam Iustinianus b) imperator possedit Galliam et Hispaniam, ut
patet ff. de offi. prefec. pret. Affrice 1. In nomine domini post princi-
pium x). Et secundum hanc opinionem, ut dicit d. m. a), habemus dicere,
quod predictum c. Constantinus, quod est palea, non est pro canone
habendum. Et ideo forte c. Fundamenta, extra, de elec. li. VI. y), loquendo
de donacione Constantini ecclesie Romane, tantum dicit de donacione
urbis Romane, de donacione Ytalie et aliarum regionum occidentalium
non facit mencionem. Tercia opinio est quasi communiter omnium ca-
nonistarum, quod dicta donacio valuerit et sit vere notabilis. Et hanc
tenet Iohannes glossator decreti LXIII. di. Ego Ludowicus 4). Et hanc
eciam sequitur Io. An. de iureiurand. Romani. § Porro, versu Eidem in c)
Cle 5). Dicit autem d. m. °), quod secundum hanc opinionem omnes reges
occidentales, qui regem et imperatorem d ) Romanorum pro suo supe-
riore in temporalibus non recognoscunt, sicut apparet de regibus Fran-
cie, Hispanie et quasi omnibus aliis regibus occidentis, tenentur e) do-
mino pape ad iuramentum homagii, quod scilicet vasallus prestare te-
netur domino suo, quia dominium omnium regionum eorum racione dicte
donacionis videtur apud papam et ecclesiam remansisse. Vel habebi-
mus dicere, quod licet valuerit donacio illa, tarnen ex quo Romani pon-
tifices post eandem donacionem nee de Ytalia generaliter sequendo de
ea nee eciam de aliis regnis et provineiis occidentalibus se intromi-
serunt, attendentes forte id quod legitur in canone XCVI. f) di. Cum ad
verum 7), ex hoc a se dominia regnorum et provinciarum huiusmodi ipso
facto abdicasse et quasi pro derelicto ea habuisse videntur, presertim
cum prescripeio currat contra Ro nanam ecclesiam in temporalibus (p. 441)
iurisdicionibus et iuribus, ut patet extra de Script. Ad audientiam 8).

a) Korr. a. dicendum.
b i ms. Justianus.

c) ms. IIIo.

d) ms. imperator(um).

e) ms. tenetur.

f) ms. XXVI.

1) Cod. 1, 27, 1.

2) Lupoid c. 13, p. 199, 2 A.

3) c. 17. de elect. in Vfto ([. 6).

4) Iohannes Teutonicus zu c. 30. dist. 63.

5) loh. Andreae zu c. un. de iureiur, in Clem. (II, 9).

6) 1. c. p. 199, 1 A.

7) c. 6. dist. 96.

8) c. 13. X de prac Script. (II, 26).

314 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Quarta opinio est quorundam theologorum et eciam quorur.dam canoni-
starum, dicencium, quod donacio illa non fuerit proprie donacio, scilicet
novi iuris collacio, sed pocius quedam cessio et recognicio alieni iuris,
quia Constantinus per hanc donacionem ostendit et recognovit se non
legittime usum regalibus et gladii potestate. Et sie cessit huic iuri beato
Silvestro tamquam vicario Christi, veri et proprii domini. Dicit d. m. '),
quod seeundum hanc opinionem sequeretur, quod omnes imperatores et
omnes reges, tarn orientis quam oeeidentis, a tempore institucionis Chri-
stiane religionis usque in presentem diem, qui non recognoverunt se ha-
bere regalia et gladii potestatem ab ecclesia Romana, illicite a) ipsis usi
fuissent, quod dicere iustum est grave, ut de se patet. Preterea ex hoc
sequeretur, quod ex quo ecclesia Romana haberet regalia et iurisdiciones
temporales a Deo tantum, quod contra eam in hiis non curreret pre-
scripeio. Ideo enim, ut notat Inno, extra de postu. prela. Bone II2) con-
tra papam circa spiritualem iurisdicionem nullus potest querere posses-
sionem, que ipsi preiudicet, qüia illam cum plenitudine potestatis habet
a Deo tantum, XXI. di. In novo et c. sequenti 3) et XXII. di. c. Omnes 4)
cum Concor.; et ideo est inmutabilis, V. di. in prineipio 5). Sed ut prius
dictum est, in temporalibus iurisdicionibus potest quis querere posses-
sionem et eciam prescribere contra ecclesiam Romanam ; ergo etc.

C. XXI. solvens dubium predictum.

Omnes dicte opiniones solempnes sunt, fortes habentes defensores.
Igitur de ipsis conferre est difficile et veritatem in eis grave est deter-
minare. Sed quoniam omnia hec, que hie et alibi r>) de hac materia scripsi,
non per modum doctoris, sed sub forma humiliter discentis transcurri,
ut mutum os aperire discerem et pigrum ingenium aliqualiter exercerem,
ideo licet oculis caligantibus me ad predietam materiam converto b),
quasdam distineciones et quedam notabilia ad propositum proferendo.
Quarum prima est hec, quod prineipis universi, qualis est summus pon-
tifex, aut eciam imperatoris esse universale in sua potestate habere om-
nia, potest intelligi dupliciter: uno modo immediate et usive, quia sci-
licet ipse immediate possideat omnia et singula atque ipsis utatur tam-
quam possessor proprius et immediatus, sicut ego meis utor in divieiis
et possideo eas. Hoc modo nee pape nee imperatoris sunt omnia sive c)
iure divino sive humano. Quoniam tarn ius divinum, quam humanum

a) Folgt hiis durchgestrichen.

b) Folgt ad, rot ausgestrichen und unterpunktiert.

c) ms. sine.

1) Lupoid c. 13, p. 198, 2 B-199, 1 A.

2) c. 4. X. de postulatione praelator. (I, 5).

3) c. 2. und 3 dist. 21.

4) c. 1. dist. 22.

5) dist. 5 Gratian.

6) Wohl in den Oeconomica 1. II. oder III. vgl. S. Riezler, Literar.
Widersacher S. 290 f.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI 1MPERI1 315

precipit unicuique dimittere, quod suum est; uniuscuiusque vero id esse
dicitur, quod iusta est acquisicione sibi appropriatum, sive succes-
sione hereditaria scilicet ad ipsum derivatum a) sit, sive iustis laboribus
suis acquisitum aut congrua commutacione ad ipsum devolutum. Et sie
nee rex nee imperator potest exigere vineam meam aut equum meum
sine indignacione Dei, qua minatus est regi Achab cupienti habere vi-
neam ipsius Nabuthen viri saneti et beati l).j

Secundo modo potest intelligi prineipis universi esse omnia directo-
rie et regitive, quia scilicet omnibus de rebus suis habet facere iusticiam
tamquam iudex ultimus, ad quem recurritur ultimate b). Et sie generalis
prineipis omnia fore dieuntur. Secunda distinecio hec est, quod prineipis
orbis esse omnia primo modo, adhuc dupliciter intelligitur, quia potest
intelligi, quod ipsius sint omnia distribucione totali, scilicet prout hec c)
omnis distribuit pro qualibet parte cuiuslibet rei ; et sie est falsum prin-
eipis omnium esse omnia. Vel potest intelligi ipsius esse omnia distribu-
cione pörcionali, videlicet quia de possessione qualibet vel cuiuslibet
exigere habet debitam porcionem ; et sie est verum imperatoris de iure
esse omnia, quoniam ab omnibus exigere habet suam porcionem. nisi
quantum imperiaiis maiestatis gratitudo aliquos a tributis et vectigalibus
ceterisque speciebus contribucionis exemit/ Reges autem et e) prineipes qui
suis in prineipatibus imperatori huiusmodi denegant proporcionatas con-
tribuciones, de iure ad aliquid i) recompense obligantur, sicut necessitate
ingruente exercitus ministrare, quamvis de facto plurimi resipiscant dene-
gantes eciam imperatori actus soli de iure debitoset(p. 442) reservatos,
de quibus supra fiebat mencio c. XVIII. Iuxta sensum seeundi membri
prime distinecionis poterit verificari dictum beati Augustini, quod assumi-
tur in canone di. VIII. Quo iure, ubi dicitur3): Tolle iura imperatoris et
quis audet dicere, hec villa mea est, meus est iste servus. Nemo enim
aliquid possidet, nisi legibus imperatoris temporaliter dirigi habeat et de
quo forsitan imperator non habeat iusticie porcionem.

Tercia distinecio est, quod dupliciter iure humano aliquis suas pot-
erit possidere possessiones, scilicet aut lege humana divino iure direeta
aut a divino iure soluta ; primo namque modo fideles suas possessiones
possident iuste in ipsos dirivatos &), quoniam illis iuxta preeeptum domi-
nicum iure dimittuntur, que ipsorum sunt et quod ius gencium dietat.

a) ms. dinmtum.

b) Endung kort'.

c) homines.

dj ms. h oder li.

e) Nachgetragen.

f) Korr. a. aliquem.

g) ms. diruatos.

1) 3. Reg. 21, 19.

2) c. 1 dist. 8.

316 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Secundo modo infideles res suas possident hereditarie in ipsos devolutas
aut iusta commutacione acceptas ; et quamvis racio humana non habens
respectum ad precepta legis divine dictet illis easdem res dimittendas,
lex tarnen divina. quoniam ipsi contra Deum infideliter abutuntur, dictat
eos non iure proprio dicto, sed pocius iure abusivo ipsas possidere.
Quapropter ei a) qui contra legem Dei incorrigibiliter peccant aut qui a
fide apostatant, non solum rebus, sed eciam vita privantur.

Ex quibus sequitur. quod Constantinus imperator primus, antequam
unda baptizmatis lavaretur, abusivus erat imperator. nam extra Dei
ecclesiam imperabat; sed postquam lotus b) est fönte christiano et fidei
firmitate roboratus, proprie meruit imperium possidere.

Hiis distinccionibus adiciendum est, quod eiusdem dominii plures pos-
sunt esse domini canonice subordinati, quorum superior aliqua iura habeat
in illo, que non habet inferior et econtra. Exemplum huius est, quia
imperator in regnis regum christianorum habet iura solis imperatoribus
reservata, et ipsi reges in eisdem resmis suis habent ius amministracionis
proprium, quod irrperatori non debetur ; habet quoque superiores pro-
vincias et terras proprias domino ipsorum, in quibus amministrant et
omnia iura temporalia exercent, sicut habet imperator in terris et pro-
vinciis que immediate subiacent imperio et appropriantur dominio ipsius.
Sicut autem superior iure feudatario confert inferiori dominium suum et
ipsum confirmat dominium ipsius, sie inferior econtra poterit idem do-
minium dare superiori cum omni iure, quod idem inferior habet in eo, ut
scilicet perpetuo tempore irrevocabiliter pertineat ad superiorem imme-
diate et ad suos successores. Ulterius est notandum, quod superior habens
inferiori conferre dominium aliquod de iure illi debitum, habet illud do-
minium virtualiter et originaliter, tamquam a causa, a qua virtualiter
dependet sive causative; inferior autem postquam illud aeeepit a superiore
habet ipsum effectualiter et formaliter. Cuius exemplum est in natura-
libus, quoniam forme omnium generabilium et corruptibüium sunt in
celo virtualiter et causative, non autem formaliter. Unde Aristoteles II0 De
generacione l): Forme, inquit, omnium sunt in terminis, idest in virtutibus
astrorum. Sed eedem forme sunt in hiis inferioribus effectualiter et for-
maliter.

Sane cum quis diligenter ponderat ea que superius diffinita sunt,
videbit imperium a papa virtualiter dependere, quia translative et colla-
tive atque confirmative ab eo dependet, videbit autem idem imperium
imperatoris effectualiter et formaliter esse, quoniam ipsius est posses-
sorie et exercitative. Et sie forte intelligitur dictum beati Bernardi ad

a) vis. eos.

b) m.s. locus.

1) Aristoteles, De generatione 1. II. c. 8, ed. F. Didot II 40.^.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 317

Eugenium papam l) : Iste gladius a) materialis, inquit, ad nutum est
summi pontificis et ad exercicium imperatoris.

Istis premissis b) dico ad predictam dubitacionem, quod quia beatus
Silvester Constantinum imperatorem primum ad fidem convertit et ec-
clesie Dei membrum fecit atque in ipsum tamquam in imperatorem chri-
stianum consensit, fecit et creavit eum verum orbis imperatorem qui
prius de facto imperabat. Unde iure divino transtulit verum imperium
in ipsum. Nam ante tempus baptizmatis Constantini vacabat imperium
ecclesie Christi, sie quod infra ecclesiam non erat alius imperator a
papa, sicut patere potest virtute tercie distinecionis posite prius. Et ergo
cum idem Constantinus donaret beato Silvestro urbem Romanam (p. 443),
Ytaliam et plurimas regiones respiciendo ad ius, quod ante baptizmum
habuit in imperio, ista non fuit proprie donacio, sed pocius quedam ces-
sio, sicut dicebat opinio quarta in c) priori capitulo posita. Contulit ergo
beatus Silvester implicite et consenciendo d) Constantino imperium verum
idest christianum, Constantinus autem partem donavit et in parte collati
Silvestro explicite cessit. De seeunda vero opinione non oportet aliud
dicere, nisi ut tenor e) canonis inspiciatur XCVI'O di. Constantinus2). Et
si pape postea indulserunt devotis imperatoribus Rome et alibi regnare
in oeeidente, hoc pro tempore cuiuslibet graciose concessum esse creda-
tur ad maliciam Romanorum reprimendam vel aliorum violenciis obvian-
dum, salvo tarnen iure ecclesie Romane in eisdem locis, qua protesta-
cione premissa non currebat prescripeio. Sed tercia opinio respicit ad
esse veri imperatoris, qualis erat Constantinus post beati Silvestri con-
sensum in ipsum; nam tunc verus erat imperator et formaliter ac effec-
tualiter imperium possedit. Fuitque illa donacio, ut sie proprie dieta, sed
irrevocabilis, nam que semel libere donantur ecclesie, saneta sanetorum
domino vocantur. Si autem racione talis donacionis omnes reges oeeiden-
tales pape ad iuramentum homagii obligantur, aut Uli ex gracia sedis
supersedent de illo aut pocius de facto; nos autem loquimur de iure.
Et sie uterque utrique contulit, diversimode tarnen, quia beatus Silvester
dedit illud, quod suum erat virtualiter, sed Constantinus contra illud
idem retribuit in parte, quod suum erat formaliter iuxta sensum notabi-
lem seeundi positi prius. Contra primum ius pape, quia mere s) divi-

a) Folgt imperialis durchgestrichen .

b) Folgt dictis ausgestrichen.

c) Ueber geschrieben.

d) Korr. a. : con-swetude in consent.

e) ms. teneor.

f) ms. XXVI.

g) a. Rande korr.

1) ßernardus, De consideratione I. IV. c. 3, Migne 182, 776 (438).

2) c. 14 dist. 96.

318 XI. KONRAD VON MEGENBERG

num a) est, nemo prescribere potest, scilicet contra ius virtuale quod
super imperium tenet. Sed contra secundum prescribi poterit, videlicet
contra ius effectuale, quia mixtum est humanum. Et per hoc patet, quid
sit respondendum racionibus domini mei contra quartam opinionem po-
sitis. Ad primam namque dico, quod omnes imperatores et reges, qui
Romanorum imperatorem b) christianum non recognoscunt pro suo su-
periore, sed exempti sunt de illius imperatoris voluntaria permissione, ad
sedem immediate devoluti sunt et recognoscere tenentur se habere sua
regalia et gladii potestatem ab ecclesia Dei, cui si renituntur, utique re-
gnorum suorum illiciti sunt occupatores et de facto ambulant, non de
iure. Si vero de gracia imperialis serenitatis non sunt exempti, sua re-
galia ab imperatore sumere tenentur, et sie papa in eos habet ius me-
diatum, non immediatum, sicut eciam supra declarabatur c. XIII. circa
finem. Et certe illud grave non est reputandum, sed pocius leve et ho-
nestum, cum ordo maioritatis et obediencie a celesti gerarchia in nunc
mundum derivatus existat. Igitur non c) debent subditi grave estimare,
si oporteat eos suis superioribus obedire dicente domino : Iugum meum
suave est et onus meum levex). Ad seeundam vero dico racionem, quod
in talibus in quibus contra ecclesiam prescribitur, summus pontifex habet
ius mixtim humanum, non mere divinum, sicut prius dicebatur. Et sie
patet, quid sit senciendum de seeunda, tercia et d) quarta opinionibus e)
predictis. De prima vero mox dicetur.

C. XXII. quod donacio Constantini valuerit.

Videretur autem alicui forsitan, quod prima opinio de donacione Con-
stantini in prineipio XXIIII. c. a) pesita veritatem haberet propter racio-
nes sequentes quarum prima est ista. Quia cum huiusmodi donacio de
consensu prineipum et populi regno et imperio subiectorum non videatur
facta, ipsi prineipes et alii populi, regnum et imperium representantes
potuerunt contradicere ac eorum est contradicio admittenda, quoniam
cum papa non exerceat gladium materialem, regiones et provincie date
sedi Romane potuerunt ab invasoribus et preeipue ab infidelibus dirimi
et molestari. Sed equitas et racio naturalis dietat, quod quando per ali-
quod factum preiudicatur pluribus, quod illud per omnes illos compro-
bari debebit, ut patet extra de offi. arehydya. (p. 444) Ad hec § Si3) cum
multis concordaneiis. Seeunda racio est: interest populi et prineipum pre-
dictorum, ne bona et iura regni et imperii dilabantur et pereant, cum pe

a) Korr.

b) Folgt regem ausgestrichen.

c) Folgt sub ausgestrichen.

d) / 'eher geschrieben.

e) ms. opinibus.

1) Matth. 11, 30.

2) Lies cap. XX.

3) c. 7. X de off. archid. (I, 23;.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 319

reges divites longe melius et efficacius quam per pauperes valeant de-
fensari. Sed non est dubium, quin per dictam donacionem totum impe-
rium desolacionem acciperet ac ruinam, cum omne regnum in se divisum
desoletur. Ergo principes et populi Romanum imperium representantes
potuerunt de iure contradicere dicte donacioni. Et consimilibus racionibus
probat d. m. '), quod per submissiones vel recogniciones regum Romano-
rum, pape vel ecclesie Romane factas non preiudicatur regno et imperio, a)
quominus principes et populus regno et imperio subiecti suis iuribus
possint contradicere ipsorumque sit contradicio admittenda. Quia
cum huiusmodi submissiones et recogniciones de consensu principum
electorum non sint facte, ipsi principes et alii populi regnum et impe-
rium b) representantes potuerunt contradicere ac eorum est contradicio c).
Nam quando dominus habens d) iurisdicionem in subditos se ac terram
suam vellet submittere alteri domino e), ipsorum est contradicio admit-
tenda. Interest enim sua, quod dominus eorum sit über, et ut tot dominos
non habeat f), ad hoc ff.de liberali causa li. 2. et II2) ff.de app. Nontanium,
cum concordanciis ä), ad idem extra de ma. et obe. c. //.et c. Di/ecti4),
ubi de s) hoc per Hostiensem. Sed in casibus premissis per has vel con-
similes submissiones et recogniciones electus in regem Romanorum a
principibus teneretur obnixius ecclesie Romane quadam Servitute, scilicet
non assumendi nomen regium h) nee amministrandi bona et iura regni et
imperii, nisi demum post nominacionem et approbacionem ipsius eccle-
sie 0 Romane. Item per submissionem vel recognicionem, per quam esset
vasallus ecclesie Romane, principes et subditi non solum haberent im-
peratorem pro domino suo, sed eciam ipsam ecclesiam Romanam habe-
rent quodammodo pro domina sua in temporalibus, quia licet vasallus
vasalli Romane ecclesie non sit vasallus ipsius ecclesie iuxta ea que
notantur LXXXI. di. Legitur5) et per Wil. in spe. de feu. di. IL k) versu
XIIII G). Queritur tarnen, si regnum et imperium teneretur in feudum ab

a) ms. folgt subiecti, am Rande: suis iuribus usw. bis subiecti ; die
Bandnote nachgetragen mit anderer Tinte, aber von derselben Hand.

b) ms. imperii.

c) Ergänze : admittenda.

d) ms. folgt et.

e) Korr. aus dominorum.

f) habeant ?, Korr.

g) Korr.

h) ms. regum.

i) ms. eccl. ips. umgestellt durch Verweise.
k) Folgt rot durchgestrichen : di.

1) Lupoid cap. 14 p. 200, 2 B. 201, 1.

2) Dig. 40, 12.

3) Dig. 49, 1, 6.

4) c. 17. u. c. 13. X de maior. et obed. (I, 33).

5) c. 25. dist. 81 (?).

6) Guillelmi Durantis, Speculum de feudis dist. 2, § 14.

320 XI. KONRAD VON MEGENBERG

ecclesia Romana, ipsa ex hoc haberet iurisdicionem temporalen, saltem
mediatam, in vasallos regni et imperii, per ea que leguntur et notantur
extra, de fo. con. Ex transmissa ') per Inno, et Hostiensem post eum.
Erit igitur principum a) et populi predictorum contradicio in hoc merito
admittenda.

Preterea equitas et racio naturalis dictat apud omnes, quod quardo
per aliquod factum preiudicatur pluribus, quod id per omnes comprobari
debebit, et sie illud videtur esse de iure gencium ff. de iust. et iur. 1.
Omnes populi a). Hoc eciam probatur iure canonico et civili extra de offi.
arehydyaconi Ad hoc § // 8), ff. de aqua plu. arcen. 1. In concedendo 4)
cum multis concordaneiis. Sed si rex Romanorum electus concorditer b)
vel a maiori parte principum electorum non posset ministrare, sed ha-
beret nominacionem et approbacionem ab ecclesia, preeipue ante transla-
cionem petere et optinere, ex hoc possent magna pericula et dispendia
prineipibus electoribus et aliis prineipibus ac populo c) imperii per gwerras
ex quibus solent cedes hominum, rapine, incendia et hiis similia sequi,
interim generali. Item interest principum et populi predictorum, ne iura
et bona regni et imperii dilabantur et pereant, cum per reges divites
longe melius ac efficacius, quam per pauperes valeant defensari. Sed
non est dubium, quin per huiusmodi submissiones et recogniciones bona
et iura imperii ante nominacionem et approbacionem ab ecclesia obten-
tas per electum in regem multum dilabi et periclitari possent, presertim
cum negocia per ecclesiam Romanam expedienda propter magnam nia-
turitatem, quam adhibet in agendis, multum prothelari cottidie videamus.

Salva tarnen reverencia ego dietas raciones aeeipio pro me ad pro-
bandum duas conclusiones, quarum prima est hec : quod donacio Con-
stantini valuit. Et hec sit nona conclusio huius traetatus principalis. Racio
huius (p. 445) conclusionis est hec. Quidquid prineipi placuit, preeipue
ex consensu maiorum et saniorum sui prineipatus. qui minorem eciam
populum representant, vim iuris habet ac vigorem. Ista proposicio patet
a contrario sensu proposicionis prime racionis ad contrariam conclusio-
nem, et admittitur communiter talis argumentacio in utroque iure. Ymmo
valet eciam hec forma arguendi in loyca per vim huius maxime thopice:
si propositum in proposito, et oppositum erit in opposito. Sed nulli du-
bium, quin Constantinus post baptizmum suum et magnum miraculum,
quod Christus in eo fecerat, maturo et bono consilio secum baptizato-
rum atque magnatum imperii fecerit hanc do acionem. Neque causa con-
tradicionis valet, quoniam si papa gladium non exercet materialem, ipse

a i ms. prineipium.

b) Folgt: sed si rex Romanorum, rot durchgestrichen.

1) c. 6. X de toro comp. (II. 2).

2) Dig. 1, 1, 9.

3) c. 7, X de off. archid. (I, 23;.
4; Dig. 39, 3.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 321

tarnen per imperatorem exercendus est ad nutum domini pape, et sie
imperator per iuramentum, quod prestat pape, defendere tenetur eccle-
siam et sua. Secundo probo dietam conclusionem sie. Oblacio Deo facta
valet, sed que Constantinus obtulit ecclesie vel donavit, obtulit Deo.
Nam quecumque homines offerunt ecclesiis, dieuntur esse oblata Deo,
XII. q. II. c. Res l) a) et c. Videntes a) ; et q. II c. Non licet3) et c. Qui abs-
tulerit4-) b), ymmo glossa ordinaria posita XL.di. c. Si papah) super verbo
nemine, dicit, quod papa in ipso c. Non liceat non iudicat de suo suc-
cessore, sed dicit, quod non licet sibi alienare res ecclesie, quia nee
papa nee aliqui prelati possunt alienare res ecclesie datas, quia non sunt
eorum, sed Dei et corporis eius mistici, quod est ecclesia, ut patet per
predieta c. XII. q. II.

Tercio probo eandem conclusionem sie. Interest populi fidelis et
prineipum fidelium ecclesie Christi amministrare iuramenta, quibus su-
stentari valeat et roborari, ea quoque vitare per que posset notabiliter
infirmari. Ista proposicio patet ex eo, quia qui oppositum faceret, pocius
infidelis, quam fidelis esset asserendus. Sed nulli dubium, quin per do-
nacionem rerum temporalium ecclesia robur aeeeperit et firmitatem, quia
per regiones et provincias, civitates, municiones, fortalicia et castra ec-
clesie Christi non solum in spiritualibus, sed eciam in temporalibus sub-
ieeta et subdita eadem Christi sponsa immaculata firmatur ad reniten-
dum inimicis suis, cum non solum infideles, quin ymmo qui fidem con-
fitentur, quandoque laici, sint clericis opido infesti 6). Non valet racio
seeunda ad oppositum, quoniam per talem donacionem imperium non
fuit in tanto diminutum, quin adhuc sufficientissimis sibi divieiis utere-
tur. Sed nee minus fideles ecclesie obligantur ad sui observanciam et
crementum, quam imperio, ymmo magis, cum imperium sub ecclesie bra-
chiis militet militantis, premium ecclesie prestolans triumphantis.

Quarta racio sit hec. Si donacio Constantini non valuisset, hoc pre-
cipue videretur ex eo, quod papa non haberet se de temporalibus intro-
mittere. Sed hoc non obstat, sicut infra patebit capitulis XXIII. c. XXIIII.
et XXV. Seeunda conclusio sit hec, quod prineipes regni et imperii Ro-
mani ac alii populum eiusdem regni et imperii representantes non habent

a) Endung korr.

b) ms. rex.

c) ms. abstulerunt.

d) Am Rande korr. , statt ecclesiam.

e) Folgt substai, ausgestrichen.

1) c. 12 C. 12 q. 2.

2) c. 16 C. 12 q. 1.

3) c. 20 C. 12 q. 2.

4) c. 6 C. 12 q. 2.

5) c. 6. dist. 40.

6) Vgl. c. 3 de immunit. ecclesu in VIto (III, 23;.

Scholz, Texte. ^1

322 XI. KONRAD VON MEGENBERG

contradicere submissionibus regum Romanorum pape et ecclesie Romane
factis, nee eorum contradicio est a) admittenda. Et sit Xa conclusio prin-
cipalis in hoc traetatu, que probatur sie. Quidquid Romano prineipi
placuit ex consensu maiorum et saniorum imperii Romani pertinens ad
ecclesie Dei firmitatem et sacri imperii conservacionem, a nullis posteris
est revocandum vel contradicendum, sed nee revocacio huiusmodi aut
contradicio, si qua fieret, est admittenda. Ista patet ex terminis omni
sapienti, alias enim contradicio irracionabilis esset admittenda contra
placitum racionabile boni legislatoris. Sed dicte submissiones et reco-
gniciones facte sunt per consensum prineipum electorum imperii, ut
patet extra de elec. c. Venerabilem, § Verum, versu1): Sed principe s,
ubi expresse ponitur, quod iidem prineipes electores in pape recogno-
verunt presencia ius examinandi et approbandi regem electum ad papam
pertinere. Nee interest populi ac prineipum imperii, ut dominus eorum
sit liber a vicechristo, sicut prima racio ad oppositum dicit (p. 446), sed
pocius, ut sit liber a quocumque principe iure temporali. Et quod dieta
submissio et recognicio sint ad ecclesie firmitatem, patet quoniam per
eas prevenitur malicia malignorum, qui in ecclesie detrimentum in reges
et imperatores Romanorum possent aliquociens sublimari, sed quod simi-
liter sint ad sacri imperii conservacionem, clare patet, quia per eas pre-
venitur thyrannides electi et desidia vel negligencia ipsius, quibus am-
bobus imperium multum possit periclitari et pauperes imperii multipli-
citer aggravari. Sedes enim Romana tanto aeucius et perspicacius pro-
spicit assumendos, quanto diligencius super dominicum gregem vigilat.
Nee raciones ad oppositum concludunt, quia sedes saneta non est do-
mina gravaminis et oppressionis subditorum Cesari Augusto, ymmo pocius
pia mater dirigens imperatorem, ut prudenter et virtuose agat in sin-
gulis negociandis. Et per hoc bona et iura imperii pocius augentur et
conservantur, quam quod distrahantur. Ecclesia eciam Romana in tarn
arduis non consuevit esse dispendiosa : unde si electus in regem ad ap-
probacionem digne festinat, mater nostra ecclesia benignius et pruden-
cius accelerat et promovendum coronat.

C. XXIII. ubi ponuntur quedam obiecciones con-
tra determinata.

Sed contra omnia prius determinata posset obici per ea, que obicit
Ludowicus quartus, ut dicitur Romanorum imperator, in quibusdam pro-
cessibus suis et senteneiis a), quas scripsit universis et singulis regibus
christianorum ac patriarchis, archiepiscopis, episcopis, presbiteris, dya-
conibus, dueibus, comitibus, baronibus, capitaneis, dominis, potestatibus,

a) Folgt hec ausgestrichen.

1) c. 34 X de elect. (I, 6).

2) Gesetz Fidem oatholicam, vom 6. Aug. 1338, u. a. Hartz heim,
Concilia Germanica 4, 323 ff.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 323

rectoribus et iudicibus et officialibus provinciarum, civitatum et terra-
rum Romano imperio subiectarum et ipsarum civibus, incolis et habita-
toribus ac omnibus et singulis christifidelibus, tarn ecclesiasticis quam
secularibus, dicens: Inprimis contra nos et imperialem aictoritatem,
potestatem et ins imperii allegatur et obicitur, quod potestas et aucto-
ritas imperialis est a papa et quod electus in regem Romanorum ex
sola eleccione non est nee dici potest verus imperator nee habet pote-
statem, iunsdicionem et auetoritatem, antequam inungatur, consecretur
et coronetur a papa, qui, ut dieunt, tarn in temporalibus, quam in spi-
ritualibus habet plenitudinem potestatis. Ad que respondemus hanc opi-
nionem a) sacris canonibus ac iuri et racioni pariter obviare, sicut
expresse patet in decretis XCVI b) dist. in c. Cum ad verum1) et c. Duo
sunt 2) et c. Si imperator 3), ubi expresse diffinitur et dicitur in hec
verba: Duo sunt quippe quibus principaliter hie mundus regitur, et
auetoritas sacra pontificum et regatis potestas, habet quippe imperator
privilegia potestatis sue c) quam amministrandis legibus public is divi-
nitus consecutus est, nee iniDerator iura pontificatus hec pontifex iura
imperatoris sibi usurpat. Hec ibi; ubi glose ordinarie dieunt, quod iste
potestates sunt distinete, et quod neutra dependet ab altera, et quod im-
perator non habet potestatem d) sive imperium a papa, sed a solo Deo.
Item XCIII e) dist. Legimus i), ubi in textu dicitur, quod exercitus facit
imperatorem, glossa super verbo Imperatorem dicit sie : Ex sola enim
eleccione prineipum dico eum verum imperatorem, eciam antequam a
papa confirmetur; ut dixi LXIII. dist. c. Quanto 5). Hec glossa. Et hoc
eciam probatur in canone X. dist, ubi de potestate pontificali et impe-
riali loquens diffinitur in hec verba 6) : Quoniam mediator Dei et homi-
num Iesus Christus sicut actibus propriis et dignitatibus distinetis of-
ficio potestatis utriusque discrevit, ut christiani imperatores pro eterna
vita pontlficibus indigerent et pontifices f) pro cursu temporalium re-
rum imperialibus legibus uterentur, quatenus spiritualis accio a carna-
libus ineursibus distaret et Deo militans, scilicet papa, minime se ne-
goeiis secularibus implicaret ac vicissim ille, scilicet imperator, ne vi-
deretur divinis rebus presidere, qui esset secularibus negoeiis implica-

ai ms. opposicionem.

b) ms. XXVI.

c) Korr. atts suis.

d) a. R. ergänzt.
u ms. XX VIII.

f) Endung knrr.
\) c. 6 dist. 96.
2) c. 10 ibid.
3i c. 11 ibid.
4) c. 24. dist. 93.
:>) c. 10. dist. 63.
6) c. 8. dist. 10.

324 XI. KONRAD VON MEGENBERG

tus. Hec ibi, ubi glossa ordinaria de utraque potestate loquens dicit sie:
Cum ergo potestates ille distinete sint, est hie argumentum, quod im-
perium non habetur a papa, et quod papa non habet utrumque gladium.
Nam exercitus facit imperatorem, XCIII. dist. c. Legimus l), et imperium
a solo Deo habetur XXIII. q. IUI. c. Quesitum 2), alioquin si imperium
haberetur a papa, posset a) in temporalibus ad papam appellari, quod
prohibet Alexander (p. 447) papa dicens, quod illa, scilicet temporalia,
suam iurisdicionem non contingunt, extra de appellat. c. Si duobus s)
et Qui filii sint legit. c. Causam 4) et infra : Ego credo istas potestates
esse distinetas. Hec glossa.

Et VIII. dist. c. Quo iure 5) dicitur, quod iura humana per impera-
tores et reges seculi Deus distribuit b) generi humano, et lex dicit, quod
imperium et sacerdocium ab eodem prineipio processerunt, in auth. Quo-
modo oporteat episcopos et ceteros clericos ad or. perduci, in prineipio
collacionis 1. 6). Nee imperator iurisdicionem pape nee papa iurisdicionem
imperatoris perturbare debet, extra de iudieiis c. Novit "'). Ex quibus
clare patet, quod potestas et auetoritas imperialis est immediate a solo
Deo et non a papa, et quod electus in imperatorem ex sola eleccione
est rex Romanorum et habet auetoritatem et iurisdicionem et potestatem
imperialem, eciam antequam inungatur, consecretur vel coronetur a papa,
et quod papa non habet in temporalibus dietam plenitudinem potestatis.

Istam conclusionem eciam nisi sunt aliqui theologorum in favorem
imperatoris sie probare 8). Quia in sola et mera commissione regni ce-
lorum non venit nee cadit commissio regni terrenorum, cum regnum ce-
lorum et regnum terrenorum ex opposito dividantur, sicut regnum car-
nale et regnum spirituale. Sed Christus promisit Petro et eius successo-
ribus in persona ipsius claves regni celorum, ut patet Mathei XVI. c. 9),
ubi legitur Christus dixisse Petro : Et tibi dabo claves regni celorum,
et quodeumque ligaveris super terram, erit ligatum et in celis. Nee
usquam in scripturis ewangelicis et apostolicis reperitur, quod Christus
commiserit Petro claves regni terrenorum ; et quod non est scriptum,
non est novis adinvencionibus presumendum, II. q. V. c. Consuluistis 10).

a) ms. possit.

b) Im ms. umgestellt : distr. Deus, mit Verweistmgsstrichen.

1) c. 24. dist. 93.

2) c. 45. c. 23 q. 4.

3) c. 7. X. de appelat. (II, 28).

4) c. 7. X qui fil. sint legit. (VI, 17).

5) c. 1. dist. 8.

6) Nov. VI. pr.

7) c. 13. X. de iudieiis (II, t).

8) Vgl. unten Occam, Tractatus de potestate imperiali.

9) Matth. 16, 19.
10; c. 20. C. IL q. 5.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERI1 325

Item Bernardus ad Eugenium papam 1° libro1): Ergo in criminibus, in-
quit, non in possessionibus potestas vestra, propter illa siquidem et non
propter has accepistis claves regni celorum, prevaricaciones utique ex-
clusuri, non possessiones. Item XX1III. q. III. c. Si habes a) dicitur sie :
Spirituatis pena qua fit quod scriptum est: Quecumque ligaveris super
terram a), erunt ligata et in celis, in celo animas ligat. Item oracione
qua legitur et cantatur in universali katholica ecclesia dicitur sie : Deus
qui beato Petro apostolo tuo, collatis clavibus regni celestis, animas
ligandi atque solvendi pontificium tradidisti etc. Ex quibus patet quod
illa verba : Quodcumque ligaveris, tantum intelliguntur de spiritualibus,
scilicet de animabus ligandis et solvendis, non de terrenis iudicandis et
disponendis.

Secundo arguitur sie ad principale, Certum est Christi vicarium non
habuisse nee habere maiorem plenitudinem potestatis, quam habuerit
ipse Christus. Sed Christus non habuit nee habere voluit universalem
potestatem b) et iurisdicionem in temporalibus. Nam cum quidam de
turba dixisset Christo : Magister, die fratri meof ut dividat mecum here-
ditatem, Christus respondit: Homo, quis me constituit iudicem et diviso-
rem super vos, Luc. XII. 3), quasi diceret : nullus. Item Io. VI. c. 4) : Iesus
ergo cum cognovisset, quod venturi essent, ut raperent eum et facerent
eum regem, fugit Herum in montem ipse solus. Item Iohannes Crisosto-
mus pertraetans eadem verba dicit 5) : Utique nos erudiens mundanas
contempnere dignitates, et partim post : venit autem erudiens nos
contempnere que in hac vita sunt et deridere omnia hec et futura amare.
Item Iohannes XVIII.6) Christus stans coram Pylato ait : Regnum meum
non est de hoc mundo. Item Io. XIX. 7) Christus dixit Pylato : Non höhe-
res potestatem adversus me ullam, nisi tibi datum esset desuper, que
verba pertraetans Augustinus in sermone de uno martire dicit 8) : Ut ergo
esset homini potestas in Deum, ab ipso Deo aeeipit potestatem homo,
ut iudicaret Deum Deum oecultum et hominem manifestum. Ergo Pylatus
habuit iurisdicionem temporalem super Christum, et per consequens Chris-
tus non habuit plenitudinem potestatis temporalis. Item Mathei XX c. : 9)
Scitis, quia prineipes gencium dominantur eorum et qui maiores sunt

a) a. R. nachgetragen.

b) a. R. nachgetragen.

1) Bernhard, De consid. 1. 1. c. 6, Migne 182, 736 (412).

2) c. 1. C. 24. q. 3.

3) Luc. 12, 14.

4) Jon. 6, 15.

5) Jon. Chrysostomus, injoh. Homilia 42 (al. 41), ed. Monttaucon VIII 290.

6) Jon. 18, 36.

7) Joh. 19, 11.

8) Augustinus, Sermones : nicht zu finden.

9) Matth. 20, 25—28.

326 XI. KONRAD VON MEQENBERG

potestatem habent et exercent in eos. Vos autem non sie, sed quicumque
voluerit inter vos maior fieri, sit vester minister, sicut fiiius hominis
non venit ministrari, sed ministrare. Ergo Christus non venit (p. 448)
temporaliter dominari, sed subici. Item Bernardus ad Eugenium papam
allegans predieta verba ewangelii dicit ') : Planum est, apostolis inter-
dicitur dominatus, igitur a) tu et tibi usurpare audes b) dominans apo-
stolatum c), apostolatus d) dominaium plene e) ab utroque f ) prohiberis,
si utraque g) habere velis, perdis h) utrumque ; alioquin non te exceptum
illorum namero putes, de quibus queritur Deus sie : Ipsi regnaverunt,
sed non ex me 2). Item Luc. II. c. 3) : Et regnabit in domo Iacob in eter-
num et regni eius non erit finis, sed regnum temporale non est *) in
eternum. Item apostolus ad Hebreos IX 4) : Christus autem assistens
pontifex futurorum bonorum per amplius et perfectius tabernaculum,
non manufactum et non huius creacionis. Ecce dicit futurorum, scilicet
celestium et non presencium, scilicet temporalium que transeunt in pre-
senti. Item Matth. XXII. et Marc. XII. et Luc. XX 5) Christus ait : Reddite
que sunt Cesaris Cesari et que sunt Dei Deo ; sed Christus hoc non
fecisset, nisi Cesarem pro vero domino in temporalibus habuisset ; et
sie Chistus non fuit rex et dominus in temporalibus, cum duo in solidum
in eodem regno regere et domini immediati esse nequeant, VII. q. 1.
In apibusG). Item apostolus Rom. XIII. c.7): Omms anima sublimioribus
potestätibus subdita sit, et infra : Necessitate k) subditi estote non solum
propter iram, sed eciam propter conscienciam. Item 1. Petri II. c. 8): Sub-
diti estote omni humane creature propter Deum, sive regi tamquam pre-
cellenti sive dueibus tamquam ab eo missis. Ergo nee Christus nee eius
vicarius fuit rex in temporalibus, alias doctrina apostolorum deeeptoria
fuisset. Constat autem, quod Christus tale regnum recommendavit apo-

a) So ms. ; lies: i ergo tu.

b) S/«//Migne: aude,aut.

c) Erg.: aut.

d) Migne : apostolicus.

e) Migne : plane. \

f) Migne : alterutro. y

g) Migne : utrumque simul.
h) Migne : voles, perdes.

i) tns. e est.

k) korr. in : necessitati.

1) Bernhard, De consid. 1. IL, c. 6, Migne 182, 748(419).

2) Osee 8, 4.

3) Luc. 1,32.

4) Hebr. 9, 11.

5) Matth. 22, 21 ; Marc. 12, 17; Luc. 20, 25.

6) c. 41. C. VII. q. 1.

7) Rom. 13, 1 u. S.

8) 1. Petri 2, 13 14.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPHRII 327

stolis, quäle ipse habuit. Unde Luc. XXII. c. l) : Et ego dispono vobis re-
gnum, sicut disposuit michi pater. Docuit autem eos regnum rerum tem-
poralium contempnere. Unde Mt. XIX. et Luc. XVIII. s) : Vade et vende
omnia que tu habes et da pauperibus et sequere me. Et Petrus respondit :
Ecce nos relinquimus omnia et secuti sumus te. Relinquitur ergo ex hiis
et consimilibus, quod papa, successor Petri, non habet plenitudinem pote-
statis et iurisdicionis temporalis.

C. XXIIII. ubi arguitur ad oppositum predicto-
r u m .

Non obstantibus autem hiis probandum est iurisdicionem temporalem
a spirituali dependere iurisdicione et papam utrumque gladium in suis
manibus retinere. Cuius conclusionis, que potest poni XI. huius tractatus,
prima racio sit ista. Cuicumque datur plena potestas pascendi oves
Dei, nulla excepcione posita sibi data est potestas utriusque iurisdicio-
nis in omnes. Ista patet, quia nichil excipitur, ubi nichil distingwitur,
ut dicit Bernardus3) super hoc verbo ewangelii : Pasce oves meas ad
Eugenium papam. Sed certum est Petro et suis successoribus a Christo
datam fuisse potestatem pascendi oves Dei indistincte, tarn ex parte pa-
scibilium, quam eciam pascuarum. Nulla enim ovis distingwitur nee pa-
scua speeificatur. Est enim pascua exercicium iurisdicionis, quod pastor
ovibus congrue amministrat. Et est pascua bipartita, quoniam iurisdicio
spiritualis et eciam temporalis, cum debite exercentur in subditos, nu-
triunt eos creatori. Cum vero indebite exercentur, pocius oves Dei de-
paseunt et ab ovili domini alienant, quam quod nutriant illos. Ergo papa
utramque habet iurisdicionem a); tarnen ordine quodam, ex quo iuris-
dicio temporalis rectificari habet per iurisdicionem spiritualem, certum
est, quod hec ab illa dependet.

Secundo sie. Omnem potestatem necessariam iusto regimini ecclesie
Dei Christus Petro commisit et successoribus suis, sed certum est, quod
potestas iurisdicionis temporalis necessaria est iusto regimini ecclesie
Dei ; ergo hanc Petro Christus necessario recommisit. Maior patet,
quia Christus dixit Petro ; Quodcumque ligaveris, quod equipollet huic
quod est; sed qui b) omne dicit nichil exeludit. Ergo Christus intellexit
omne quod ligaveris iusta liga ligabile, et omne quod solveris iusta so-
lucione solubile. Sed constat hominem ligabilem esse legibus tarn iuris-
dicionis temporalis, quam spiritualis. Igitur ad iustum regimen eccle-
sie (p. 449) pertinet eciam iurisdicio temporalis, et per consequens ad

a) Vorher : potestatem ausgestrichen.

b) sed qui am Rande.

1) Luc. 22, 29.

2) Matth. 19, 22 u. 27. ; Luc. 16, 9 ; 18, 28.

3) Bernhard, De consid. 1. II. c. 8, Migne 1. c. 751 (422).

328 XI. KONRAD VON MEGENBERG

papam, tamquam ad vicecaput primum ecclesie militantis. Et dico ad
vicecaput, quia verum ipsius caput Christus est.

Tercio sie. Si Christus non commisisset pape iurisdicionem tempo-
ralem, hoc maxime esset ex eo, quia ipsemet Christus ante resurreccio-
nem suam, cum nondum habuerit glorificatam humanitatem, non habuit
nee exereuit potestatem temporalis iurisdicionis. Sed hoc non obstat.
Ergo etc. Maior patet per a) adversarios, qui dieunt, quod Christus du-
plex habuerit dominium, scilicet dominium increatum seeundum increa-
tam divinitatem et dominium creatum seeundum assumptam humanitatem.
Dominium autem creatum eius fuerit duplex, unum ante eius passionem,
et mortem ; et illud concessit suo vicario Petro. Sed illud non fuerit
universale dominium temporalis iurisdicionis et spirituaJis, tale namque
derogat et obviat Christi et apostolice paupertati. Et aliud fuerit domi-
nium eius post mortem et resurreccionem ipsius, de quo legitur Matth.
ultimo7): Data est michi omnis potestas in celo et in terra. Et propheta
in psalmo 2) : Omnia subiecisti sub pedibus eius etc. Tale autem domi-
nium Christus non commisit alicui successori. Et sie patet maior per ad-
versarios. Minorem probo, quia ridiculum est dicere, quod Christus ante
resurreccionem suam non habuerit dominium rerum temporalium, sed tan-
tum post. Ymmo b) Io. II. c. dicitur 3), quod Christus ingressus in tem-
plum eiecit corporaliter cum flagello de funiculis de templo omnes
ementes et vendentes, et nummulariorum effodit es, et cathedras venden-
cium columbas evertit. Sed hoc fuit exercicium iurisdicionis temporalis
et ante mortem et resurreccionem Christi.

Hie respondent alii dicentes, quod Christus in hoc exereuit officium
sacerdotis et non regis. Unde II. Paralipomenon XXVI. c. 4) legitur, quod
cum rex Ozyas vellet in templo domini pontificis officium exercere sa-
cerdotes domini festinanter b) ipsum de templo expulerunt. Sed ista re-
sponsio confirmat propositum, quoniam pugnare cum flagello pro eccle-
sia Christi actus est iurisdicionis temporalis, sicut pugnare cum gladio,
sive hoc in ecclesia vel in foro fiat.

Quarto arguitur ad principale sie. Si Christus non commisisset
pape iurisdicionem temporalem, hoc preeipue ex hoc videtur, quod tem-
porale dominium derogaret ac obviaret c) apostolice paupertati, humili-
tati, caritati, equitati et honestati. Sed hoc non impedit, ergo etc. Maior
patet per adversarios, qui hoc ponunt. Minorem probo, quia legitur de
multis regibus sanetis et imperatoribus beatis, qui tarnen iurisdicionem

a) Eingeschoben.

b) ws. Inno.

c) ms. korr. aus festinato.

1) Matth. 28, 18.

2) Ps. 8, 8.

3) Joh. 2, 15.

4) II. Paralip. 26, 16—21.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 329

temporalem exercuerunt, eos humiles, equos iustos, honestos et carita-
tivos fuisse. Omni namque salvando dicitur, quod non introibit in re-
gnum celorum, nisi humiliatus fuerit, sicut parvulus iste quem statuit
dominus in medio discipulorum. Et si possibilius est camelum per fora-
men acus penetrare, quam divitem intrare regnum celorum'), non tarnen
omnem salvandum oportet pauperem esse rebus, sed pocius pauperem
spiritu suo. Possunt ergo in sancto imperatore se compati felix divina-
rum virtutum acervus et cum a) hoc exercicium iurisdicionis temporalis;
sed quare non in papa? Securius tarnen et b) liberius papa incedit in
hiis, qui solum de approbacione imperatoris sollicitatur, imperator vero
de exercicio imperii mundanorum.

Quinto arguitur ad principale sie. Pontifex nove legis non debet
esse maioris, indigencie in potestate sua, quam pontifex veteris legis, cum
vetus c) lex fuerit umbra et figura nove legis, sicut apostolus testatur
ad Hebreos X. c, ubi de veteri lege loquens dicit ) a: Umbram enim Ha-
bens lex futurorum bonorum, non ipsam ymaginem rerum. Sed pontifices
veteris legis habuerunt utrumque gladium, sicut Melchisedech, qui fuit
figura Christi et c) fuit rex et d) sacerdos, ut patet Gen. XIIII. c. 3), ubi
de ipso dicitur: Ac vero Melchisedech rex Salem proferens panem et vi-
num, erat enim sacerdos Dei altissimi ; et ad Hebr. VII. c. 4) de ipso dicit
apostolus : Hie est Melchisedech (p. 450), rex Salem, sacerdos Dei summt
Similiter Moyses qui fuit specialis Christi figura, habuit utrumque gla-
dium, scilicet temporalem et spiritualem, quia fuit sacerdos et prineeps
ac iudex populi. De cuius sacerdocio dicitur in psalmo 5) : Moyses et
Aaron in sacerdotibus eius. De prineipatu vero et e) eius iudicatu legi-
tur Act. VII. c. ibi 6) : Hunc Moysen quem negaverunt dicentes : Quis te
constituit prineipem aut iudicem super nos, hunc Deus redemptorem et
prineipem misit cum manu angeli qui Uli apparuit in rubo. Similiter
Heli sacerdos f) utrumque gladium exereuit, quia amministravit sacerdo-
cium et iudieavit populum Ysrael XL annis, ut patet 1. Regum IUI. c. 7).
Huic racioni respondetur, quod dominium temporalium non ponit nee
dicit perfeccionem, sed magis tollit et impedit, quia perfeccio legis nove

a) ms. obviare.

b) Eingeschoben.

c) Eingeschoben.

d) ms. fetus.

e) Eingeschoben.

f) Am Rande.

1) Matth. 19, 24.

2) Hebr. 10, 1.

3) Genes. 14, 18.

4) Hebr. 7, 1.

5) Ps. 98, 6.
6, Act. 7,35.

7) 1. Reg. 4, 18.

330 XI. KONRAD VON MEGENBERG

includit renuncciacionem et abdicacionem temporalis dominii secundum
consilium salvatoris, Matthei XIX M: Si vis perfectus esse, vade et vende
omnia que habes, et da pauperibus, et veni sequere me, et Luc. XII1I. 2) :
Omnis ex vobis qui non renunciaverit omnibus que possidet, non potest
meus esse discipulus. Retencio autem temporalis dominii universalis
regni et imperii terreni excludit et tollit renuncciacionem temporalis do-
minii omnium terrenorum. Ergo cum pontifex nove legis perfeccior sit
pontifice legis veteris, non sequitur, si ille habuit dominium terreni re-
gni a), quod propter hoc iste habeat.

Sed ista solucio non valet, quia licet potestatem habere in dominio
temporali non dicat gradum intensionis b) in perfeccione sanctitatis,
dicit tarnen gradum latitudinis extensionis potestative, sie quod habens
utrumque gladium eius potestas ad plura se extendit, quam habens alte-
rum tantum Unde patet, quod dieta solucio equivocat perfeccionem
quia loquitur de perfeccione sanctitatis ; racio vero loquitur de perfec-
cione auetoritatis. Sed hec c) potest haberi sine illa et econverso; potest
enim aliquis perfeccioris sanctitatis esse, qui non habet potestatem su-
per alios, quam ille qui habet. Sufficit autem pape esse sanetum, etsi
non sit sanetissimus. Nee dominus voluit dicere, quod relinquere omnia
manu et potestate diceret perfeccionem existive, sed omnia relinquere
spiritu. Quia fidelis imperator est discipulus Christi, cum sit discipulus
diseipuli Christi in ecclesia Dei ; sed imperator non relinquit omnia.
Sufficit ergo relinquere omnia animo et mente. Sunt enim aliqui men-
dici ostensive, qui scilicet ostendunt se reliquisse d) omnia secundum
professionem ordinis sui, et tarnen requirunt omnia secundum avariciam
animi sui. Sunt alii divites ostensive, attamen pauperes existive, qui sci-
licet terrena possident, sed humiles spiritu in hiis non extolluntur. Esto
tarnen, quod papa iret mendicatum aut victum quereret manibus suis,
numquid adhuc imperator christianus examinari et approbari posset ab
eo ac imperium a manibus eius aeeipere tamquam christianus per eccle-
siam approbandus et assumendus in dignitate Christiane defensionis abs-
que eo, quod hoc derogaret ac obviaret pape sanetitati et equitati et
honestati ? Estimo quod sie. Quapropter potestatem et autoritatem im-
perialem esse a papa ipsumque habere imperium virtualiter et ad nu-
tum, augustum vero universale imperium possidere formaliter et exer-
citative, non contrariatur apostolice bonitati.

a) Eingeschoben von anderer Hand.

b) Korr. a. incensionis.

o Korr. von anderer Hand aus hoc.
d) ms. relinquisse.

1) Matth. 19, 21.

2) Luc. 14, 33.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 331

Sexto arguitur sie ad principale. Luc. XXII. c. ]) dicitur, quod cum
Christus dixisset apostolis : Qui non habet, vendat tunicam suam et emat
gladium. Et Petrus apostolus respondit : Domine, ecce gladii duo hie.
Tunc respondit dominus : Satis est. Ex quibus arguitur, quia cum per
duos gladios videatur significari gladius spiritualis et gladius tempora-
lis, videtur quod Petrus habuerit duplicem gladium, scilicet iurisdicionem
spiritualem et iurisdicionem temporalem. Huic racioni respondetur, quod
in sacra scriptura nusquam est expressum neque tactum a), quod per
duos gladios intelligatur gladius spiritualis et gladius temporalis. Velle
autem declarare expressum et manifestum per non expressum et tacitum,
est declarare ignotum per ignocius, presertim quia, sicut dicit Augusti-
nus-) ad Vicentium rogatistam, velle aliquid in allegoria positum in-
terpretari pro se, nisi habeantur manifesta testimonia, quorum lumine
illustrentur, inpudentissimum est. Ista responsio non valet, quia sup-
ponit (p. 450) falsum, scilicet, quod dieta allegoria testimonium non ha-
beat. Sufficit enim tibi testimonium beati Bernardi ad Eugenium papam
et sufficit michi, qui suam scienciam non in scolis humanis didicisse le-
gitur, sed ex spiritus saneti feeundacione. Dicit enim sie ad Eugenium
papam 3) : St gladius hie materialis nullo modo ad te pertineret, Christus
non dixisset: satis est, sed pocius dixisset b): nimis est. Item cum Petrus
evaginaret gladium materialem et materialiter eum exerceret, Christus
dixit ei ; Converte gladium tuum in vaginam, super quo verbo dicit Ber-
nardus 4j : Hie gladius materialis tuus quidem est, sed ad nutum pon-
tificis et ad exercicium imperatoris. Etsi dominus inhibuit Petro illa die
exercicium gladii temporalis, non tarnen ab eo abstulit potestatem eius;
nam imperatori illa die inhibuisset, si pro eo pugnare voluisset, qui
nee angelos in auxilium voluit habere. Cum hac autem exposicione alle-
gorica bene stant alie ceterorum in fide doctorum ; sunt enim multi bi-
narii gladiorum, quibus utitur ecclesia militans Christi, et de hiis Omni-
bus textus ewangelicus verificatur. Unde beatus Ambrosius super Lucam
libro IX tripliciter exponit hunc locum 5). Primo namque per duos gla-
dios exponit gladium verbi divini et gladium sacri martirii dicens : Est
eciam gladius spiritualis, ut vendas Patrimonium et emas verbum, quo
nuda mentis penetralia vestiuntur. Est eciam gladius passionis, ut exuas
corpus et immolate carnis exuviis ematur tibi sacra Corona martirii.
Secundo per duos gladios beatus Ambrosius intelligit doctrinam novi et

a) ws. tantum.

b) satis bis dixisset Korr. am Rande.

1) Luc. 22, 36.

2) Augustin ad Vincent. Kp. 93, c. 8, Migne 33, S. 334 nr. 24.

3) Bernhard, De consid. 1. IV., c. 3 Migne 1. c. 776 (438).

4) vgl. Bernhard 1. c. 776(438)

.">) Ambrosius, Super Luc. 1. X. Migne 15, 1909 f (1315) § 54, 55.

332 XI. KONRAD VON MEGENBERG

veteris testamenti. Unde dicit sie: Movet causam adhuc, quod duos gla-
dios diseipuli protulerunt, ne forte unum novi et anum veteris testa-
menti sit, quibus adversus dyaboli armamur insidias? denique dicit do-
minus : Satis est, quasi nichil desit ei, quem a) utriusque testamenti mu-
nierit doctrina. Tercio modo beatus Ambrosius subintelligens hunc
locum de gladio spirituali et temporali, reddit racionem, quare Christus
iusserit apostolos emere gladium materialem et tarnen prohibuerit Petro
ipsum exercere. Nam ipso uti ad vindietam vel offensionem prohibet
lex gracie sacerdotibus ; sed non prohibet ad defensionem. Licet autem
Petrus voluerit uti ad defensionem domini sui, non tarnen lieuit, sicut
nemini licebat illa die ad differendum mortem Christi. Unde dicit beatus
Ambrosius sie x) : Cur emere iubes, qui ferire me prohibes, cur haberi
preeipis quem vetas promi, nisi forte, ut parata sit defensio, non ulcio
necessaria et videri posse vindicari, sed nee lieuisse. Lex tarnen ferire
me non vetat et ideo fortasse Petro offerenti duos gladios : Satis est,
dicis, quasi licuerit usque ad ewangelinm, ut sit in lege equitatis eru-
dicio, in ewangelio perfeccio bonitatis. Ex quibus verbis clare patet,
quod gladius temporalis in potestate est sacerdocii, quamvis non ad
exercicium offensionis est, tarnen cum hoc in sacerdocii manibus ad
exercicium licite defensionis, quia paratam esse defensionem, non ulcio-
nem necessariam, et posse vindicari, sed non licere, arguit sacerdocium
habere gladium auetoritative, sed non exercitative, nisi casu neccessi-
tatis imminente. Sed qui perfecte desiderat esse sanetitatis, nee offen-
sorie nee defensorie referire debet sive layeus sit sive sacerdos. Talibus
enim dicitur in ewangelio a) : Si quis te percusserit in maxillam unam,
prebe ei alteram. Sed in lege veteri dicitur 3) : Dentem pro dente, oculum
pro oculo. Lex enim vetus equitatem erudiebat, sed lex gracie perfeccio-
nem consulit et informat. Patet ergo, quod in dieta exposicione tercia
beatus Ambrosius supra dictum locum eciam de gladio materiali intel-
lexerat ; et sie est contestis beati Bernhardi. Unde beatus Petrus utrum-
que gladium secum portabat, scilicet corporalem seu materialem corpo-
raliter et spiritualem spiritualiter.

VII0 arguitur ad principale sie. In corpore ecclesie militantis est
uterque gladius, scilicet spiritualis et temporalis, ergo uterque fundatur
supra petram universalis ecclesie, que siquidem petra universaliter ec-
clesiam fundat. Sed petra ista Petrus est, cum dominus dicebat 4) : Tu
es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam. Et vieepetra
vieepetrus est. Ergo etc. Sed quid est aliud gladium materialem fundari

a) ms. que.

1 l Ambrosius 1. c. 1909 (1515) § 53.

2) Luc. 6, 29; vgl. Matth. 5, 89.

3) Exod. 21, 24; Levit. 24, 20; Deut. 19, 21.

4) Matth. 16, 18.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 333

supra petram ecclesie, nisi ipsum ad (p. 452) nutum esse summi pon-
tificis et ipsum dirigi ad voluntatem ipsius?

VIII0 arguitur sie. Summus pontifex habet constituere iudicem tem-
poralis iurisdicionis, ergo habet conferre iurisdicionem temporalem. Con
sequencia patet de se, quoniam aliquem ad aliquam iurisdicionem con-
stituere, est sibi auetoritatem illius iurisdicionis conferre. Sed antece-
dens probatur auetoritate apostoli, id est ad Corinth. VI. c. ]), ubi sie
dicit : Secularia igitur iudicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in
ecclesia,illos constituite ad iudicandum. Ecce, non dicit: permittite iudi-
care, sed pocius dicit: constituite. Et quod hec auetoritas ad sacerdocium
pertineat, probat apostolus ibidem per locum a minori arguendo sie. Si
id quod minus a) videtur inesse, inest et id b) quod magis : sed minus
videretur, quod apostolici viri haberent iudicare angelos ex sanetitate,
quam homines in temporalibus ex auetoritate. Et tarnen ex sanetitate
angelos iudicabunt, ergo homines in temporalibus, quamvis non exerci-
tative, tarnen constitutive, ut dictum est. Istam racionem ponit apostolus
per hec verba 2) : Nescitis quoniam saneti de hoc mundo iudicabunt ? et
si in vobis iudicabitur mundusf indigni estis, ut de minimis iudicetis.
Nescitis quoniam angelos iudicabimus ? quanto magis secularia. Et ad
hanc intencionem loquitur beatus Bernardus ad Eugenium papam di-
cens 8) : Non videtur michi bonus estimator rerum, qui estimat viris apo-
stolis non Heere, ut de temporalibus discernant, quibus datum est Judi-
cium in maiora.

Hie respondunt adversarii dicentes, quod apostolus in dicto capitulo,
quantum ad apostolos qui terrenis actibus renunciaverunt, loquitur de
rebus temporalibus ecclesie pauperum, quorum apostoli erant procura-
tores et dispensatores, et non de rebus secularibus hominum mundialium
huius mundi negocia querencium. Ista solucio Claudicat c) altero pede,
cum quia dieta racio apostoli concludit eciam de temporalibus secula-
rium hominum in ecclesia Dei, tum quia nisi de rebus temporalibus se-
cularium hominum intellexisset, minime regulam iudicandi in eisdem se-
cularibus mox intulisset, scilicet quod per viros apostolicos non exerci-
tative et immediate, sed constitutive et mediate de rebus secularibus
esset iudicandum. Unde idem apostolus II0 ad Thymo. II. c. dicit4):
Nemo Deo militans implicat se negoeiis secularibus, ut HU placeat cui
se probavit. Implicare namque se in hiis est eis uti, ea immediate pos-
sidere et iurisdicionem in ipsis exercere. Et huic oecupacioni renuncia-

a) ws. iurius.

b) ms. ad.

c) ms. clauditat.

1) 1. Corinth. 6, 4.

2) 1. Corinth. 6, 2. 3.

3) Bernhard, De consid. 1. I.e. f>, 1. c. p. 736 (412).

4) II. Timoth. c. 2, 4.

334 XI. KONRAD VON MEGENBERG

verunt apostoli, non autem auctoritati examinandi et approbandi prin-
cipes seculares et constituendi eos principes aliorum. Sed diceres michi:
nusquam legitur apostolos hec fecisse. Respondeo, quod tunc astiterunt
reges terre et principe?» convenerunt in unum adversus dominum et ad-
versus Christum eius '). Si autem temporibus apostolorum fuissent reges
qui veritatem intellexissent fidei et in ea erudiri voluissent atque do-
mino in timore servivissent, sine dubio apostoli eos principaliter iudi-
cassent et approbassent et probatos super alios constituissent.

XI0 arguitur sie principale. Cui principale committitur, eidem acces-
sorium intelligitur esse commissum. Sed temporalia habent se ad spiri-
tualia sicut accessorium ad principale, seeundum illud salvatoris Mt.
VI b) 8) c Querite primum regnum Dei et hec omnia adicientur vobis%
Ergo cum Christus apostolis commiserit ordinariam iurisdicionem spiri-
tualium, sequitur quod eis commiserit consequenter et accessorie iudica-
riam potestatem temporalium. Huic racioni respondetur, quod universalis
iurisiicio temporalium non est per se accessoria, sed magis distractoria
et impeditoria ad universalem iurisdicionem spiritualium. Nam ea que
sunt Cesaris non habent se ad ea, que sunt Dei, sicut per se accessoria
ad principale. Ista solucio, ut cum pace dicam, derisoria est. Quoniam
fidelis imperator totam iurisdicionem suam conformare tenetur ecclesie
sanete Dei nee aliquibus legibus sustentari, quibus obviari aut contra-
riari posset iurisdicioni spirituali. Cum ergo iurisdicio temporalis (p. 453)
in auxilium iurisdicionis spiritualis a Deo data sit, ut ubi censura non
timetur ecclesiastica, rigor et horror temporalis gladii timeatur, liquidum
est temporalem per se accedere ad spiritualem iurisdicionem, ymmo ea
que sunt Cesaris fidelibus legibus regulata, habent se ad ea que sunt
Dei, tamquam per se accessoria ad principale. Quoniam leges imperiales
non sunt supra legem Dei, sed subtus, di. X. Lege imperatoris3). Et ubi
leges imperatoris canonice sanecioni viderentur obviare, non esset eis in
controversiis ecclesiasticis utendum, sicut patet ibidem. Relinquitur ergo
iurisdicionem temporalem per se accessoriam esse ad spiritualem. Male-
dictus enim et infidelis imperator, cuius c) ea que sunt per se, non at-
tendunt ad ea que sunt Dei. Omne namque imperatoris Judicium se iu-
dicio Dei et ecclesie conformare necessario tenetur. Sed omne necessa-
rium est per se, et omne per se necessarium, ut patet per Aristotelem
primo Posteriorum 4).

a am Rande.

bi Korr. am Rande.

c) Endung korr.

d Esschefnen niehrcreWorte ausgefallen; etwa: cuius leges cumregulant.

1) Ps. 2,2.

2) Matth. 6, 33.

3) c. 1. dist. 10.

4 Aristoteles, Posterior. 1. I. 1. c. III 484.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPHRII 335

Decimo arguitur ad principale sie. Sicut omnis pontifex iure divino
habet, quod possit a suis subditis exigere illa, quibus opus habet ad di-
vinum ministerium peragendum seeundum testimonium apostoli 1. ad
Corinth. IX. c. dicentis !) : Si nos vobis spiritualia seminamus, non est
magnum, si vestra carnalia metamus ; nescitis, quoniam hii qui in sa-
crario operantur, de hiis que in sacrario sunt, edunt? Ita eciam dominus
ordinavit hiis qui ewangelium annunciant, de ewangelio vivere. Sic sum-
mus pontifex non solum est necessarius a), ut sibi sumat b) vivere de
ewangelio, ymmo pro defensione ecclesie Christi universalis necessarius
est approbacione boni et fidelis imperatoris, dico ita necessarius sicut
pane et vino ad dsfensionem corporis sui, cum ipse provisor sit univer-
salis ecclesie Dei. Ergo quandocumque aliquis in regem Romanorum eli-
gitur, mox per papam approbari vel reprobari tenetur. Hec racio tenet
per locum a simili c).

Undecimo arguitur sie. Quia Gen. 1. c. legitur 2), quod fecerit Deus
luminaria magna, scilicet luminare maius, ut preesset diei el lumi-
nare minus, ut preesset nocti. Sed illa duo luminaria magna signant
et figurant duas magnas potestates in ecclesia, scilicet luminare maius
pontificalem et luminare minus regalem, ut patet extra de maior. et
obed. c. Solite. Luna vero reeipit lumen suum a sole. Ergo potestas re-
galis reeipi debet a potestate pontificali. Ad hanc racionem respondetur,
quod quamvis luna sit inferior sole, tarnen non est facta a sole, sed
immediate a Deo, nee eciam proprius motus lune dependet a sole. Item
nee eciam proprium et naturale lumen dependet a sole, quia cum tota
luna eclipsatur, tunc luna non apparet quo ad lumen solis d), sed quo ad
lumen proprium. Et in ewangelio Mt. XXI1II. dicitur 3) : Et luna") non
dabit lumen suum, ergo seeundum ewangelium luna habet lumen suum
et proprium. Consimiliter licet potestas regalis sit inferior et minor
pontificali, quia spiritualia maiora sunt et digniora temporalibus, et
in hiis que speetant ad eternam salutem illuminetur et dirigatur ab ea,
tarnen potestas regalis non est a iure divino constituta per potestatem
sacerdotalem et pontificalem plus, quam luna constituta sit a sole, quia
primus sacerdos qui legitur in sacra scriptura fuit Melchisedech, qui
tarnen prius legitur rex, quam sacerdos, ut patet Gen. XIII c. *), prius
autem non constituitur per posterius. Unde et apostolus la ad Corinth.

a) a. K. Korr. stall nucci 9.
bi ms. sinuat.

c) ms, assimili.

d) Folgt ausgestrichen : sed quo ad lumen solis.
e» Korr. a. lumen.

1) 1. Corinth. c. 9, 11—13.

2) < ienes. 1 , 16.

3) Matth. c. 24, 29.

4) Genes. 14, 18.

336 XI. KONRAD VON MEGENBERG

XV. c. dicit l) : Non prius qiwd spirituale, sed quod animale, deinde
quod spirituale est. Ista responsio deficit propter duo. Primo quia licet
luna concedatur parvum lumen habere proprium et obscurum valde, ni-
chil aut modicum proficuum inferioribus, non tarnen habet notabilem
statum luminis, nisi a sole. Sic imperator, quamvis ad personam propriam
aliquas habeat virtutes, tarnen iste ut sie monastice exercentur aut yco-
nomice a), valentes sibi aut domui sue. Et bene conceditur, quod papa
non dat imperatori substanciam suam nee virtutes innatas vel consuetu-
dine aut doctrina acquisitas. Si vero lumen suum debeat esse (p. 452)
notabilis Status et notabiliter proficuum universo seeundum exercicium
politicum universe polycie Christiane, quäle nomen est serenitas impe-
rialis auetoritatis, illud neccessario, quantum est de iure, a papa reeipit;
et in hoc puncto racio assignavit similitudinem.

Secundo deficit hec responsio, quia esto, sed nondum concesso, quod
in veteri testamento regnum precesserit sacerdocium, nichilominus in
novo testamento est econverso, quia Christus et apostoli precesserunt
reges fideles, quamvis infideles precesserunt eos. Sed nos loquimur de
iuribus regum fidelium et summorum pontificum in novo testamento,
qui longe perfecciorem habent potestatem, quam habuerint sacerdotes
veteris testamenti. Item licet animale prius sit via imperfeccionis spiri-
tuali, sicut corpus prius est anima, tarnen quo ad esse racionale, utique
spirituale et racionale est prius prioritate cause ipso animali b), quoniam
per spiritum, qui est anima racionalis, animal racionale constituitur for-
maliter in esse quo ad aliam partem sui reeipientem materialiter hoc
esse. Sic supposito, quod reges sub inperfecto et figurali testamento pre-
cesserint sacerdotes, sub esse tarnen testamenti perfecti sacerdocium fa-
ciens reges fideles precessit, donans eis formale esse fideliter regendi.

Ultimo arguitur sie ad principale auetoritate Hugonis qui dicit de
sacramentis parte II. c. IUI2): Nam spiritualis potestas terrenam potesta-
tem et instituere habet, ut sit, et iudicare habet, si bona non fuerit.
Ipsa vero a Deo primum constituta est, et tum deviat, a solo Deo iudi-
cari potest. Racio huius auetoritatis hec est. Quandocumque duo agencia
subordinata agunt ad eundem finem, quorum unum, scilicet superius, est
divinum et reliquum, scilicet inferius, est humanuni, ipsum superius
habet inferius dirigere, et si c) sit instituibile, per superius institui, ma-
xime cum hoc superiori instituere non repugnet. Sed iurisdicio spiri-
tualis, tamquam divina et superior, ac iurisdicio temporalis, tamquam

a) ms. yconomee.

bj Durchgestrichen folgt : quoniam per spiritum qui est anima racio-
nalis animal racionale utique spirituale et racionale est prius prioritate cause
ipsi animali.

c) ms. karr. a. sie''?).

1) 1. Corinth. 15, 46.

2) Hugo Vict., De sacram. lib. II. P. II. c. 4. Migne 176, 418.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERI1 337

humana et inferior, ad eundem fine/n militant et agonizant in ecclesia
militante, scilicet ad iuste vivere populi christiani. puta unicuique di-
mittere, quod suum est, neminem alteri facere quod sibi fieri non vult,
Deum colere et huiusmodi. Nee repugnat iurisdicioni spirituaü instituere
temporalem, quando prineipem non habet, cum ambe ad eundem finem
agant et in eadem materia, scilicet populo Christiano. Non eciam sunt
incompassibiles in eadem persona, videiieet in summo pontifice, ut unam
earum habeat formaliter et exercitative, reliquam habeata) virtualiter et
institutive b) seu collative.

C.XXV.solvens obiecciones ad oppositumfaetas.

Ad solvendum autem obiecciones in oppositum prius adduetas aliqua
necessaria sunt premittenda. Quorum primum est, quod tempora primi-
tive ecclesie a temporibus ecclesie nunc adulte et Sublimate sunt distin-
gwenda. Nam temporibus ecclesie primitive dominus commendare voluit
humilitatem ipseque et eius apostoli a prineipibus et imperatoribus huius
seculi eciam infidelibus iudicari voluerunt. Nam tamquam eos recogno-
scerent de iure habere dominium temporale super eos neque quod reco-
gnoscerent eos veros reges aut veros imperatores populorum, cum extra
ecclesiam universalem fidelium non sit imperium, eo quod extra eccle-
siam nulla de iure potest esse potestas iudicandi, XX1III. q. 1. c Sub-
dyaconus '), iusserunt eciam eis obedire et tributa solvere, non quod de
iure tenerentur ad ista, sed ut scandalum apud populum infidelem fre-
mentem adversus dominum et adversus Christum eius in primitiva ec-
clesia vitaretur. Deinde vero ecclesia tributa solvere voluit ex benigni-
tate pro sui defensione, XXIII. q. VIII. Tributum 3). Postquam autem
immenso sanguine Christi et martirum eius rubricatus est orbis, post-
quam illuminatus est fidei claritate per predicaciones apostolorum et
succedencium ipsis, et cum iam adulta esset ecclesia ipsa, pia mater
nostra, Ierusalem saneta, beatis brachiis veros reges et prineipes fecit,
instituit et felici regimine direxit. Nam cum apostolicus Christi domi-
nantes preter Deum aut non ex Deo reduxit infra limina ecclesie, ipsos
ex Deo regnare fecit (p. 455) et per consequens imperium eorum a Deo
fuit principaliter per operam Spiritus saneti atque a vicedomino Christi
tamquam a ministerio c) subserviente Deo et vices eius in terris gerente.
Quo progressu ecclesie sie paulative progrediente ad maioritatem in po-
pulo ipsa felicissima Christi sponsa auetoritatem et potestatem, quam a
domino habuit et hodie habet et semper habebit usque ad seculi consum-
macionem, lacius extendere racione postulante decrevit, leges imperato-

a) ms. folgt ausgestrichen : formaliter et.

b) ms. instuitative.

c) Endung korr.

1) c. 39 C. 24 q. 1.

2) c. 22 C. 23 q. 8.

Scholz, Texte. 22

338 XI. KONR/VD VON MEGENBERG

ribus Romanis instituit sibi iurandi et examinandi et approbandi vel re-
probandi electos in reges Romanorum et postmodum in imperatores pro-
movendos propter raciones in superioribus capitulis assignatis. Qua-
propter nulli arguere licet sub hac forma : ecclesia a) retroactis tempori-
bus non exercuit hoc ius in reges et imperatores vel non exigebat ab
eis tale quid, ergo nee modo exercere vel exigere debet. Et hoc pulcher-
rime declarat canon auetoritate beati Augustini ad comitem Bonifacium
XXIII. q. IUI. c. Si autem 1), sie dicens : Quod autem dieunt qui circa
suas impietates leges iustas institui nolant, nee petisse .a regibus terre
apostolos talia, non consideras b) aliud fuisse tempus etomnia suis con-
venire temporibus ? Quis enim iunc in Christum imperator crediderat ?
Quis enim pro pietate circa impietatem leges deferendo serviret? June
enim adhuc illud propheticum 2) implebatur : Quare fremuerunt gentes
et populi meditati sunt inania, astiterunt reges terre et prineipes con-
venerunt in unum adversus dominum et adversus Christum eins. Nondum
enimagebatur, quod paulo post in psalmo dicitur3) : Et nunc reges intel-
ligite, erudimini qui iudicatis terra/n. Servile domino in timore et exultate
cum tremore. Quomodo ergo reges serviunt domino in timore, nisi ea
que circa iussa domini fiunt religiosa serenitate prohibendo atque plec-
tendo ? Aliter enim servit, quia homo est, aliter eciam quia rex est. Quia
homo est, servit vivendo fideliter, quia rex est, servat leges iusta pre-
cipientes et contraria prohibentes convenienti rigore saneciendo. Item
ibidem c. Displicet tibi. § Repetis*) canon ex verbis Augustini ad Do-
natum presbiterum dicit : Et non attendis, quia tunc primum ecclesia no-
vello germine pullulabat nondumque completa fuerat illa prophecia5):
Et ador abunt cum omnes reges terre, omnes gentes serviunt ei. Quod
utique quanto magis impletur, tanto maiore utitur ecclesia potestate, ut
non solum invitet, sed eciam cogat ad bonum. Loquitur autem beatus
Augustinus contra Donatum hereticum, qui contra hoc, quod heretici con-
pellebantur reverti, allegabat, quod in ewangelio scriptum est6), reces-
sisse a domino LXX diseipulos et arbitrio male c) sue atque impie dis-
pensionis fuisse permissos, ceterisque XII qui remanserunt fuisse dic-
tum : Numquid et vos vultis abire ?

Ex hiis clare patet, quod excellens Christi ac apostolorum humilitas
qua usque in mortem humiliati sunt et subditi regibus seculi in ecclesia

a) folgt in getilgt.

b) ms, considerans, korv.

c) ms. anale.

1) c. 42 C. 23 q. 4. § 1.

2) Ps.2, 1.2.

3) Ps.2, 10. 11.

4) c. 38 C. 23 q. 4 § 3.

5) Ps. 71, 11.

6) Jon. 6, 68.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPER1I 339

primitiva, non est in consequenciam successoribus trahenda. Secundo
est notandum, quod in sacris eloquiis ea, que consuluntur ad perfeccio-
nem, non precipiuntur ad salutis necessitatem, sicut relinquere omnia
que homo possidet ac ire mendicatum aut diligere inimicos et hiis si-
milia, quia tunc nemo, nisi pauper esset, salvaretur, quod est absurdum.
Sufficit ergo ad salutem eternam sie renunciare mundo, ut animus mun-
danis rebus non obruatur in tantum, quod divinum eultum postponat et
caritatem Dei penitus amittat. Maria namque Magdalena, quamvis opti-
mam partem elegerit contemplando et verbum dominicum iugiter au-
diendo, nichilominus Martha que solicitata fuit circa plurima et circa
frequens ministerium satagebat, salutem non ommiserat a). Quapropter
summum pontificem Christi et apostolorum perfeccionem non est neccesse
habere nee de regione in regionem nudis pedibus ambulare, sed nee do-
mum propriam habere quemadmodum Christus. Nee sequitur : Christus
hec non exercuerat, ergo auetoritatem eorum non habuerat. Poterat enim
multa que non fecerat, et plurima circa ecclesiam suam disponenda Chri-
stus suis apostolis et eorum successoribus commendabat.

Tercio est notandum, quod (p. 456) imperium immediate a Deo esse
verum est ex parte Dei donantis, scilicet immediacione principalitatis,
quia nemo prineipalius donat, nee ipse aliquo medio indiget mediante
quo donet; sed non est immediate a Deo per privacionem ordinis et ex
parte reeipientis. Quoniam imperator reeipiens imperium ipsum reeipit
mediante humana eleccione et indiget electorum concordia, sicut olim
indiguit hereditaria successione. Indiget quoque ecclesie Dei confirma-
cione, sicut summus pontifex indiget eleccione per cetum cardinalium
facta. Unde (si) b) arguitur c): imperium immediate est a Deo, ergo non
a papa, est fallacia equivocacionis, equivocando videlicet dj immediate.
Sicut non valet, si arguatur : imperium est a Deo immediate, ergo ab
electoribus non dependet ; aut oportebit dicere, quod electores sint Deo
viciniores papa et supra Deum, vel saltem oportebit dicere, quod iuris-
dicio temporalis imperii sacri nullo modo dependeat ab eleccione ip-
sorum.

Quarto est notandum, quod papa non habet se intromittere de iuris-
dicione imperii effectualiter et exercitative, nisi cum vacat imperium,
sed tantum virtualiter et collative, scilicet in assumendo electum et ip-
sum confirmando seeundum habita prius. Velle autem conferre marehyo-
natus, ducatus aut comitatus ipsis vacantibus existente imperatore aut
alia efficere et exercere, que ad imperatorem electum et confirmatum
pertinent, est preiudicium facere Cesari in iuribus suis. Et non licet sie

a) ms. ammiserat.

b) Fehlt in s.

c) Endung korr.

d) tns. lij ?

340 XL KONRAD VON MEÜENBERG

papam falcem mittere in messem alienam ; sicut non licet econtra impe-
ratorem episcopos consecrare vel confirmare aut alia que ad spiritualem
pertinent auctoritatem exercere. Ymmo sie papa non habet imperium in
manibus suis ordinaria auetoritate. Sic enim posset sibi reservare colla-
ciones maiores vel aliquorum prineipatuum imperii, et ipso tamquam
maiore presente cessaret auetoritas imperatoris, sicut fit in hiis que for-
maliter et exercitative summo subsunt pontifici. Item namque reservat
sibi, quando placet, omnes prelaturas maiores omnium ecclesiarum et ubi-
cumque presens est a) cedentibus ipsis de iure cessat auetoritas inferio-
rum. Sic autem non est de imperio, quia nee imperator iura pontificatus
nee pontifex iura imperatoris sibi usurpat, ut patet XCVI. b) di. Cum ad
verum.1) et c. Duo sunt2) (cum) t-) concordaneiis eorum.

Ex hoc notabili solvuntur omnes obiecciones opposite per dominum
Ludowicum quartum. Nam omnes per eum allegati canones sie sunt in-
telligendi. De glossa vero ordinaria dico, quod tenetur ad placitum in
hiis questionibus et consimilibus. Contrarium enim eius tenent alii doc-
tores, extra qui fili sint legit. Causam que II.S), ubi Alanus, Tancredus,
Bernardus tenent, quod secularis iurisdicio ab ecclesiastica dependeat
iurisdicione. Quamvis autem exercitus faciat imperatorem ypotheticum,
non tarnen kategoricum facit, sicut patuit supra c. XVIII.

Quomodo vero imperium habeatur a solo Deo, dictum est iam nota-
bili tercio. Sed quod dicitur, quod non posset appellari ab imperatore
ad papam, dicendum d) est, quod mediate ab imperatore ad papam ap-
pellari non debet, scilicet a iudice seculari ordinarie subdito imperatori
pretermittendo imperatorem, saltem in hiis populis qui non sunt imme-
diate subiecti iurisdicioni pape temporali. Immediate autem ab impera-
tore appellari potest ad papam, cum imperator aliquem contra Deum et
iusticiam gravaret, sicut eciam imperator ad concilium appellat, quando
se a papa sentit agravari, ut patuit per appellacionem domini Ludowici
quarti contra processus Iohannis pape XXII. nostris temporibus interpo-
sitam. Ad illud vero, qüod obicitur VIII. di. 4) dicendo, quod iura humana
per imperatores Deus distribuit generi humano, dico, quod hoc verum
est tamquam per eos ad quos seeundario pertinet iurisdicio temporalis,
scilicet usualiter et exercitative, sed cum hoc bene stat, quod eadem
iurisdicio ad papam pertineat virtualiter et collative. Et quod in eodem

a) Folgt autoritatis ausgestrichen.

b) ms. XXVI.

c) Fehlt ms.

d) dicendum bis papam am Rande.

1) c. 6. dist. 96.

2) c. 10. ibid.

3) c. 7. X qui filii sint legit. (IV, 17).

4) c. 1. dist. 8.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 341

c. Quo iure dicitur l) : Tolle iura imperatoris, et quis audet dicere hec
villa mea est, meus est iste servus etc., dico, quod omnia sunt ipsius
tamquam rectoris et (p. 457) a) defensoris, qui gladio temporalis iurisdi-
cionis omnia dirigere habet temporalia, sed non sunt omnia ipsius tam-
quam possessoris et usoris. Quamvis autem lex dicat imperium et sa-
cerdocium ab eodem principio processisse, non tarnen hoc est eodem
ordine, sicut patet ex sepius declaratis.

Concludendo ergo dico, quod imperator iurisdicionem pape pertur-
bare non debet nee papa iurisdicionem imperatoris, quam habet effec-
tualiter et formaliter exercere, sie quod papa exerceat eandem. Habet
tarnen papa imperatorem electum impedire, si inveniat ipsum non cano-
nice electum fuisse, quia ipse summus pontifex iurisdicionem imperalem
nutualiter habet, sie quod ad nutum suum exercenda est ac virtualiter,
quia quodammodo causative et collative tenet eam, sicut longe superius
est declaratum.

Ad raciones theologicas b) eciam est dicendum. Et primo ad primam
cum dicitur a) : In sola et mera commissione regni celorum non venit nee
cadit commissio terrenorum. Concedo maiorem ; sed minorem nego, nam
ista exclusiva nusquam in dictis ewangelicis reperitur, quibus legitur do-
minum claves regni celorum Petro contulisse. Unde Matth. XVI 3) non
legimus : Et tibi dabo claves regni celorum tantum ; nee dicitur quod-
cumque ligaveris tantum in spiritualibus super terräm, erit ligatum et
in celis. Sed quod non est scriptum, non est novis adinvencionibus pre-
sumendum, II. q. V. c. Consuluisiis 4j. Et cum dicitur *i,qaod regnum ce-
lorum et regnum terrenorum ex opposito dividuntur, sicut regnum car-
nale et regnum spirituale, respondeo, quod sicut viator in ecclesia mi-
litante indiget carne et spiritu ad vivere suum temporale, sie indiget ce-
lestibus ad eibum anime et terrenis ad corporis sustentacionem. Nee
possunt in hac vita celestia pertraetari sine terrenis subsidiis. Sed nee
papa nee imperator indiget toto mundo terreno ad sui corporis susten-
tacionem. Indiget tarnen uterque ex iniuneto sibi a Deo officio, ut totum
mundum dirigat ad debite utendum carnalibus et temporalibus, non
amittendo eterna. Et sie regularis usus rerum temporalium non contra-
riatur celestibus viatorum felicium sive sanetorum in hac vita, ymmo
subvenit eis; alias onnes homines possidentes terrena neccessario dam-
pnarentur, nee aliquis regum aut imperatorum posset eternam vitam
possidere, quod est absurdum. Irregularis autem et immoderatus usus

a) ms. zählt irrtümlich 45) (B) u. s. f.

b) ms, theoloygicas.

1) c. 1. dist. 8.

2) Vgl. unten Occam, Tr. de pot. imp.

3) Matth. 16, 19.

4i c. 20. C. II. q. 5.

.") i Occam, Tr. de pot. imp.

342 XI. KONRAD VON MEGENBERG

temporalium et carnalium celestibus et spiritualibus contrariatur. Sed
talis non est imperatoris, si totum mundum bene dirigat, nee pape, si
imperatorem ad hoc ydoneum approbet et confirmet. Si vero papa extra
debitum sibi temporalia usurpet plus solicitando de possessionibus, quam
de criminibus hominum tergendis, iniuriam facit officio suo. Nam finis
principalis papalis officii est animas ovium Christi Deo reddere et
omnes actus hominum ad hunc finem moderare. Sed quoniam videbatur
beato Bernhardo, quod Eugenius papa magis exteriora quereret quam
oporteret, ergo eum increpando dixit J) : Propter illa, scilicet crimina ter-
genda, supple tamquam propter finem principalem, et non propter illas,
scilicet possessiones rerum temporalium, tamquam propter finem, acce-
pistis claves regni celorum, prevaricaciones utique exclusuri, non pos-
sessiones, supple formaliter et exercitative, quod pertinet ad imperato-
rem. Cum hoc tarnen Bernhardus concessit gladium temporalem ad pa-
pam pertinere, sicut supra patuit in VI. racione c. XXIII. Et quod alle-
gatur ex decretis XXIIII. q. III. c. Si habes : Quecumque ligaveris etc.2),
concedo, quod hoc animas in celo ligat, sed cum hoc non exeluditur,
quin virtute eiusdem verbi eciam pape divino iure competat transferre
imperium, confirmare imperatorem electum et approbare. Idem dico ad
oracionem ecclesie, qua dicitur : Deus qui beato Petro etc., quia non est
oracio b) exclusiva, non enim dicitur : collatis clavibus regni celestis
tantum; ymmo cum ea bene stat : terreni imperii pontifieiwn tradidisti.
Sed quoniam ad papam non pertinet terrenum imperium exercere, sicut
pertinet ad imperatorem, pertinet autem ad summum pontificem sacer-
docii pontificium (p. 458) exercere, ergo pocius dicitur in scripturis de
regno celesti quam de terreno, cum regnum Celeste sit finis principalis,
gracia cuius totum terrenum imperium militat virtutibus et sanetis ope-
ribus agonizat. Unde II0 De anima dicit Aristoteles3), quod iustum est a
fine omnia denominari.

Ad seeundam racionem principalem, cum dicitur 4) : Certum est Christi
vicarium non habuisse nee habere maiorem plenitudinem potestatis,
quam habuerit Christus, concedo maiorem, sed minorem nego, ymmo
dico, quod Christus plenitudinem potestatis habuit in temporalibus longe
perfeccius, quam papa, sed non exereuit eam. Quare autem non exer-
cuerit, huius racio supradieta est notabili primo, quia Christus summa
perfeccione et humilitate volebat ostendere, quod non venisset finaliter,
ut regnaret in hoc mundo, sed ut lapsum genus hominum repararet. Non
ergo omnem potestatem quam habuerat exercere volebat, alias crueifi-

a) am Baude kor f.

b) Korr. aus racio?

1) Bernhard, De consid. 1. 1 ,c. 6, I. c. p. 736 (412).

2) c. 1. C. 24. q. 3.

3) Aristoteles, De anima 1. 2. c. 4, ed. F. Didot III 450.

4) Vgl. unten Occam 1. c.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMRERlI 343

xus minime fuisset. Unde Petro evaginanti gladium ait *) : Non credis,
quia possem rogare patrem meum, et mitteret michi XII legiones ange-
lorwn. Plurimi autem ex ludeis putabant, quod Christus natus esset ad
hoc purus homo, ut regnaret in populo Ysrael, et in hac intencione plu-
rima petebant ab eo, et sie homo de quo legitur Luc. XII. 2) peeiit a
Christo, ut iuberet fratrem dividere secum. Christus autem volens a) con-
notare intencionem petentis esse falsam, dixit : Quis me constituit iudi-
cem mundanum super vos, supple : tamquam regem purum hominem, ut
tu estimas, quasi diceret : nullus. Consimili intencione deeeptus fuit He-
rodes, qui Christum natum oeeidere volebat, quia ipsum regnaturum in
Iudea purum hominem estimabat. Et quod Io. Crisostomus dicit3), Chri-
stum nos doeuisse mundanas contempnere dignitates, verum est in ar-
roganciam et prevaricacionem, sed in servicium Christi b) et regimen
ovium Dei iugum dignitatis subire utique salubre est. Sufficit, quod quis
in divieiis sciat esse pauper, et felicius est, quam pauperem, in penuriis
avarum existere. Fugiit ergo Christus in montem, cum turbe ipsum vo-
lebant regem facere, credentes eum esse hominem purum, ut ostenderet
se a patre habere omnem potestatem quam habebat, non ab eleccione
humana vel a iure humano. Quomodo enim Christus denuo rex fieret
hominum eleccione, quia ab eterno seeundum predestinacionem patris rex
omnium erat creaturarum. Et hoc modo eciam solvitur illud Iohannis XVIII4\
quod Christus stans coram Pylato ait : Regnum meum non est de hoc
mundo. Putabat enim Pylatus, quod Christus assereret se regem Iudeo-
rum tamquam hominem purum. Et sie Christus negabat se regem esse
eo modo, quo c) hie mundus sibi aeeipit reges vel per hereditariam suc-
cessionem hominum vel per eleccionem. Sic enim regnum Christi non
fuit de hoc mundo, sed pocius regnum eius fuit universalis mundi
machina d) elementaris siquidem et etheree regionis, cui mare obe-
diebat, aer cum ventis suis acquievit, terra contremuit, ignis auscul-
tavit, astra ministrabant, angeli serviebant. Item quod postea subditur
loh. XIX. 5j, scilicet quod Christus dixit Pylato : Non haberes potesta-
tem in me ullam, nisi datum esset tibi desuper, respondeo, quod Py-
latus non habuit iurisdicionem temporalem super Christum nee data
fuit sibi a Deo sie, quod haberet ius ipsum iudicandi, cum extra eccle-
siam nulla de iure possit esse potestas iudicandi, sicut patuit notabili

a) ms. volebat.

b) Korr.

c) ms. quod.

d) Folgt sua ausgestrichen.

1) Matth. 26, 53.

2) Lc. 12, 13—14.

3) Joh. Chrysostomus. 1. c. oben S. 325.

4) Joh. 18, 36.

5) Joh. 19, 11.

344 XI. KONRAD VON MEGENBERG

primo, sed data fuit sibi potestas, id est permissa tamquam huic, qui
regnavit et iudicavit, sed non ex Deo. Sic eciam intelligenda sunt verba
beati Augustini pertractantis eadem ewangelica dicta. Et quod subiungitur
Matth.*) XX l): Scitis quia principcs etc., dico, quod cum Christus dixit:
Qui maior vestrum sit, fiat sicut minister*), vel consimilia, intellexit : qui
maior vestrum sit auctoritative et potestative, sit vester minister humi-
litate sanctitatis, non sit dedignans superbus et arrogans, sicut sunt
reges inanes. Revera hoc fidelibus imperatoribus eciam precipitur, quia
in hoc ab infidelibus distant. In eodem sensu intelligenda sunt verba
beati Bernhardi ad Eugenium papam 3), quoniam apostolis interdicitur
dominatus (p. 459) superbie et vanitatis, sed nullatenus dominium auc-
toritatis et felicis iurisdicionis tarn in spiritualibus, quam in tempora-
libus rebus. In temporalibus saltem auctoritas virtualis et nutualis,
quamvis non intromiserint se de auctoritate effectuali et exercitativa.
Quoniam exercicium temporalium et exercicium spiritualium commode
se non compaciuntur. Ad illud autem Luc. II. cum dicitur 4) : Et regnabit
in domo lacob in eternum, dico quod ista non est proposicio exclusiva,
quia cum hoc eciam Christus regnet in hoc transitorio mundo. Quia
reges et imperatores terre regnant et imperant per ipsum, et si Christus
in hoc mundo non exercuit jurisdicionem regni temporalis, nichilominus
ipsius potestatem habuit, sicut supra declarabatur. Ad dictum apostoli
ad Hebreos IX. c. 5), cum dicit: Christus assistens pontif ex futurorum bo-
norum etc., dico ut prius, quod hec proposicio non est exclusiva; com-
mendatur enim Christus a dominio futurorum bonorum, utpote celestium
in ecclesia triumphante, que bona respiciuntur ut finis et premiacio per
bona opera viatorum, quibus transeunt hü per bona presencia huius ec-
clesie militantis. Sed cum hoc non excluditur, quin Christus eciam ha-
buerit dominium presencium rerum. Et si queras, utrum habuerit domi-
nium rerum presencium ut Deus vel ut homo, dico quod tamquam Chri-
stus unus ex utroque. Sicut enim anima racionalis et caro unus est homo,
ita Deus et homo unus est Christus. Similiter papa dominium talium
habet, non ut homo, sed ut vicechristus aut tamquam vicedeus. Non ta-
rnen habet omnium rerum potestatem et dominium, quarum Christus do-
minium habebat, sed omnium eorum, que sibi neccessaria sunt ad eccle-
siam Christi regendam. Ad illud ewangelicum, quod obicitur : Reddite ea
que sunt cesaris, cesari etc. °), dico quod hoc fieri debet, quia b) unicui-

a) ms. Jo.

b) Ueber geschrieben v. a. H.

1) Matth. 20, 25—28.

2) Matth. 23, 11. Marc. 10, 43.

3) Bernhard, De consid. 1. II c. 6, 1. c. 748 (419).

4) Lc. 1,32.

5) Hebr. 9, 11.
6i Matth. 22, 21.

b) DE TRANSLACIONE ROMANI IMPERII 345

que a) reddendum est, quod suum est. Ergo papa non debet se intromit-
tere de iurisdicione temporali sacri imperii usualiter et exercitative, quia
ut sie pertinet ad imperatorem. Cum hoc tarnen bene stat, quod eadem
iurisdicio sit pape virtualiter et collative, neque ex hoc sequitur, quod
eiusdem iurisdicionis sint duo domini in solidum absque ordine et eodem
modo dominandi, sicut racio supponit, sed pocius eodem modo, quo iam
dictum est. Sed quod Christus per hoc verbum recognoverit imperatorem
dominum suum in temporalibus, absit a cordibus nostris. Ad illud autem
apostoli ad Ro. cum dicitur'): Omnis anima sublimioribus potestatibus
subdita est, concedo : et ergo imperatori subdimur, sicut oportet atque in
quibus oportet. Quapropter et ipse imperator pape subdi tenetur sicut
sublimiori suo, saltem eodem modo, quo oportet et congruit equitati. Et
ad auetoritatem Petri apostoli cum dicitur2): Subditi estote omni humane
creature etc., respondeo, quod si intelligi deberet, sicut sonat, oporteret,
quod quilibet homo subderetur cuilibet homini, quia dicit : omni humane
creature. Igitur Petrus apostolus vult dicere, quod humiles debemus esse
et mansueti ad omnes homines, inferioribus gratitudinem exhibendo, su-
perioribus obediendo et cedendo, sicut sapiencia Kathonis ait 3) : Cede
maiori, parce minori. Concluditur ergo non plus, nisi ut papa cedat im-
peratori in iuribus suis eo modo, quo pertinent ad imperatorem, sicut
pupra dictum est. Ad illud autem, quod ultimo dicitur, quod Christus
docuerit apostolos contempnere temporalia, quia dixit 4) : Vade et vende
omnia que b) habes et da pauperibus, dico, quod illud est consilium ad
perfeccionem, sed non est preeeptum ad salutis neccessitatem. Et quod
Petrus ait6): Ecce nos relinquimus omnia etc., respondeo, quod hec vita
congruebat apostolis in primordiis ecclesie, sed non est trahenda in con-
sequenciam successorum suorum, sicut in primo notabili superius decla-
rabatur.

Explicit traetatus de translacione imperii edi-
tus a magistro Conrado de M o n t e p u e 1 1 ar u m cano-
n i c o e c c 1 e s i e R a t i s p o n e ns i s Anno domini Millesimo
CCC° quinquagesimo quinto.

a) quia übergeschrieben v. a. //., dann ausgestrichen. b) Folgt su
ausgestrichen.

1) Rom. 13, 1.

2) 1. Petri 2, 13.

3) Nicht in den Disticha Catonis, ed. M. Baehrens, Poetae lat. min. III
214 ff.

4) Matth. 19, 21.

5) Matth. 19, 27.

346 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Conradus de Megenberg

C) Tractatus contra Wilhelmum Occam.

Aus : a.) Mscr. 149 (348) des Mährischen Landesarchivs in Brunn (früher no. 5
des Franzens-Museums in Brunn) = B.

b) Cod. Eichstad. 698 (olim 269) p. 461-483 = E.

Reverendo x) in Christo patri ac domino suo gracioso, domino F[ri-
derico] a), venerabili episcopo Ratisponensi, C. de Montepuellarum, hu-
milis eiusdem ecclesie canonicus, reverenciam tarn debitam, quam devo-
tam. Novit vestra prudencia in novis ac arduis delectari animum hu-
manuni, et quia in plurimis vobis obligor graciarum accionibus, novi quid
ac ardui vestre paternitati decrevi humiliter deferre igitur et dicare b).
Casu accidit anno precedenti proximo, ut serenissimum nunc imperatorem
dominum K. et tunc regem Romanorum, qui pariter Boemie rex est, sub-
tus bestiam quandam inmanissimam Stratum flebiliter conspicerem, papas
quoque et cetus cardinalium, specialiter tarnen papam Iohannem XXII.
et dementem sextum bestie dentibus eiusdem, tamquam dentibus aprinis
crudeliter dilacerari contuerer. Ac ego tremescens et attonitus c), quan-
tum vires pauperes ministrarunt, a faucibus bestialibus papam et car-
dinales extraxeram et predictum regem Augustum plenis armis in equum
suum tamquam honoris ascensorem reposueram meis manibus domino
cooperante. Inscius facti huius nunc Cesar Augustus, inscia quoque sedes
forsitan Romana ; sed hunc tractatum veluti nunccium novigerulum mittere
desideraveram tunc regi, nunc imperatori. Rex autem in eam se trans-
tulit distanciam imperialem recepturus coronam, qua nunccius hie libellus
eum porrigere minime valebat. Ingratus ergo michi erit imperator, sed
absit. Nam si Nythardus d), olim agrestium emulus, Nythardicis comediis
hanc materiam exarasset, grates gratissimas a Cesare aeeepisset. Sus-
cipite itaque, pater e) reverende, tenuem hanc cartulam et eam, si placet
imperatori redeunti offeratis, quem Deus benedictus vobis graciosum et pla-
cabilem faciet in omnibus vestris coram ' ) eo ventilandis et agendis. Amen.

Incipit2) epistola Conradi de Montepuellarum ad
do m i n u m K ar o 1 u m serenissimum Romanorum Augus-
tum cuius primum cap. est prohemiale.

a) )ns. ff, darüber von moderner Hand: Friderico. b) ms. dicam.

c) ms. ; atrenicus. d) ms. Nychardus, Nychardicis. e) ms. pac[is.]

f) Folgt Deo getilgt durch unterstreichen.

1) Dieser Brief nur im Brünner Ms.=Bp. 1. Gedruckt bei H. Friedjung,
Karl IV. und sein Anteil am geist. Leben seiner Zeit, Wien 1876, Beilage VI,
p. 327—328.

2) E. p. 461. Von hier bis zum Schluss von Kap. V gedruckt mit Kür-
zungen von K. M ü 1 1 e r im Progr. der Univ. Giessen v. J. 1888 ; z. T. auch

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 347

Romanorum Augusto gloriosissimo Bohemieque regi gratissimo domino
Karolo Conradus de Montepuellarum ecclesie Ratisponensis canonicorum
minimus gladium imperialis culminis ad crementum et robur ecclesie
militantis feliciter exercitare. Serenissime Auguste, ut vobis, ecclesie
Christiane defensori precipuo, nunc et alias loquär meosque libellos sin-
gulari desiderio gracie vestre a) scribere coner, quodam indicio b) quasi
desuper, ut credo, impulsante secrecius inducor. Maximum namque spei
fomentum michi prebet dotum c) bonitatis vestre magnitudo, ut scilicet
ecclesie Dei militantis unversalis atque omnium ecclesiarum vos ma-
gnum sperem propugnatorem nobilemque d) defensorem nostris in diebus
tamquam christianissimum regum. Quapropter simplicitas mea regie vestre
celsitudini nuper ausa fuit libellum transmittere de translacione imperii
a Grecis in Francos et Germanos, de iuribus quoque imperii Romani e)
post instans translacionis eiusdem. Sed quia tunc regius apex multo
exercitu laborabat, ut quosdam sacri imperii Romani principes fidelitatis
alligaret catenis f), igitur pro tunc non patebat michi ad vos Romanum
principem accessus propria in persona. Cumque l) sie in civitate Nurin-
berga ?) sub latibulis latitarem ad regium vultum accessum prestolando h),
fuit michi undecumque quaternulus quidam oblatus plenus omni malicia
et veneno doloris '), singulariter tarnen statum vestrum tangens et diffa-
mans omnem honorem. Cuius siquidem libelli prineipium tale est:

„Quia sepe iuris k) ignari de *) hiis que certa sunt et in iure diffinita
tarn clerici, quam religiosi seu mundani propter aliqua que habentur m)
in quadam littera domini Clementis pape sexti seu confessione per
totum ") mundum transmissa dubitant, de quibus aput iurisperitos dubi-
tacio non existit etc.".

Et ascribitur ille nequiciarum libellus, ut sie dicam, fratri Wilhelmo
de Occam Anglico, qui non solum in hoc traetatu, verum eciam in multis
aliis suis tradicionibus virus maximum diffudit in ecclesiam Dei, tantam-
que °) multitudinem scolasticorum virorutn secum traxisse videtur, ut
tercia pars vel ultra speculatorum a solida philosophya modernis tem-
poribus apostatasse decernatur. Unde et ipso congrue per draconem ma-
gnum figurari potest cuius cauda trahebat terciam partem stellarum celi
et misit eas in terram. De quo dracone scribitur Apokal. XII a). : Et ecce
draco magnus et ruffus etc. Iste namque draco magnus invidens ecclesie

v.Hofler, Aus Avignon (Abh. d. böhm. Ges. d. W. VI. F. Bd. 2) S. 14—16.
Beide haben mehrfach ungenaue Lesarten.

a) E : üre. b) B. : indicii c) E. : totum. d) que fehlt B. e) fehlt B.
f) B. : cathervis. g) B. : Neubergensi vel Nurinberga. h) B. : postulando.
i) B. folgt et. k) E. : viri. 1) fehlt B. m) B. E. : habent. n) fehlt E.
o) E. : tamquam.

1) B p. 2.

2) Apoc. 12, 3.

348 XI. KONRAD VON MEGENßERG

Christi, magnus inquam scripturarum sophisticacione, ruffus delictorum
sanguine, quibus deliquit a) in ecclesiam Dei, traxit cauda venenosa com-
pylacionum suarum tarn in philosophya, quam in sacra pagina terciam
partem stellarum celi, idest docendorum in scripturis, ipsos quoque de
celo veritatis in terram tenebrarum et errorum deiecit, ut de angelis facti
sint demones, de phylosophis errophyli creati. Sed b) quia specialiter iste
tractatus predicti fratris Wilhelmi, quem nunc pre manibus habeo, si
tarnen suus est, ut asseritur, flebiles seminat errores in ecclesia katholica
Christi, qui denique errores calore verborum suorum possent deformare
simplices et inficere innocentes, ideo ad honorem Dei ac defensionem
ecclesie Christiane necnon ad vestri reverenciam, inclite Auguste, quia
vos pro magna parte inficere nititur singulariter, cogitavi hunc brevissi-
mum tractatum colligere ad confutandum errores eosdem.

Cap. II. ponens tres articulos datos a dominoCle-
mente papac) sexto.

Sciendum est itaque, quod anno domini MCCC°XCVII° 3° kal. decem-
bres dominus Clemens papa sextus, cuius memoria in benediccione sit,
misit per diversa loci orbis et specialiter per Alamaniam literam quorum-
dam articulorum, quos quilibet notabiliter promovendus in ecclesie Dei
iurare deberet credere atque fideliter confiteri. Et sunt tres precipue
positi sub hac forma ') : Ego confiteor me tenuisse et teuere (p. 462)
fidem katholicam ac credere et teuere, quod credit et tenet et d) docet
saneta mater ecclesia, et credidisse et adhuc firmiter credere, quod uon
spectat ad imperatorem papam e) seu summum pontificem deponere et
alium ') eligere vel creare, sed hereticum reputo et heresim dampuatam
per ecclesiam. Insuper ad saneta Dei ewangelia iuro, quod stabo et
parebo mandatis domini nostri Clementis pape sexti et ecclesie Romane
super iltatis iniuriis et contumaeiis et rebellionibus fautoriis et aliis
implicite vel s) explicite per me h) commissis, per me ;j confessatis et
non confessatis ac certis penis in curia ab homine vel a iure propter
premissa a) vel ea tangencia latis. Et quod eidein domino pape eiusque
successoribus canonice intrantibus de cetero ero k) fidelis, eisque debitam
reverenciam et obedienciam exhibebo ; Domino quoque Karolo regi Roma-
norum tamquam Romanorum regi per eandem ecclesiam approbato obe-
diam et parebo.

Contra hos tres articulos primo invehitur adversarius in genere,
seeundo in specie per plures raciones contra quemlibet eorum. Primo

a) B : deliquid, b) E. : korr. a. R. ans Seeundo. c) E. : pape. d) E. : ac.
e) E. : am Rande ergänzt. f) E. : eligere alium. g) E. : et korr. ans vel.
h) folgt conf. ausgestrichen. i) p. m. fehlt E. k) fehlt E.

1) Vgl. die vollständige Formel bei Raynald, Ann. 1348, 15.

2) B. p. 3.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 349

namque tamquam veneno aspidum sub labiis suis taliter incedens intoxi-
cat orbem, dicendo quod :

„dicta litera confessionum domini Clementis pocius litera sit abiura-
cionum et confusionum, quam litera confessionum bonarum factaque sit
ad seminandum cisma et discordiam inter catholicos viros »), atque quod
nitatur de katholicis facere hereticos et de hereticis filios ecclesie",

quod absurdum et erroneum b) est in auribus fidelium christianorum
audire contra determinacionem ecclesie et sacram scripturam seu dicta
summorum pontificum ac sanctorum patrum diffinita etc. c).

C a p. III. De impugnacione primi articuli.

Contra primum articulum adversarius specialiter procedit sub hac
forma dicendo, quod :

„secundum iura summorum pontificum scilicet canonica, si papa est
firmus et stabilis sicut bonus pastor, qui animam suam dat pro ovibus
suis, in fide catholica et in bonis moribus, nullus imperator habet pote-
statem deponendi talem papam seu summum pontificem et alium instituere,
quia in tali casu papa non habet superiorem in terris. Nee usquam in-
venitur, quod aliquis christianus d) imperator deposuerit aliquem papam
catholicum de papatu et alium instituerit. Si vero papa deviat a fide
catholica et bonis moribus, talis desinit esse prelatus ecclesie et est
omni auetoritate et potestate privatus et minor quoeunque catholico,
quod probatur XXIV. q. I. c. Audivimus et § e) Sin autem l), et omnes
catholici habent ab eius obediencia recedere et eum tamquam ipso facto
omni auetoritate et potestate privatum repudiare, XVI. q. ultima §. Sane*) ;
et XIX. di. c. Anastasius'6) in textu f)> et glossa ordinaria; nee pastor,
sed subversor dici potest, XXV. q. II. c. Si ea destruerem 4), et lupus pocius
quam pastor est dicendus, XXIII. q. 4. c. Tres personas 5). Et hodie per
sentenciam consilii universalis ecclesie omnis heresis et omnes heretici
sunt exeommunicati et dampnati ipso facto, Extra de hereticis c. Ex
communicamus I et §. C reden tes 6) et c. Ad abolendam 7) et c. Excommuni-
camus II. 8). Cum ergo imperium sit s) a Deo solo et superiorem in tem-
poralibus non habeat in terris, XCVI. di. c. Cum ad verum"), et c. Duo

a) E. : veros. b) E. : erraneum. c) fehlt B. d) B. •. cristianus

e) E. : etc. korr. in B. f) E. : inter. g) fehlt B.

1) c. 4. C. 24. q. I and Gratian.

2) c. 15. C. 16. q. 7.

3) c. 9. dist. 19.

4) c.4. C.25.q.2.
ö) c. 12. C. 23. q. 4.

6) c. 13. X de hereticis (V, 7) § 5.

7) c. 9. ibid.

8) c. 15. ibid.

9) c. 6. dist. 96.

350 XI. KONRAD VON MEGENBERQ

sunt1) et c. Si a) Imperator*), in textu et in glossa, ideo quilibet Im-
perator de tali papa heretico habet iudicare, scilicet ab omni auctoritate
et potestate a sancta matre ecclesia privato, et habet talem hereticum
ab omni iure denunciare privatum, ut legitur in legendis et cronicis per
plures imperatores hoc esse factum et specialiter imperatorem Ottonem
primum, qui denunciavit et deposuit papam Iohannem XII. de papatu.
Ymmo absurdum est et erroneum dicere, quod imperium, quod est a solo
Deo, non habeat auctoritatem, potestatem et iurisdicionem denunciandi
et deponendi papam deviantem a fide catholica vel errantem in bonis
moribus et una cum clero et populo Romano alium papam catholicum
instituendi et specialiter, quando b) cardinales habent caudam colligatam
cum erroribus pape deviantis a fide catholica et bonis moribus. Ymmo
(p. 463) quilibet bubulcus catholicus est3) maior papa non catholico.
Nam ut dictum est, ecclesia nullum hereticum tollerat c), set dampnat
et excommunicat. Alias si pape devianti a fide catholica et bonis mori-
bus obediendum esset, ut aliqui erronei dicere perhibentur, tota fides
posset periclitari. Quid enim ? si papa foret potens, puta quia de genere
nobili vel aliter per suam et sequacium suorum potenciam ita timeretur,
quod nullus auderet sibi contradicere ; vel esto, quod omnes cardinales
et clerus sibi d) in suis erroribus consentirent e), si tali foret obediendum,
tota fides periclitaretur, quia omnes homines saltem de facto sibi in suis
erroribus consentire viderentur non resistendo./ Item secundum hoc male
fecissent sancti per ecclesiam canonisati, qui restiterunt summis ponti-
ficibus deviantibus a fidei veritate, quod est erroneum dicere, sicut sanc-
tus Hilarius Leoni pape et sanctus Athanasius *) et sanctus Eusebius
Liberio Ariano et alii quam plures sancti et clerus Romanus pape £)
Anastasio et sie de aliis, prout in legendis et cronicis continetur sanc-
torum, papis errantibus restiterunt. Tales enim non resistentes pape de-
vianti a fidei veritate, sed consencientes sibi in erroribus suis sunt omni
auctoritate et h) potestate privati et in latam sentenciam contra ') fautores
hereticorum ineiderunt k) per universalem ecclesiam, ut patet Extra de •)
sentenc+a exeommunicacionis c. Excommunicamus I. et §. Credenfes 4).
Et sicut legitur in decretis et in historiis ac cronicis imperatores per
ongiora tempora cum clero et populo Romano urbi et orbi de summo
pontifice providebant. Et usque ad tempora ista pape et cardinales de-

a) fehlt E. b) E. am Bande korr. c) E. : toller.it korr. a, toleret.
dj fehlt E. e) E. : consentire viderentur. f) E. : Anathasius. g)fehH E. ;
papa : B. h) E. wiederholt. i) B. : extra. k) E. : ineidunt. \) E. am

Rande korr.

1) c. 10. dist. 96.

2) c. 11. dist. 96.

3) B. p. 4.

4; c. 13. X de heret. (V, 7) § 1 und 5.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 351

scenderunt ab istis papis institutis per imperatores a), clerum et populum
Romanum et ab eis habuerunt originem b) et habent ; quod factum es-
set c) huic articulo contrarium. Et ideo dominus Clemens, qui nominat
se papam sextum, timens in futurum de se ipso, prius vult prevenire
quam preveniri, specialiter decipiendo bonos et catholicos viros de Ala-
mania d) et involvendo e) eos cum astuciis in errores et hereses per sanc-
tam matrem ecclesiam sentenciatas f). Et secundum hoc dictum domini g)
Clementis, scilicet quod non spectat ad imperatorem papam seu sum-
mum pontificem deponere et alium eligere vel creare, sed hoc hereticum
reputo et heresim dampnatam per ecclesiam, sequeretur, quod a tempore
primi pape instituti per imperatorem, clerum et populum Romanum usque
ad tempora ista ecclesia fuisset in errore, quod est erroneum dicere et
contra articulum fidei. Eciam ») secundum hoc dominus Clemens non
esset summus pontifex, qui habuit et habet originem ab Ulis pontificibus
per imperatores institutis. Et primus qui fuit electus in papam per car-
dinales fuit Nicolaus secundus anno domini MCCLXII k) in Tussia civitate
Senensi l ). Sequitur ergo, quod erroneum et absurdum est dicere, quod
ad imperatorem, qui est caput mundira) in temporalibus et n) superiorem
non habet in terris, quia a solo Deo est, de voluntate cleri et populi
Romani non spectat, papam hereticum seu summum pontificem deponere
ac denunciare et alium catholicum creare sive eligere".
Hec de articulo primo °).

Cap. IV. Der) impugnacione secundi articuli.

Secundum vero articulum, qui sie ineipit : Insuper ad saneta Dci
evangelia iuro etc., adversarius sie impugnat :

„Quia, ut dicitur Extra, de iureiurando c. Sicut nostri1) non iura-
menta, set periuria pocius sunt dicenda que contra utilitatem ecclesie
attentantur q) et iuramentum habet r) tres comites, scilicet veritatem, iudi-
cium et iusticiam. XXII. q. 4. § quod autem*), tibi autem' ista defuerint,
non est iuramentum, set periurium. Ideo ut iuramentum sit licitum, oportet
videre, utrum dominus Clemens, quia se nominat papam sextum, sit ve-
rus episcopus Romanorum et apostolicus, quia3) legitur ad Titum I.e.4):
Oportet enim episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem, non

a) korr. E. b) E. folgt et. c) fehlt B. d) fehlt E. e) E. : Ali-
mannia. f) E. : non involvendo. g) E. : sentenciata. h) E. korr. in
dictum. i) B. auf Rasur. k) so E. B. statt MLVIII. 1) B. : Stuensi.
m) E. eingeschoben : et. n) E. gestrichen. o) B. fehlt hec bis primo.
p) fehlt E. q) B. E. fehlt non iuramenta bis et. r) E: debet habere.

1) c. 27. X. de iureiur. (II, 24).

2) c. 23. C. 22 q. 4, Gratian § 1.

3) B. p. 5.

4) Tit. 1, 7—9.

352 XI. KONRAD VON MEGENBERG

superbum non iracundum, non vinolentum, non percussoretn, non turpis a)
lucri cupidum, sed hospitalem, benig num, sobrium, iustum, sanctum, con-
tinentem, amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem ser-
monem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos, qui contradicunt,
qrguere. Hoc apostolus Paulus/ Et quia de dicto Clemente dicitur et pu-
blice per (p. 469) mundum divulgatur, quod amasias publice teneat et
filios procreaverit b) et habeat et ad dignitates ecclesiasticas eos promo-
verit, quod non est c) secundum doctrinam apostoli, et quod peius est
dictus dominus Clemens est cismaticus, quia ipse inter regem Anglie et
Francie ponit cisma et partem tenet, discordias et guerras inter eos pro-
vocat, item thesaurum d) ecclesie disper^it e) et inter Assasinos et Ma-
landrinos guerras fovet, dans stipendia f ) pro predictis guerris et preliis
constituendis, quia vult adimplere s) illud, quod dicit hj psalmista de male
agentibus «) J): Quik) cogitaverunt iniquitates in corde, tota die consti-
tuebant prelia. O quantus luctus omnium, quanta precipue merencium
lamenta christianorum de hominibus l) in preliis moriencium; non atten-
dens illud apostoli II. ad Timoth. 2. c : a) Nemo, inquit, militans Deo in-
plicat se negociis secularibus ! /Unde talia facinora et enormia non de-
berent esse in apostolico et vicario seu dispensatore Christi, quia in-
sanam) sunt audire in auribus fidelium christianorum aut videre, qui
deberet esse speculum tocius christianitatis, sed est umbra tenebrosa.
Et quod deterius fidei catholice est, ipse habet caudam colligatam cum
gestis, factis et erroribus pape Iohannis XXII n) ; qui delectabatur per
Universum orbem ponere cisma, scandala, prelia, discordias et guerras
ac homicidia consentire inter fideles christianos, de catholicis facere he-
reticos et hereticos vocare filios ecclesie. Exemplum de excellentissimo
domino, domino Ludwiko °) IUI0 Romanorum imperatore, qui fuit fidelis
christianus et devotus, quia noluit consentire in gesta et facta etp) er-
rores seu hereses predicti Iohannis, specialiter propter duo statuta, si
dici possunt, ymmo verius destituta, posita in septimo libro decretalium,
sub titulo de iureiurando, quorum primum incipitur: Romani principes3);
secundum statutum positum est sub titulo de sent. et re iud., quod in-
cipitur Pastoralis cura*), per que duo statuta iura imperii et totum im-
perium annichilantur et destruuntur q) ; et propter quatuor constitucio-

a) E : temporis, b) B : procreavit. c) fehlt E. d) E thesauros

korr. in thesaurum. e) Korr. E. f ) E : stipendia, Endung radiert ;

B: stipendiaria. g) E: implere. h) Ekorr. i) B: legentibus. k) Ekorr.
ans quia. 1) E : h korr. m) E : insona. n) E korr. aus XX. o) B : Lod-
wiko. p) E : ac. q) B : annichilatur et destruitur ; E korr.

1) Ps. 139, 3.

2) 2. Tim. 2, 4.

3) c. un. de iureiur. in Clem. (II, 9).

4) c. 2. de sent. et re iud. in Clem. (II, 11).

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 353

nes hereticales, quarum una incipit Ad conditorem, secunda Cum inter
nonnullos, tercia Quia quorumdam1), quarta Quia vir reprobus'% in qui-
bus constitucionibus sunt multi errores et hereses contra sacram scrip-
turam et determinacionem ecclesie et sanctorum patrum diffinita b). Et
de facto c), cum de iure non posset, predictus dominus Iohannes voluit
se intromittere de factis imperii dicens, quod institucio et regimen im-
perii de iure ad ipsum pertineret, sicut in predictis suis constitucionibus
continetur. Et propter hoc fulminavit per Universum orbem sentencias
contra prefatum dominum imperatorem et omnes sibi adherentes, tam-
quam contra rebelles et contumaces ecclesie ; et hoc fecit contra omnia
iura et post appellacionem factam. Et quia dictus dominus, qui se no-
minat Clementem papam sextum, non canonice intravit in ovile ovium
sancte matris ecclesie tamquam pastor, quia bonus pastor animam c)
suam dat pro ovibus suis, set aliunde intravit d), tamquam mercenarius,
qui dispergit oves et mactat, quia mercenarius est, et quia fuit intrusus e)
per fautores pape Iohannis heretici, qui habebat caudam colligatam cum
eisdem erroribus et heresibus ipsius, volentes servare dictum philosophi:
omne simile applaudit suo simili, ideo tarn dominus Iohannes, quam do-
minus Clemens et fautores ipsorum sunt privati omni auctoritate et po-
tencia ipso iure et de facto per sentenciam canonis prolatam in omnes
hereticos et fautores et defensores eorum f), ut patet Extra, de hereticis
c. Excommunicamus I et § Credentes et c. Excommunicamus II4); ita
quod non est faciendum, prestandum seu obediendum nee observandum
talia iuramenta tali heretico et fautori hereticorum, nee ?) clerici h) vel
religiosi seu mundani euiuseunque condicionis vel preeminencie existant,
qui iuraverunt predicto Clementi vel commissariis ipsius, tenentur ad
observanciam predictorum iuramentorum. Nam illa iuramenta non pos-
sunt sine detrimento animarum suarum aliqualiter observari, quod osten-
ditur et probatur racionibus infrascriptis. Prima racio sie sumitur. Cer-
tum est, quod saneta Romana catholica et apostolica ecclesia Extra de
heretic. c. ultimo B), diffinit et determinat in hec verba (p. 465) dicens :
Absolutos se noverint > ) a debito fidelitatis et tocius obsequii quicumque k)
manifeste lapsis in heresim aliquo pacto ] ) quacumque firmitate allato m)

a) B. E. : inprobus. b) Endung korr. E. c) Korr. E. d) E : aliunde
intravit am Rande, im Texte ausgestrichen. e) E korr. aus instrusus.
f) fehlt E. g) B : riet. h) B : clerico. i) E überschrieben. k) B : folgt
la ausgestrichen. 1) B : patro. m) E : fallato.

1) c. 3—5, tit. 14, de verb. signif. in extrav. Joh. XXII., auch Bullar.
Francisc. V, 235 A; 256; 271.

2) Bull. Francisc. V, 408.

3) B. p. 6.

4) c. 13. § 5 X de heret. (V. 7) und c. 15 ib.

5) c. 16. X de heret. (V, 5).

Scholz, Texte. 2.o

354 XI. KONRAD VON MEGENBERG

tenebantur astricti, et glo. ord. super verbo absoluto dicit : Ipso iure ex
quo manifeste lapsi sunt. Et super verbo aliquo pacto a) dicit glossa :
Eodem modo b) si per iuramentum. Et XV. q. VI. c. Nos sanctorum di
citur1): Eos qui excommunicatis fidelitate aut sacramento constricti sunt
apostolica auctoritate absolvimus a sacramjnto et ne sibi fidelitatem
servent omnibus modis prohibemus. Et glo. Hostiens. super verbo absol-
vimus dicit: id est absolutos ostendimus ; et in eodem capitulo XV. q.
Vi. c Iuratos sanctus Urbanus papa diffinit dicens 3) : Iuratos Gwidoni
comiti milites ne ipsi, quamdiu excommunicatus est, serviant, prohibeto.
Qui c) si sacramentum pretenderint, moneantur, oportere Deo niagis ser-
vire quam hominibus; fidelitatem enim quam christiano principi iurave-
runt d), Deo eiusque sanctis adversanti et eorum precepta calcanti nulla
cohibentur auctoritate persolvere e).

Hec ibi. Ex quibus clare et manifeste patet, quod iuramentum quod-
cunque prestitum ad instanciam sive in favorem illius, qui in heresim
manifeste lapsus est vel excommunicatus, non obligat nee astringit illum,
qui illud prestitit ad ipsius iuramenti observanciam, quia ipso iure est a
tali iuramento per ecclesiam catholicam absolutus. Et patet, quod tale
iuramentum prestitum per predictos clericos et religiosos seu mundanos
pape Clementi seu commissariis eius non possunt absque detrimento et
periculo animarum suarum aliqualiter observare nee mandatis seu sen-
teneiis obedire nee parere. Secunda racio sie sumitur: aut illi, qui dic-
tum iuramentum fecerunt, sciebant, quando iuraverunt, predictum papam
in favorem hereticorum ineidisse {) aut ignorabant. Si s) sciebant, tunc
tale iuramentum contra dominum imperatorem et filios obedientes et ad-
herentes eis illicitum fuit, quia fuit contra mandata Dei et ecclesie sue
sanete, quibus preeipitur, non esse prestandum iuramentum lapsis in
heresim aut favorem hereticorum nee excommunicatis manifeste obedien-
dum nee favendum nee h) parendum, quia hoc in preiudicium fidei ca-
tholice et ecclesie verteretur. Et ideo tale iuramentum per supradictos
viros nullo modo servandum est nee servari 3) debet nee potest absque
periculo et detrimento animarum suarum, ut probatur XXII. q. IUI. per
totum et in § Tribus 4) et § Ecce 5), ubi dicitur in hec verba : Illicita
iuramenta laudabiliter solvuntur et dampnabiliter observantur; et in se-
quenti c. in fine et c. Mulier 8). Item eadem causa XXII. q. IUI. c. Inter

a) B: patro. b) B : et dummodo. c) B: quod. d) E: iuraverint.
e) E : absolvere ; ab — ausgestrichen. f) E : lucidisse. g) E : Sed-

h) E : aut.

1) c. 4. C. 15. q. 6.

2) c. 5. C. 15 q. 6-
H) B. p. 7.

4) c. 19. C. 22 q. 4.

5) 1. c. c. 19 pars 2, Gratian.

6) ib. c. 21.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 355

cetera1) beatus Augustinus doctor ecclesie sie dicit : Iuramentum non est
inventum, ut sit vinculum iniquitatis seu cuiuscumqae criminis, et infra:
Periurii namque pena percutitur et a) velut b) homieida in extremo
examine a iusto iudice dampnabitur, per quem sacrosanetum ewangelium
ad iniüstwn et illicitum et Deo c) minime amabile quasi testimonium
iuste et humane peticionis adducitur. Et hec eciam probantur Extra de
iureiur. c. Quanto 2), ibi : Cum iuramentum non fuerit insiitutum, ut esset
vinculum iniquitatis; et in fine dicitur : Satisfactionem iniunetam sibi pro
illicito iuramento studeas adimplere. Et Extra de hiis que fiunt a maiori
parte capituli c. 1° dicitur3): Nee enim iuramenta, sed pocius periuria
sunt dicenda qued) contra utilitatem ecclesie et sanetorum patrum ve-
niunt instituta. Hec ibi. Constat autem contra iusticiam et contra pre-
cepta divina seu contra Judicium e) sacrorum canonum fore, si obediatur
senteneiis et mandatis predicti domini Clementis et ipsius sequaeibus, et
si ipsorum mandata servantur. Ergo dicti clerici et religiosi seu mundani
non tenentur ad observanciam ipsius iuramenti, sed pocius agere peni-
tenciam debent pro illicito prestito iuramento, nee illud f) iuramentum
possunt absque detrimento et periculo animarum suarum aliqualiter ob-
servare.

Tercia racio sie sumitur. Si autem predicti clerici tarn religiosi quam
mundani nesciebant ?) predictum dominum dementem in favoribus here-
ticorum fuisse, quando prestiterunt illud iuramentum contra dominum
imperatorem et filios ipsius ac ipsis (p. 466) adherentes seu obedientes,
sed credebant ipsum verum ac catholicum ac legitimum papam esse,
nee periuri dici debent nee possunt, si contraveniunt. Et hoc probatur
XXII. q. IUI. c. § Illicitum4) et extra de iureiur. c. Ad nostram5). Nam
in omni iuramento promissorio intelligitur condicio : si illud quod iuratur
non est contra Deum nee canonicis obviat institutis, Extra de iureiur.
c. Quemadmodum6) in textu et in glo. et in dicto c. Ad nostram in fi.
ubi dicitur sie : Nee tu quando iurasti sub premisso tenore, habebas in
mente, ut propterea venires contra canonicas sanetiones, alioquin non
iuramentum, sed periurium pocius extitisset. Hec ibi. Ex predictis igitur
concluditur manifeste, quod dicti clerici tarn religiosi, quam mundani,
cuiuscumque condicionis vel eulminis existunt, in omni casu sive illi,
qui requiruntur a domino demente seu h) commissariis ipsius, ad supra-

a) B: uel. b) B folgt et. c) fehlt B. d) B : qua. e) B: iudicia.
f) fehlt B. g) E : nescierunt. h) B: folgt a.

1) ib. c. 22.

2) c. 18 X. de iureiur. (II, 24).

3) c. 1 X. de his que fiunt a maiori parte cap. (III, 11).

4) e. 23 C. 22. q. 4 Gratian.

5) c. 21 X. de iureiur. (II, 24).

6) c. 25 ibidem.

356 XI. KONRAD VON MEGENBERG

dictum iuramentuni prestandum non tenentur. Aut illi qui prestilerunt a),
sciebant illum in excommunicacionis sentenciam seu fautoriam heretico-
rum incidisse sive non, in quolibet casuum predictorum dicti clerici seu
religiosi ac mundani ad huiusmodi iuramenti observanciam non tenentur.

Et ex hoc apparet manifeste hominibus intuentibus et intelligentibus,
quod dominus Clemens, qui se nominat papam sextum, timens in futu-
rum de se ipso, vult prius prevenire quam preveniri, quod futurus impe-
rator propter hereses b) suos una cum clero et populo Romano c) deponat
eum a papatu et alium eligat, et ex totis viribus suis conatur secundum
consuetudinem hereticorum involvere simplices et fideles christianos in
errores et hereses suas et inducere (l) eos ad prestandum iuramenta sibi
et complicibus suis, cum quibus habet caudam colligatam".

Hec de articulo secundo per adversarium.

Cap. V. De impugnacione tercii articuli.

Tercium x) autem articulum, qui sie ineipit : Domino preterea Ka-
ro/o etc., adversarius sie impugnat dicens quia :

,,Ut dilueidius appareat intentum, ad licitum iuramentum duo princi-
paliter requiruntur. Primo enim videndum est, utrum dominus Clemens,
dato quod esset catholicus et verus papa, habeat talem potestatem or-
dinatam preeipiendi et inquirendi fidelibus christianis ad prestandum
iuramentum contra veritatem et in destruccionem populi christiani, quia
potestas pape non extendit se nee est ordinata e) ad inquirendum iura-
mentum contra veritatem, set pro veritate nee in destruccionem veritatis,
set in edificacionem, sicut expresse probatur f ) IIa epistola ad Corin-
thios 13° s) c. et ultimo c. 2) ubi apostolus loquens de potestate sua et alio-
rum apostolorum dicit sie : Non enim possumus aliquid contra veritatem,
set pro veritate, et infra : Ideo hec absens scribo vobis, ut non presens
durius agam secundum potestatem, quam dominus michi dedit in edifi-
cacionem et non in destruccionem. Et ideo tale iuramentum contra veri-
tatem et in destruccionem populi christiani sive tocius imperii non est
iuramentum, set periurium ; et per consequens domino Clementi non est
obediendum contra veritatem nee in destruccionem, quia potestas pape
non extendit se nee est ordinata ad hoc.

Secundo videndum est, utrum contineat veritatem, scilicet utrum do-
minus Karolus sit rex Romanorum. Et probatur, quod non, secundum
iura canonica et iura imperii ac ordinacionem summorum pontificum seu
sanetorum patrum diffinita. Nee dici debet nee esse potest, ymmo quod

a) E : folgt si. b) E : errores et hereses. c) E folgt non einge-

schoben, d) E. korr. e) E : ad hoc durchgestrichen. Das Folgende

bis ordinata ad hoc steht auf einem eingeklebten Zettel, auf den im Texte
verwiesen ist ; dieselbe Hand. f) E folgt: per apostolum. g) B. E: 10.

1) ß p. 8.

2) IT. Cor. c. 13, 8 //. 10

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 357

plus est, non est rex Boemie nee comes Lucenburgensis a), set est omni
auetoritate et potencia privatus racionibus infrascriptis. Prima racio sie
sumitur. Ille qui debet b) ad dignitatem regalem Romanorum eligi, non
debet esse rebellis imperii seu de genere rebellium ecclesie, non c) ex-
communicatus, non periurus nee fautor hereticorum, quia talis d), seeun-
dum quod e) est superius probatum, privatus est omni auetoritate et po-
tencia ab ecclesia et omnibus feudis, dignitatibus et graeiis, quas tenet
ab imperio, denudatus est eciam f) ab omni iure, ita quod remanet sicut
statua. Item eleccio talis debet fieri ab electoribus veris et legitimis
electis seeundum ordinaciones sacri imperii, non s) periuris, non privatis
aliqua imperiali lege, convocatis per illum, qui debet h) electores convo-
vocare in Franckenfurt in termino et die prefixa ad eligendum. Eciam
talis eleccio non debet fieri i) contra voluntatem superioris nee k) vi-
vente alio rege vel imperatore. Set dominus Karolus est de genere re-
bellium ecclesie, quia dominus Heinricus, bone memorie Romanorum im-
perator, avus predicti domini Karoli, dedit sentenciam contra dominum
Robertum, Apulie regem, et dominus Clemens papa quintus suspendit
predietam sentenciam vocando dominum Heinricum Romanorum impera-
torem periurum et exeommunicatum. Et in congregacione prelatorum facta
Wienne super Rodanum per predictum dementem quintum factum fuit
quoddam statutum, quod positum est in VII0 decretalium sub titulo de
iureiurando et ineipit Romani prineipes l ) l). Item fecit aliud statutum
positum in eodem libro VII0 sub tytulo de sen. et re iudi., quod ineipit
Pastoralis cura2), per que statuta iura, consuetudines ac libertates im-
perii et prelatorum ac prineipum electorum imperii et imperialis digni-
tatis preeminencia ac potestas et auetoritas subvertuntur et destruuntur
de facto (p. 467), sicut ipsorum statutorum inspeccione colligitur eviden-
cius. Atque per eadem statuta papa sibi de facto usurpat auetoritatem
et iurisdicionem in temporalibus et super totum imperium contra iura
divina, sacros canones et sanetorum patrum diffinita seu decreta. Exm)
dictis statutis positis in VII0 dominus Heinricus, bone memorie Romano-
rum imperator3), zelo fidei et sacri imperii fecit processum contra eadem
statuta ex multis racionibus et iuribus, que inserere nimis foret prolixum. Et
seeundum asserciones clericorum de Avinione, quieunque facit processus
directe vel indirecte n), implicite vel explicite, publice vel oeculte contra
opiniones, asserciones et ordinaciones ipsorum, habetur per eosdem et

a) E : de Lützenburg. b) B : nachgetragen. c) B : nee. d) fehlt B.
e) fehlt B. f) E : eciam est. g) B : nee. h) E : habet. i) E : nach-
getragen, k) E : nachgetragen ; fehlt B. 1) E : prineipis. m) E : Et ex.
n) E : fehlt vel indirecte.

1) c. un. in Clement, de iureiur. (II, 9).

2) c. 2. Clement, de sent. et re iud. (II, 11).

3) B. p. 9,

358 xi. konrad von megenberg

vocatur rebellis ecclesie excommunicatus et hereticus et privatus ipse et
sui heredes usque ad terciam generacionem omni auctoritate et dignitate,
iurisdicione et potestate. Set dominus Karolus est tercia generacio pre-
dicti bone memorie domini Heinrici a) imperatoris. Ergo quamdiu stabunt
predicta statuta in VII0 posita et dominus Karolus habebit amiciciam et
specialem conversacionem cum Ulis clericis de Avinione, qui predicta
statuta habent tamquam catholica, fatetur avum suum dominum Heinri-
cum Romanorum imperatorem fuisse excommunicatum, rebellem ecclesie,
periurum et hereticum et per consequens se ipsum. Et sie b) concluditur,
quod dominus Karolus ex predictis de iure non est rex Romanorum nee
rex Boemie nee comes de Lucenburg c), set est omni dignitate et pote-
state d) privatus, et quilibet potest de iure et debet et bona sua inva-
dere et eum privare tamquam rebellem fidei catholice veritatis, eciam
bona domini Heinrici, Romanorum imperatoris, avi sui. Set si dominus
Karolus vellet benefacere cum illis, qui instituerunt eum regem Romano-
rum, imperare e) deberet, quod supradieta statuta per clericos de Avi-
nione revocarentur et hoc publicaretur per Universum orbem. Tunc fideles
fidei catholice et sacri imperii haberent causam promovendi eum ad di-
gnitatem imperialem et tunc imperium destruetis supradictis statutis et
constitucionibus hereticalibus et saneta mater ecclesia, que per f) supra-
dictos clericos adulteratur, starent in iuribus suis. Credit ipse dominus
Karolus, quod ista que facta sunt circa eum in statuendo ipsum regem
Romanorum, sint facta propter dileccionem, quam habeant ipsi clerici de
Avinione ad ipsum ? Certe non ! Set solum facta sunt ad ponendum g)
cisma et discordias inter fideles christianos et ad destruccionem sacri im-
perii, quia stantibus illis statutis supradictis seeundum illos clericos de
Avinione imperium nullam iurisdicionem habet. Immo si dominus Karo-
lus, posito quod esset verus et legittimus rex Romanorum, vellet servare
et regere se seeundum iura imperii antiquitus observata, prout decet re-
gem Romanorum, predicti clerici de Avinione exeommunicarent eum ;
immo ad presens derident eum cachinando de ipso et vocant ipsum sti-
pendiarium et cursqrem ipsorum. Et mundani videntes et audientes talia
derisoria de domino Karolo a predictis clericis fieri, vocant dominum
Karolum regem clericorum seu stipendiarium ipsorum.

Secunda racio sie sumitur. Certum est, quieunque iurat fidelitatem
imperatori et postmodum in contrarium facit, efficitur rebellis imperio h)
et periurus. Et talis privatus est feudis et graeiis ac omnibus dignitati-
bus imperialibus. Set anno domini MoCCCoXXX°VIII0 dominus Karolus
volens ire in Franciam misit domino Ludwico quarto Romanorum impe-

a) E: folgt Romanorum. b) E: am Rande korr. c) E: Lutzenburg.
d) E: potencia. e) E: imperatorem. f) fehlt B. g) B : deponendum.
h) B : imperii, E korr. in : imperio.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 359

ratori nunccios pro conductu et securitate, quod posset transire cum du-
centis equitibus per Alamaniam a). Quod fuit concessum. Et transiens per
Frankenfurt l) inventum fuit, quod ducebat plures quam quingentos. Au-
diens hoc dominus imperator, quod deceptus fuerat a domino Karolo et
ipse existens in Frankenfurt dominus imperator, fecit vocari b) ad se dic-
tum dominum c) Karolum, qui dominus Karolus domino imperatori fide-
litatem iuravit et habere ipsum pro vero et Iegittimo imperatore contra
omnem personam 2) excepto contra patrem ; et sie d) reversus fuit in
Boemiam.

Postmodum anno domini MCCCXLVI excecatus et induetus ab here-
ticis et fautoribus hereticorum seu a rebellibus ecclesie catholice, scilicet
a clericis de Avinione et sequaeibus ipsorum et aliquibus electoribus (p. 468)
seu simoniacis et periuris fecit se eligi et institui e) de facto in regem
Romanorum, cum de iure non posset, contra iura et f) consuetudines
imperii, scilicet non s) in loco debito nee per illum, qui habet electores
convocare, nee in termino et die prefixa atque vivente domino Lod-
wiko IV0 Romanorum imperatore. Et quando fuit bene institutus in regem
Romanorum seu in regem clericorum, impetravit confirmacionem a cle-
ricis hereticis de Avinione, scilicet a domino Clemente, qui se nominat
papam sextum, que impetracio et confirmacio fuerunt contra iura imperii
et consuetudines antiquitus conservatas, cum imperium sit a solo Deo,
et contra legem prolatam in contrafacientes anno domini MCCCXXXVIII h)
VI0 die mensis Augusti, presentibus imperii electoribus et domino Ede-
vardo '*), divina gracia rege Anglie, in Confluencia, civitate archiepiscopi
Treverensis, que lex ineipitur : Licet iuris, ubi dicitur sie 3) :

Postquam k) aliqais eligitur in regem Romanoram ab electoribus
imperii concorditer vel a maiori parte eorundem, statim ex sola eleccione
est rex Romanorum verus nee indiget approbacione, confirmacione et auc-
toritate vel consensu sedis apostolice aut alieuius alterius. Et quieunque
contra hec declarata decreta et dif finita vel aliquod ' ) eorum asserere
seu dicere aut asserentibus sive ra) dicentibus consentire vel eorum man-
datis n), literis vel preeeptis obedire presumpserit °), eos omnibus feudis
que ab imperio detinent et omnibus graeiis, iurisdicionibus, privilegiis
et immunitatibus a nobis vel predecessoribus nostris eis p) concessis ex
nunc privamus et ipso iure et <0 facto decernimus esse privatos. Insuper

a) E: Alamoniam. b) fehlt B. c) fehlt E. d) E : sicut. e) B:
destitui. f) fehlt B. g) E am Rande erg. h) B. E : MCCCXLVIII.
i) E : Edebardo. k) E : post ; eingeschoben : quam. 1) B : aliquid E : ali-
quod, korr. ans aliquid. m) B: seu dicere. n) B folgt : aut. o) B: pre-
sumserit. p) E : am Rande. q) E folgt : de.

1) Vgl. E. Werunsky, Gesch. Kaiser Karls IV., B. 1, 227 und 446 ff.
Exkurs II.

2) B p. 10.

3) Vgl. auch Xeues Archiv XXX p. 100—102.

360 XI. KONRAD VON MEGENBERG

eos crimen lese maiestatis decernimus incurrisse et penis omnibus in-
positis lese maiestatis crimen committentibus subiacere.

Hec sunt verba dicte legis, ita quod ex omni casu dominus Karolus
et predicti electores, qui eum elegerunt contra omnia a) iura et consuetu-
dines comprobatas imperii, sunt privati omnibus graciis et feudis que ab
imperio detinent, et incurrerunt crimen lese maiestatis. Igitur ex omni
iure dominus Karolus remanens sicut statua dealbata seu b) idolum cle-
ricorum hereticorum de Avinione.

Tercia racio sie sumitur. Manifestum est, quod quieunque est fautor-
hereticorum vel defensor fautorum hereticorum, talis est exeommunicatus
et nullam iurisdicionem, auetoritatem et potestatem habet, set est sicut
idolum nee ad aliquam dignitatem potest nee debet eligi de iure nee
ipse aliquem alium ad aliquam dignitatem potest dare seu conferre ali-
cui, ut superius est probatum. Set dominus Karolus est fautor et defensor
clericorum de Avinione, scilicet domini Clementis, qui se nominat papam
sextum, et sequacium ipsius, qui Habet caudam colligatam cum ipsis c),
qui sunt fautores heretici, scilicet lohannis XXII. qui habuit supradieta
statuta et constituciones, immo verius destituta et destituciones, pro ca-
tholicis, per que statuta et constituciones domini lohannis sacra scriptura
impugnatur et contradicitur determinacioni ecclesie universalis atque
omnis religio volens vivere sine proprio d) destruitur et confundltur. Et
papa e) sibi de facto usurpat auetoritatem et iurisdicionem in f) tempo-
ralibus super totum imperium contra iura divina et sacros canones atque
sanetorum patrum decreta et contra iura sacri imperii. Que quidem prima
duo statuta, licet fuerint primo compilata per dominum Clementem quin-
tum tempore congregacionis *) prelatorum in Vienna super Rodanum, ta-
rnen fuerunt suspensa per eundem dominum Clementem ex aliquali motu
consciencie una cum aliis statutis per ipsum nunc compilatis, sicut s)
tunc patuit per literas per ipsum studio Parisiensi transmissas et per
mundum publice divulgatas2). Et postmodum de facto fuerunt per dominum
Iohannem XXII. approbata et confirmata contra omnia iura, sicut superius
dictum est, ut de ipsa approbacione et confirmacione eciam patet ex
prohemio, quia ipse dominus Iohannes fecit h) ex instancia regis Fran-
corum, qui rex semper fuit et est invasor et tyrannus Alamannorum et
imperii, eundem septimum librum. Et ex hiis pluribus, que in ipso libro VII0
continentur, hec probari et ostendi possunt, ita quod ex omni via stan-
tibus supradictis constitucionibus et statutis dominus Karolus est sicut ido-

a) fehlt E. b) Korr. E. c) E : folgt ausgestrichen : qui ipsis. d) E :
kor r. e) B : propterea. f) E : Korr, statt et. g) fehlt B. h) B : facit.

1) B. p. 11.

2) Vgl. Nicolaus Minorita, Böhmer, Fontes IV 598 und Denifle, Chart,
univ. Paris II 169, Note zu nr. 708, Ehrle, Arch. f. Litt. u. K.-G. IV 448 ff.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMÜM OCCAM 361

lum seu statua a) de iure sine re, ex quo habet specialem fautoriam cum
predictis clericis hereticis de Avinione, et fatetur do .inum (p. 469) Hein-
ricum Romanorum imperatorem, avum suum, fuisse hereticum, qui fecit
processum contra predicta b) statuta, ita quod non ad aliquam dignitatem
debet nee potest eligi imperialem nee aliquem alium ad aliquam digni-
tatem potest eligere, quia omni dignitate, iurisdicione, auetoritate et po-
testate privatus est tamquam fautor hereticorum, extra, de hereticis c. Ex-
communicamus I § Credentes ') et c. Excommunicamus II2) et per iura
imperii seu leges est privatus feudis/

Quarta racio sie sumitur, quia de iure et antiqua consuetudine c) im-
perii approbata est, quod ille, qui debet eligi in regem Romanorum, debet
eligi a veris prineipibus electoribus imperii, non periuris et rebellibus
seu imperii proditoribus, nee talis eleccio debet fieri vivente alio impe-
ratore, et in loco Franckenfurt, in die et d) termino prefixo per illum,
qui habet prefigere ad eligendum, et a maiori numero electorum. Sed
dominus Karolus e) est electus a minus veris electoribus, scilicet a f)
periuris et proditoribus ac cismaticis sacri imperii, nullam habentibus
auetoritatem. Quod probatur, quia anno domino M°CCC°XXXVIII ~) XV.
die Iulii domini principe- electores sacri imperii in civitate archiepiscopi
Moguntinensis que vocatur Lonstain super Renum convenerunt in unum
inter se ad prestandum iuramentum pro defensione sacri imperii et fidei
veritatis. In quo iuramento prestito dicitur sie circa medium3):

Insuper convenimus h) in unum, quod nos prefati imperii ac nostri
prineipatus honorem, quem ab ipso imperio habemus, nominatim ab elec-
cione ipsius ' ) imperii, in suis ac nostrorum k) prineipum electorum iuri-
bus, libertatibus et consuetudinibus, prout ab ') antiquo in nos tamquam ra)
sacri imperii electores perventum et deduetum existit, manutenere, de-
fendere ac tueri volumus pro omni possibilitate ac viribus n) nostrisy
sine fraude contra omnem hominem nullo penitus excluso. Nam hoc no-
strum tangit honorem et iuramentum. Et hoc nolumus omittere °) ex
qualkunque mandato a quoeunque vel quolibet promulgato, ex quo man-
dato imperium et nos ceteri prineipes electores in casibus p) supra-
scriptis q) quomodolibet possemus infirmari.

Et infra :

Omnes ergo prescriptos articulos et quemlibet eorum singulariter
promisimus bona fide et promittimus in presenti scriptura ad nostri prin-

a) E : korr. ans statuta. b) E : dieta. c) E folgt et ausgestrichen.
d) fehlt E. e) E korr. f) sc. a. E am Rande korr. g) ß E : MCCCXLVIII. ;
E: VIII auf Rasur. h) fehlt B. i) E: conveniemus. k) B: nrm.
1) B: in. m) E. B folgt: in nos. n) E: iuribus. o) E: obmittere.
p) E : talibus. q) E : prescriptis.

1) c. 13 § 5, X de heret. (V, 7).

2) c. 15. ibid.

3) Vgl. SB. d. Wiener Akad. XI. 702.

362 XL KONRAD VON MEGENBERG

cipatus honorem et eciam iuramus ad sancta sanctorum pro nobis et
successoribus nostris inviolabiliter observare nee in contrarium venire
nee ullo modo discedere.

Et infra :

Et deberemus coram Deo et mundo dehonorari, perfidi et periuri esse
et vocari, ubi vel quomodo in contrarium faceremus aut veniremus a)
quomodoeunque1) vel qualicunque astucia vel nutu contra predictos ar-
ticulos et b) quemlibet eorum sigillatim.

Hec sunt verba dicti iuramenti. Et iuramento prestito super hiis pre-
dicti prineipes electores fecerunt sibi fieri publicum instrumentum in
crastina die futura in pomerio sito c) iuxta villam Reyns d) super alveum
Reni, ubi prineipes electores sacri imperii Romani ad habendos traeta-
tus e) super eleccionibus aut aliis ipsius imperii negoeiis solent ut plu-
rimum convenire 2). Quod instrumentum ineipit f) sie : In nomine domini
Amen etc. Et infra : Reverendi in Christo patres et domini, domini etc.
Et infra :

Inviccm congregati et presencialiter constituti super iuribus et con-
suetudinibus sacri imperii Romani pertraetandis, habitis quoque quam
p Iuribus sepedicti imperii fidelibus tarn ctericis quam laicis ibidem pre-
sentibus, vocatisque nobis tribus notariis publicis propter hoc Concor-
diter et unanimiter $) factis interesse ipsos per ordinem, sub prestitis
eorum iuramentis et requisicionibus, prout moris est, ipsorum prineipum,
iudicando dixerunt et diffiniendo pronunciaverunt:

hoc est de iure et antiqua consuetudine imperii approbata, quod
postquam aliquis a prineipibus electoribus imperii vel a maiori parte
numero eorum eciam in discordia pro rege Romanorum est electus, non
indiget nominacione, approbacione vel h) confirmacione, consensu vel
auetoritate sedis apostolice > ) super amministracione bonorum et iurium
imperii sive titulo k) regio assumendis ; et super hiis talis electus non
habet necessario recurrere ad eandem sedem l); et quod sie est habi-
tum, obtentum et observatum (p. 470) a tempore m) de cuius prineipio
memoria non existit, quod electi a prineipibus electoribus imperii con-
corditer vel a maiori parte sibi titulum n) regium assumpserunt °) ac
bona et iura imperii amministraverunt pj; et quod hoc de iure et con-
suetudine licite facere potuerunt et poterunt q) nulla approbacione vel
licencia dicte sedis apostolice super hoc habita vel obtenta.

a) E: contraire (am Rande) videremur. b) B : uel. c) B : suo. d) E:
Remijs. e) B : tractus. f) B : ineipitur. g) E : uniformiter. h) E : et.
i) B : folgt uel. k) E: tytulo. 1) E: sedem eandem. m) a tempore
fehlt B. b) E : tytulum. o) B : assumpserit. p) B : amministrarnnt.

q) B : potuerunt.

1) B. p. 12.

2) Vgl. SB. d. Wiener Akad. XI 703 f. Zeumer, Quellensammlung zur
Gesch. d. deutschen Reichsverf. nr. 126, S. 154.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 363

Hiis pronunciatis et taliter diffinitis predicti a) domini principes,
electores b) onmes et singulos ibidem in eorum tractatibus et consilio
tunc presentes fideles et vasallos imperii sub eorum iaramentis imperio
deditis seu prestitis singulariter requisierunt, quid ipsis super tractati-
bus c) diffinitis et pronunciatis imperii iuribus et consuetudinibus videre-
tur? Qui omnes et singuli per eadem verba vel hiis similia pronun-
ciando, sentenciando et diffiniendo in eo finaliter Concor dav er unt d), in
quo mens e) principum electorum resedit.

Hec sunt verba dicti instrumenti. Sed dominus Waldevinus de facto
contra f ) supradicta, cum de iure non sit archiepiscopus Treverensis
cum domino Rudolfo nuncupato duce Saxonie ?), qui sunt et debent per-
iuri nuncupari . . . . "

Hie est finis huius quaternuli et residuum adversarii habere non
potui, quod tarnen adhuc modicum esse dicitur h). Quilibet autem sa-
piens sufficienter subaudit, quod iste homo concludere nititur, predictos
duos. principes, scilicet dominum Waldewinum archiepiscopum Treveren-
sem et Rudolfum ducem Saxonie, non habuisse auetoritatem eligendi do-
minum Karolum in regem Romanorum et quod periuri fuerint ex trans-
gressione iuramenti prestiti sub forma ') iuramenti publici in hac quarta
racione allegata k).

Cap. VI. procedens contra persona m Wilhelmi 0 c -
cam ex heretica pravitate.

Quia vero ut dicit l ) Ysidorus tercio suo libro sententiarum c. XII l) :
Tanta est hereticorum calliditas, ut falsa veris malaque bonis permi-
sceant salutaribusque rebus plerumque erroris sui virus interserant, quo
facilius2) possent™\ pravitates perversi dogmatis sub specie persua-
dere °) veritatis. Plerumque sub specie °) catholicorum doctorum heretici
sua dieta conscribunt, ut indubitanter leeta credantur. Nonnumquam
eciam blasphemias suas latenti p) dolo in libris sanetorum inserunt doc-
trinamque veram adulterando corrumpunt, et infra 3): Caute igitur medi-
tanda cauteque sensu probanda sunt que leguntur, ut iuxta apostolica
monita ql teneamus que reeta sunt et refutemus que contraria veritati
existunt sieque in bonis instruamur, ut a malis illesi permaneamus. Sed
iste • ) homo frater Wilhelmus de s) Occam blasfemias suas non solum

a) E : prefati. b) B : electores principes. c) B : traetatis. d) B :
concordarunt. e) B : os. f ) E : übergeschrieben. g) E : korr. aus

Saxone. h) E : dicitur esse. \) E : folgt prestiti ausgestrichen. k) E :
allegati. 1) E: ait. m) E: possunt. n) B: suadere. o) E: folgt aits-
gestrichen dig. p) E. B. latendi. q) B folgt et, in E ausgestrichen.

r) E korr. statt ista. s) B : ad Occan (so stets).

1) Isidori Hispalens. Sentent. Hb. III cap. 12, § 6. 7, Migne, Patrologia
lat. 23, 294 f.

2) B p. 13.

3) ibidem § 8. 1. c. p. 295.

364 XI. KONRAD VON MEGENBERG

latenter in a) libris sanctorum b) inseruit, verum eciam patenter et nu-
dissimis c) opprobriis contra dignitatem et honestatem ecclesie sacro-
sancte d) Dei, tamquam verus serpens in radiis solis virus evomuit om-
nium hominum ad aspectum. Et de ipsius malicia conquestus est dominus
papa Clemens sextus in quodam sermone publici consistorii, qui sermo
sie ineipit *) : Impius cum in profundum venera peccatorum contempnit,
sed sequitur eam ignominia et oprobrium, Proverb. XVIII1), In quo siqui-
dem sermone dominus Clemens inter cetera sie dicit 3) : Wilhelmus Occam
diversos error es contra auetoritatem et potestatem sanete sedis Romane
doeuit et docet, et ab illo Wilhelmo didicit et reeepit errores e) ille Mar-
silius et multi alii. Loquitur autem de Marsilio de Padua et de Iohanne
de Ianduno, de quibus idem dominus Clemens conqueritur in alio ser-
mone qui sie ineipit: Atrium quo d Joris est eice foras, Apock. XI4). Et
dicit sie5): Marsilius de Padua et Iohannes de Ianduno f.) heresiarche
sunt et de heresi condempnati. Et audemus dicere, quod vix umquam le-
gimus peiorem hereticum illo Marsilio. Unde de mandaio domini Bene-
dicti predecessoris nostri de quodam eius libello plus quam ducentos et
XL articulos hereticales extraximus. Sed redeundo ad priorem sermonem
de fratre Wilhelmo dominus Clemens loquitur in hec verba 6) : Et quid %)
fecit predictus h) Wilhelmus ? Ecce post mortem Michahelis, quifuit mi-
nister generalis Minorum, ipse scripsit litteram et sigillavit eam sigillo
eiusdem Michahelis et fecit se vicarium ordinis, et j) quamvis vicariatus
exspiraverit, nichilominus se vicarium ordinis voeavit, venit ergo iste
impius in profundum peccatorum. Et Deuin invoco (/?. 471) festem, quoa
numquam aliquid tantum k) desideravi post salutem anime mee, quantum
desideravi salutem istius hominis, ita ut reverteretur ad gremium sanete
matris ecclesie, quia ut dicitur Ezechiel XVIII1): Si impius egerit pe-
nitentiam ab omnibus peccatis suis que operatus est, et custodierit omnia
preeepta mea et fecerit iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur,
mnium iniquitatum suarum, quas operatus est, non recordabor. Et istam
auetoritatem nos J) proposuimus nuneiis suis in responsione nostra ; sed
ipse semper magis fuit superbus et magis impius, ut de ipso dicatur

a) fehlt E. b) fehlt B. c) Endg. korrig. in E. d) E : sacre

sanete. e) fehlt ß. f) E: Janduo ohne Abkürzungs-Strich. g) B :
quitquid. h) fehlt B. i) Das Folgende : et bis vocauit in B ausgefallen.
k) fehlt B. 1) fehlt B.

1) ms. Eichstad. p. 494—495(11. Juli 1343). vgl. Höller, Aus Avignon p.20.

2) Proverb. 18, 3.

3) 1. c. p. 494, 2.

4) Apoc. XI, 2 ; im ms. p. 488—494 (Die cene [10. April] 1343), vgl. Höfler

1. c. p. 20.

5) 1. c. p. 490 : M. de P. et J. de J. h. et de heresi condempnatos sustinuit
et secum tenuit usque ad mortem eorum, et audemus dicere etc.

6) 1. c. p. 494.

7) Ezech. 18, 21. 22.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 365

quod legitur lob. XV1): Cunctis diebus impius süperb it. Et in a) psatmo2):
Superbia eorum qui te oderunt, ascendit semper. Iste semper superbivit
et stare voluit in profundo peccatorum et in suis heresibus, sicut patet
per litteram suo sigitto sigillatam quem misit pape Iohanni predeces-
sori b) nostro c) super Uta materia, videlicet quod Christus et apostoli
nichil habuerint d) nee in proprio nee in communi, quam posicionem non
tenet saneta mater ecclesia. Et numquam dixii, quod vellet redire ad
gremium sanete matris ecclesie, sed semper dixit : salvo statu suo; et
Deums) invoco testem, quod in ista sede non sedit adhuc aliquis qui
cicius fuisset sibi miseratus e) quam nos, ymmo aliquando dubitavinius,
ne nosira clemencia reputari f) posset ad vteium, quia seeundum beatum
Gregorium libro Moralium*) aliquando vicia menciuntur se esse virtutes,
sed non sie s) impii, non sie, sed tamquam pulvis quem proieit ventus a
facie terre. Impius ergo cum in profundum peccatorum devenerith). quid
facit? Contempnit.

Hec dominus Clemens de homine isto. Patet igitur, quod frater Wil-
helmus de Occam non solum hereticus, sed heresiarcha vel prineeps
hereticorum a sacrosaneta Romana et universali ecclesia est reputatus.
Quapropter seeundum *) doctrinam beati Ysidori prius allegatam 5) caute
meditanda cauteque sensu probanda sunt que in eius scriptis et libellis
leguntur, ne coinquinatis pedibus quis cespitet in k) illis, ymmo ne forte
compedibus heresum l) involutus redire nequeat, ut salvetur. Nam ut
dicit m) idem Ysidorus paulo ante in eodem cap.6): Heretici scripturas
sano sensu non sapiunt, sed eas ad errorem prave intelligencie dueunt
neque semet ipsos earum sensibus subdunt, sed eas perverse ad errorem
proprium pertrahunt. Doctores eorum pravis persuasionibus ita per argu-
menta fraudulencie illigant auditores, ut eos quasi in labirinto n) impli-
centa quo exire vix °) valent. Verum est, quod iste homo, iam sunt forte
XII anni, michi per quendam fratrem de ordine suo, scilicet de ordine
Minorum, nacione Anglicum, supplicari fecerat, ut quociens contra eum
disputarem, verba detraetatoria vitarem. Et ego tunc dixi et adhuc dico,
quod sermones referendi sunt seeundum materiam subieetam, ut ait Ari-
stoteles primo Ethicorum 7). Et versificator ait: In tali lales capiuntur

a) E: Quia dicitur. b> E: precessori. c) E: nostris. d) B: habuerunt.
e) B. E : misertus. f) E: dubitari. g) E: sie am Rande erg. h) E:
aduenerit. i) E : am Rande erg. k) E : exeat ab. 1) E : heresis.

m) B : dixit. n) B : laborinto. o) In E nachgetragen.

1) Hiob 15, 20.

2) Ps. 73, 23.

3) B. p. 14.

4) Gregorius M., Moralia. I c. 35, § 49, Migne 75, S. 549 (34).

5) Tsidori Sentent. lib. [IL cap. 12 § 8. Migne 83, S. 295.

6) 1. c. cap. 12, § 4. 5, S. 294.

7) Aristoteles, Ethica Nikom. 1. c. 3. ed. Firmin-Didot. II 2.

366 XI. KONRAD VON MEGENBERG

flumine pisces. Ego eum non odio nee umquam odivi, sed errophiliam a)
suam semper detestata est anima mea. Specialiter autem compacior ec-
clesie Dei in tribulacionibus suis, cuius certum filium me non erubesco,
quamvis peccatorem me esse diffiteri non valeam nee asserere sanetum
Sed ut inquit Ysidorus libro 1° sentenciarum cap. XVI l) : Ecclesie propter
Christum gemine tribulacion.es existunt, id. est sive b) quas a paganis
pertulit in martiribus. sive quas ab hereticis perfert ) in diversis certa-
minibus. Utrasque autem Dei per graciam exsuperat partim f er endo,
partim resistendo. Sancta2) ecclesia contra gentilium atque hereticorum
pertinaciam summo opere sapienciam et pacienciam *) opponere) e) studet ;
sed exercetur paciencia e), cum temptatur verbis, exercetur paciencia,
cum temptatur gladiis. Exerceamur igitur et nos sapiencia sacre scripture
contra hereticum isturn. Nam clarius tunc manifestatur veritatis assercio.,
quando patuerit oppositorum f) dissensio.

Cap. VII. de fundamentis u t i 1 i b u s ?) ad propo-
s i t u m .

Oportebit autem a prineipio huius disputacionis premittere, quid sit h)
ecclesia, que partes prime ipsius, quid sit heresis opposita ecclesie, et
qui heretici dicantur. Nam ex hiis tamquam ex quibusdam fundamentis
contra adversarium procedemus.

Est igitur notandum, quod seeundum Ysidorum 3) in libro De divinis
offieiis ad Fulgencium episcopum ecclesia vocatur proprie propter hoc,
quod omnes ad se vocet et in unum congreget. Unde hoc nomen ecclesia
interpretatur convocacio vel congregacio. Dicitur autem ecclesia chri-
stiana ab hominibus christianis qui vocantur christiani derivativo nomine
ex vocabulo Christi. Nam sicut ex Jude [) nomine vocabulum traxerunt
Iudei (p. 772), a quo Iuda in Uta gente regia stirpis dignitas damit,
ita a Christo Christiane gentis nomen inhesit, cuius*) est in gentibus
et in ludeis prerogativa dignitas potestatis. Catholica vero dicitur hec
ecclesia, id est communis vel universalis. Catholicon enim grece idem
est quod k) commune latine, quia ipsa per Universum mundum est con-
stituta vel catholica, idest generalis, ut dicit Ysidorus 5), quoniam uni-
versalis in ea doctrina est ad instruetionem hominum de visibilibus at-
que])invisibilibus rebus celestium atquex) terrestrium vel propter f quod im),
omne hominum genus (trahit ad se) n) ad pietatis subieccionem tarn prin-

a) E : errophylyam. h) E : snre. c) B : prefert. d) B : prudenciara.
e) fehlt E. B. lies: sapiencia. f ) E : quelibet. g) E : ubilibet, h) fehlt B.
i) E. B : exinde. k) fehlt B. 1) B : ac. m) fehlt E ; quod omne fehlt B.
n) fehlt B. E.

1) Isid. Sentent. 1. I. cap. 16, § 2 (Migne 83, 155).

2) 1. c. § 4.

3) Isidor, de div. off. cap. I. (Migne 83, 3b5) § 2. vgl. § 1.

4) B. p. 15.

5) I. c. § 3.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 367

cipum quam principatui subiecturum et ydioturum, vel propter quod gene-
raliter curat omnium a) peccata que per corpus et animam perficiuntur.
Sed partes ecclesie prime sunt duo prima genera christianorum,
scilicet genus clericorum et genus laycorum, XII. q. I. Duo sunt1): Et di-
cuntur clerici idest sorte electi, ipsos enim Deus in suos elegit. HU
namque sunt reges idest se aliosque virtutibus regentes et ita in Deo
regnum habent. Et hoc designat Corona in capite : hanc coronam habent
ab institucione Romane ecclesie in Signum regni, quod in Christo ex-
pectatur . . . a). Aliud vero est genus christianorum, ut sunt layci, idest
populäres; laos enim grece populus est. Hiis concessum est temporalia
possidere, sed nonnisi ad usum. De clericis dominus Constantinus im-
perator olim b) legem promulgavit excellencie respectu laycorum, dicens:
Vos a nemine diiudicari potestis layco, quia Dei sohus reservamini iudicio ;
DU enim c) vocati estis et idcirco non potestis ab hominibus iudicari,
XII. q. 1. § 1 d; Idem e) vero s). Item de dignitate sacerdotum f) dicitur di.
XCVI. c. 4). Quis dubitet, quod sacerdotes Christi regum et principum
omniumque fidelium patres et magistri sunt censendi? Item genus cle-
ricorum est g) tamquam lux Christiane religionis, quibus salvator in per-
sonis apostolorum ait : Vos estis lux muudis). Genus autem laycorum
est populus ignarus, qui pocius doceri debet quam docere, pocius duci
quam ducere. Unde XCVI. di. c. Si imperator6) dicitur, quod si Imperator
fidelis est sive katholicus, filius est, non presul ecclesie, discere ei con-
venit, non docere. Istud genus hominum regere non debet clerum, sed
pocius regi ab eo, quoniam : Sapie/itis est regere, non autem regi, ut ait
Aristoteles prohemio Methaphysice 7j. Genus autem clericorum sapien-
ciam scripturarum possedit, sed genus laycorum ignoranciam retinuit.
Propter quod anthonomastice h) loquendo, id est per excellenciam et
quasi sermone yperbolico, dicimus genus clericorum quandoque ecclesiam,
et principem eius nonnumquam scripture nominant ecclesiam, seil, papam,
eo quod ille caput sit ecclesie Christiane, unde >) IX. q. III. c. Nemo, di-
citur: 8; Nemo iudicabit sedem primam, et ibidem §. Cunctak), dicitur9):
Sacrosancta Romana ecclesia fas habet de omnibus iudicandi neque cuiquam

a) B : omnia. b) B : olym. c) B : etenim. d) fehlt E. e) E :
Item. f) fehlt E. g) fehlt E. h) B : authonomasice ; E. folgt ein
ausgestn'chnes Wort: scie. i) E: ut. k) fehlt E.

1) c. 7. C. 12 q. 1.

2) Ausgelassen ist der Passus über denVerzicht auf persönliches Eigentum.

3) c. 15. C. 12. q. 1.

4) c. 9. dist. 96.

5) Matth. 5, 14.

6) c. 11. dist. 96.

7) Aristoteles, Metaphys. I c. 2, ed. Firmin-Didot II 470, § 3.

8) c. 13, C. 9. q. 3.

9) c. 17. ibid.

368 xi. konrad von megenberg

de eius licet iuaicare iudicio. Et per oppositum genus laycorum cum prin-
cipe suo temporali dicimus imperium. Duobus igitur predictis a) iam su-
perius modis sumendo ecclesiam, priori modo sumptum b) imperium pars
est ipsius; secundo vero modo ecclesia ex opposito distinguitur contra
imperium, sicut econ'rario due partes integrales eiusdem tocius dividun-
tur. Et sie inveniuntur litigantes, quorum hü diligunt ecclesiam, alii vero
imperium amant, quomodo Sathanas inter Gybellinos c) et Gelfos in Lom-
bardia lolia detestabilis rixe °) seminavit. Descriptive igitur dicendo ec-
clesia catholica sive universalis est tocius e) oibis fidelium omnium chri-
stianorum monarehya in unum finem veritatis tendencium, seil, in feli-
citatem sempiternam l). Dico autem ecclesiam tocius orbis monarehyam
esse ad differenciam ecclesiarum, quas heretici constituunt. Nam ut dicit
Ysidorus 1° sentenciarum c. XVI : 2) Ecclesie hereticorum in partibus mtindi
coartantur i), ecclesia vero catholica in toto orbe diffusa expanditur
Paulo attestante apostolo3) : Gracias, inquit, agoDeo meo pro omnibus
vobis, quia fides vestra annuneciatur in universo mundo. Hereses enim
auf in aliquo angulo mundi aut in una gente inveniuntur versari. Ecclesia
vero catholica sicut per totum mundum extenditur, ita et omnium gencium
societate construitur. Dico e) eciam omnium fidelium christianorum ad dif-
ferenciam Iudeorum et gentilium, de quorum ecclesia propheta dicit:
Odivi ecclesiam malignancium et cum impiis non sedebo 4). Et dico ad
unum finem tendencium, ut connotetur h) per hoc illa esse descripeio ec-
clesie Dei militantis in hoc mundo, cuius finis, propter quem militat,
est i) ecclesia triumphans in celesti paradiso k). Gemina enim, ut ait Ysi-
dorus 5), est ecclesie pulchritudo '), una quam hie bene vivendo conse-
quitur, altera per quam illic ex retribucione glorificabitur. Cum ergo loqui-
mur de hereticis,estimandum est illos hereticos censeri qui ab (p.473) ecclesie
recedunt regimine propriis suisassercionibus inhyantes. Unde Ysidorus 1°
libro sentenciarum c. XVI6): Qui sunt heretici, inquit m), nisi qui re-
licta n) Dei ecclesia0) privatas sibi elegerunt societates. De quibus
dominus dicit 7): Duo fecit populus meus mala p), me dereliquerunt q) fon-

a) E am Rande statt ausgestrichen pdm. b) E : sumpta. c) E : Ga-
belynos et Gelffos. d) E: rixam. e) B. folgt fide ausradiert. f) B:
cohartantur. g) E am Rande korr. h) B : conuocetur. i) fehlt E.
k) E: paradyso. 1) B : pulcritudo. m) B : inquid. n) B: relicti o) B folgt
Dei ausgestrichen. p) B : du mala f. p. m. q) B : derelinquerunt.

1) B. p. 16.

2) Isidori Sentent. 1. I cap. 16, § 6, Migne 83, 156 f.

3) Rom. 1, 8.

4) Ps. 25, 5.

5) Isidor Sentent. I, c. 16 § 1, Migne 1. c.

6) 1. c. § 7, Migne 83, 157.
7)

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 369

fem aque vive, quia effoderunt sibi cysternas, cysternas dissipatas a)
que continere non valent aquas, supple : sapiencie et veritatis. Est au-
tem heresis greca diccio ab eleccione dicta, seil, quod eam unusquisque
eligat diseiplinam quam putat esse meliorem, sicut patet in canone
XXIIII. q. III versu heresis '). Nam ut dicit Papyas2): heresis grece eleccio
dicitur latine b). Sed iudicio meo heretici non semper eam eligunt disei-
plinam, quam seeundum se et in se estimant meliorem, ymmo ;) quan-
doque pervertunt scripturas ad erroneos sensus aut causa iaetaneie,
quia pocius volunt singularis ingenii viieri d), quam inniti veritati <-)
generali, aut causa invidie f) sanetorum sentencias corrumpunt vel
amore ; invidia inquam j-r) rerum spiritualium aut amore carnalium h)
rerum »). Qui vero ex ignorancia sacram paginam ad sinistros sensus
interpretatur, minus k) peccatum habet, et pocius ydiota, quam hereticus
reputandus est, quia cum corrigitur, resipiscit, hereticus autem frivola
defensione errorum suorum ') indurescit. Unde Papias ") 3) : Heretici vo-
cantur, inquit, qui de celo vel creatura vel de Christo vel de ecclesia
prava senciunt ac deinde n) aeeeptam novi erroris perfidiam pertinaci fraude
defendunt. Est autem differencia inter cisma °) et heresim, quia cisma p)
eadem opinatur atque eodem ritu colit, quo ceteri fideles, congregacione
vero seorsum posita ab universali ecclesia delectatur. Unde cismaticus
est, qui ab episcopo suo discedit nolens ei obedire in hiis, que Dei sunt, sed
contra eum contumacia rebellis existit et cum aliis seorsum gregem facit.
Heresis vero alia opinatur longe aliamque sibi ac longe 4) quam ceteri
dissimilitudinem perversi dogmatis instituit. Unde dicitur a herriscor '),
herrisceris, idest divido, dividendum seeundum quosdam, quia -) est di-
visio a fide catholica. Sed, ut dicit Reymundus 4), cum omne cisma in-
tendat sibi constituere ecclesiam et universalem ecclesiam impugnare,
vix aut l) numquam potest esse sine heresi cismaticus, namque peccat
in illo articulo fidei : Unam sanetam catholicam ecclesiam u). Possumus
igitur dicere, quod heresis 5) tripliciter dicitur, scilicet communiter, pro-

a) E: dissapatas. b) ß: latine dicitur. c) B folgt : heretici. d) B:
videre. e) E: veritate, korr. f) E folgt ausgestrichen: as. g) B:

inquit. h) B : carnalius amore. i) Fehlt B. E folgt ausgestrichen ein
Wort : peccat. k) E folgt po od. pc ausgestrichen. \) E : errorem suum.
m) E : Papyas. n) B folgt ausgestrichen, senciunt. o) E : cysma so
auch weiterhin. p) E: cysmaticus. ebenso weiterhin. q) E: aliaque sibi
ac longe, am Rande ; B : longe quam ceteri aliamque sibi u. s. J. r) E : das
h am Rande links und unten ergänzt ; B : ab herciscor,-eeris id est diuido,-dis.
s) B: que. t) E: autem. u) B: eccl. cath.
1) c. 27. C. 24. q. 3.

2) Papias, Vocabularium, ed. princ. Mediol. 1476, fol. 92, s. v. haeresis.

3) 1. c. fol. 92, s. v. haeretici.

4) Raymundus de Pennaforte, Summa, 1. I. de schismaticis § 1—3 (Ave-
nione 1715 p. 63) ?

5) B. p. 17.

Scholz, Texte. 24

370 XI. KONRAD VON MEGENBERG

prie et stricte. Communiter dictam heresim voco separacionem ab eccle-
siasticis constitucionibus, que ad honestatem et utilitatem ecclesiastica-
rum personarum sunt institute, quibus siquidem personis regitur ecclesia
militans Christi, sicut sunt constituciones de immunitatibus ecclesiarum
et ecclesiasticarum personarum, de a) rebus ecclesie non alienandis et
quod laici b) eleccionibus presulum interesse c) non debeant. Etsub hiis
volo comprehendi omnes constituciones summorum pontificum que quasi
ad placitum d) eorum sunt sine apparencia notabilis racionis. Siquis enim
ammonitus canonice hiis constitucionibus contraire e) pertinaciter perse-
veraverit ad obedienciam earum nolens reverti, deformat se ecclesie uni-
tati et concomitanter per inobedienciam f) peccat in isto articulo : In
unam sanctam catholicam s) ecclesiam. Sed proprie dictam heresim voco
separacionem ab ecclesiasticis constitucionibus circa ritum et ordinem
sacramentorum ecclesie et divinorum officiorum, institutis a patribus
sanctis notabiles raciones habentibus, et pertinaciter perseverare in hac
separacione ; sicut missam post sumptum cibum celebrare aut omnibus
canonicis horis pretermissis sacramentum eukaristie conficere, sive san-
guinem h) Christi conficere in vino, aqua non permixto, et >) sie de con-
similibus. Quoniam a talibus erroribus nolle reverti, gravius est et peri-
culosius anime, quam perseverare in erroribus priori modo sumptis. Nam
tales errores maiorem ignominiam habent, quam priores cum sacramenta
ecclesie a Deo instituta sint, ut k) multum fruetum affei ant hominibus ad
salutem, sicut quarto sentenciarum declaratur ^./Heresim vero stricte
sumptam voco devium in natura Dei et proprietatibus ac virtutibus di-
vinis et universaliter errorem, qui primo et principaliter contra articulos
fidei peccat in symbolis ') ecclesie formaliter expressis. Et dico primo
et principaliter propter eos eirores, qui reduetive (p. 474) et a remotis
in devia huius tercie differencie heresi possunt transferri. Et sie heretici
sunt, qui quod creatoris est tribuunt creature et econtra, quique negant
trinitatem in Deo et incarnacionem unigeniti Dei detestantur et huius-
modi. Brevius autem et subtilius forte dicendo poterit dici, quod duplex
est heresis, scilicet large dieta et proprie. Heresis large dieta est reces-
sus ab hiis constitucionibus ecclesie, que mutari possunt in processibus
temporis ex racionabilibus causis ; sed heresis proprie dieta m) est reces-
sus a doctrina ewangelica et apostolica, quod nullo umquam tempore n)
papa poterit immutare. Ex sentencia primi membri sequitur, quod aliquid
pro tempore est hereticum, scilicet pertinaciter recedere a constitucio-
nibus ecclesie illo tempore, quo non sunt mutate neque revocate, quod

a) B : se. b) E : layei. c) E : interesse bis constituciones am obern
Rande der Seite ergänzt. d) E : placidum. e) B : contrarie. f) p. i.
fehlt B. g) B : Katholicam. h) B : sanguine. i) fehlt E. k) fehlt B.
1) B : simbolis. m) B : dieta proprie. n) E : quam ullo umquam ipse.

1) Petrus Lombardus, Sentent. 1. IV. dist. 1. 2, Migne 192, p. 839 ff..

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 371

tarnen alio tempore hereticum non est, puta eisdem constitucionibus mu-
tatis. Unde in a) primitiva ecclesia multa permittebantur tamquam
licita, que crescente ecclesia et sanis constitucionibus enixe prohibentur.
Quibus constitucionibus siquis ausu temerario contrairet et in pertinacia
sua perseveret, utique hereticus diceretur et esset Nulli enim fas est
vel b) velle vel posse transgredi apostolice sedis precepta, XIX. di. c.
Nu/H1) et XXV. q. 1. c. Nulli fas fit*) cum suis concordanciis. Ista igitur
sint posita pro c) fundamentis nostre disputacionis.

C. VIII. defendens primum articulum Clementis
pape VItj ac elidens supradictos erroresd).

Restat nunc elidere supradictos errores adversarii et primo defendere
articulum e) primum pape Clementis sexti, scilicet quod f) hereticum
est et heresis dampnata per ecclesiam credere, quod spectat ad impera-
torem papam deponere et alium eligere vel creare, quoniam imperator
non habet deponere papam catholicum 3) et fidelem, sicut eciam adver-
sarius concedit, sed nee infidelem seu criminosum &j, quia imperatoris
non est papam iudicare, sicut in canone patet IX. q. III. § Aliorum*), ubi
dicitur : Aliorum hominum causas Deus h) voluit per homines terminare,
sedis istius presulem suo sine questione reservavit arbitrio, et ibidem
c. Nemo 5). Neque enim ab Augusto neque ab omni clero neque a regi-
bus neque a ') populo iudex, scilicet papa, iudicabitur; quoniam *qui
papam iudieaverit, crimen sacrilegii ineurrit, ut patet XVII. q. IUI. § Qui
autem6) et XXI. di. c. Denique, c. Nunc autem7) per totum, ubi dicitur
inter cetera k) Marcellino pape ab episcopis minoribus eo : Tuo ore iu-
dica causam tuam etc. ]), non nostrom) iudicio. Et item: Noli audire in
nostro iudicio, sed collige in n) sinu °) tuo causam tuam etc. Omnes autem
isti canones intelligendi sunt de crimine pape alio ab heresi. Marcellinus
enim hereticus non erat, sed coactus thurifieavit ydola. Sed in causa
heresis submittitur universitatis sive concilii iudicio, sicut patet XL. di.
Si papa*). Illud tarnen intelligendum est, cum non vult corrigi, quia si
paratus esset corrigi, non posset concilio aecusari; tunc enim papa pot-

a) E ; eingeschoben. b) fehlt E. c) In E. von anderer Hand hin-
zugefügt, d) In E. die Ueberschrift später nachgetragen mit schwar-
zer Tinte : artic. prim. e) Korr. in E. f) fehlt B. g) E. korr. aus
criminosus. h) fehlt B. i) E folgt ausgestrichen: clero. k) B : d. i. c.
1) E folgt ausgestrichen : omnes autem isti sermones intelligendi ; etc. fehlt B.
m) Am Rande, statt vestro /'. Texte ausgestr. n) fehlt E. o) B. : synu

1) c. 5. dist. 19.

2) c. 4. C. 25. q. 1.

3) B. p. 18.

4) c. 14. C. 9 q. 3.

5) c. 13. C. 9, q. 3.

6) c. 29. C. 17, q. 4. Pars 3 Gratian.

7) c. 6. 7. dist. 21.

8) c. 6. dist. 40.

372 XI. KONRAD VON MEGENBERG

est accusari seu a) condempnari de heresi, cum pertinax fuerit b). alias
non, ut dicit Huguccio c) et post eum Gwido c) archidiaconus d) super
c. Nunc autem di. XXI !)J Sed numquid imperator interesse debet huic
concilio, quo condempnandus e) est papa hereticus pertinax, dicendum
est f), quod non ut iudex condempnandi pontificis, quia facta pontificum
imperatori iudicare non licet, di. XCVI. In scripturis 2). Sed ipse auscul-
tare habet sentenciam prelatorum cleri christiani, si &j vocatur ad tale
officium et eam exequi prolatam h)/ Quoniam imperatori in hiis que fidei
sunt discere congruit, non docere, dist. XCVI. c. Si imperator9). Eteadem
di. c. Denique *) : HU [ ) quibus tantum hiimanis rebus et non divinis
preesse permissum k) est, quomodo de hiis per quos divina *) ministran-
tur, iudicare presumantm), penitus ignoramus. Item n) extra de forp com-
pet. c. II. : 5) °) Nullus iudicum r) secularium q) neque presbiterum, neque
dyaconum aut clericum ullum r) aut minores ecclesie sine permissione s)
pontificis per se distringere l) aut condempnare presumat ; quanto minus
sacerdotem omnium sacerdotum laycus habet iudicare. Et iterum dominus
Hostiensis extra de hereticis c. Ad abolendam § Laycus 6) autem super
verbo : secularis iudicis arbitrio relinquatur, dicit : Et idem est de clerico
inpenitente, prius tarnen a suis ordinibus degradato, sicut eciam patet
ibidem in textu § priori. Et super verbo : debitam recepturus pro qualitate
facinoris ulcionem, dicit : Ulcio debita est ignis cremacio, sicut patet ex
verbis domini dicentis Iohannis XV. 7): Siquis (p. 475)*) in me non man-
serit, mittetur foris, sicut u) palmes, et arescet v), scilicet si laycus sit
per iudicis ecclesiastici condempnacionem et curie secularis dampnacio-
nem pene coiporalis et execucionem. Si vero clericus sit per premissam
consimilem condempnacionem consecutam degradacionem™) ; et colligent
potestates seculares eum scilicet laicum, per dampnacionem corporalis
pene et execucionem, clericum vero in foro suo recipient, ut datam per
eos penalem contra eum sentenciam exequantur. Et infra: ad ecclesiam

a) acc. seu fehlt ß. b) E am Rande erg. c) B : Hugo, Gwydo.

d) E : archidyaconus. e) B : dampnandus. f) fehlt B. g) Korr. E.

h) B: probatam. i) E korr. a. hie. k) B: premissum. 1) E folgt: non.
m) B : presumat. n) fehlt E. o) E folgt : Item. p) B : iudicium.

q) fehlt B. r) B : nullum. s) B : permissu pont. per de se destringere ;
in E Endung korr/g. in: permissione. t) E: distingwere ; w getilgt.

u) fehlt E. v) E : arcescet. w) c. d fehlt E.

1) c. 7. dist. 21.

2) c. 8. dist. 96.

3) c. 11. dist. 96.

4) c. 5 . dist. 96.

5) c. 2. X. de foro comp. (II, 2).

6) c. 9. X. de heret. (V, 7\

7) loh. 15, 6.

8) B. p. 19.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 373

pertinet dampnacio de crimine et non dampnacio corporis, ad secularem
vero potestatem spectat dampnacio corporis et non dampnacio a) de cri-
mine. Ex quibus dictis domini Hostiensis clare patet, quod iudicium Jj,
condempnacio et degradacio clerici b) super crimen heresis ad forum ec-
clesiasticum pertinet, non ad forum seculare. Sed cadaver corporis de-
gradati et clericalibus insigniis privati spiculatoribus committitur c) per
iudicium seculare ; quanto minus summus pontifex iudicio laycorum est
committendus/

Sed diceres d): per quem vel quos papa hereticus vel pertinaxest de-
gradandus? Estimo, quod per dominum Hostiensem, Portuensem et Alba-
nensem e) episcopos, per quos inungitur et benedicitur, sicut in pontificali
continetur, ipso tarnen prius per concilium prelatorum et doctorum ec-
clesie condempnato et iudicato. In concilio autem talia gravia racione
persone vel negocii, de quibus agitur, sunt tractanda secundum dominum
Hostiensem, de hereticis c. Excommunicamus 1° § Si vero dominus a). Ista
vero gravissima sunt racione persone summi pontificis, cum ipse sit dominus
orbis et urbis; ergo nonnisi per concilium prelatorum ecclesie papa he-
reticus est condempnandus et iudicandus. Cum igitur, sicut f) ex iam
habitis s) claret, per constituciones ecclesie pateat et per sacros canones,
quod imperator non habeat deponere papam sive iustum sive crimino-
sum, ergo pertinaciter asserere oppositum h) est hereticum secundum
primam differenciam heresis priori capitulo positam i). Nam qui pre-
cepta k) sedis apostolice pertinaciter transgreditur, hereticus est, XIX. di.
Nulti*). Sed ne forsitan i) videar modos heresis priori capitulo positos
ficticie asseruisse™), igitur ad robur positorum et ponendorum in hoc
tractatu recitandi sunt hie modi heresis, quos ponit dominus Hostiensis
extra de heret. c. Firmissime*); et sunt X. Primus est, cum n) quis per-
vertit sacramenta ecclesiastica ut symoniacus, 1° q. Eos qui per °) pecu-
niam p) § Licet'')) seeundus scismaticus q), VII. q. 1. Denique6)', ter-
cius exeommunicatus, IUI. q. I. Quod autem hW)\ quartus, errans in
exposicione sacre scripture, XXIIII. q. III. Heresis 8), XXXVII. r) di. Rela-

a) b) B: condempnacio. b) B: cleri. c) B: comm. spicul. d) E korr.
a. dices ; B : dices. e) Port, et Alban. in E am Rande v. Hd. 2 ergänzt.
f) fehlt B. g) B : dictis ; darüber : habitis. h) B folgt : eius. i) E korr.
ans positas. k) Korr, E. 1) fehlt B. m) E folgt : et sunt X. primus,
ausgestrichen. n) E: übergeschrieben ; B : si. o) fehlt B. p) E folgt
Denique, ausgestrichen. q) B : cismaticus. r) B: XXXVIII.

1) B. p. 19.

2) c. 13. § 3 X de heret. (V, 7).

3) c. 5. dist. 19.

4) c. 3, X. de heret. (V, 7).

5) c. 21. C. 1, q. 1.

6) c. 9. C. 7, q. 1.

7) c. 3. C. 4, q. 1.

8) c. 27. C. 24, q. 3.

374 XI. KONRAD VON MEGENBERG

tum '); quintus qui novam sectam fingit vel confictam sequitur a), XXIIII.
q. III b) Hereticum a) ; sextus qui privilegio ecclesie Romane, que preest
omnibus, detrahit, XXII. di. Omnes 3); seplimus qui communionem ecclesie
non recipit catholice, in Auth. De privil. dot. haeretic. malieribus non c)
prestan. post principium, versu Igitur sacramentum 4) etc. coli. VIII d) ;
octavus qui precepta sedis apostolice pertinaciter transgreditur, XIX. di.
Nullit; nonus qui decretalibus epistolis apostolicis contradicit vel eas
non recipit, XX. di. De libellis ad fi. 6), nam et peccatum paganitatis est
preceptis apostolicis contraire e) LXXXI di. Si qui sunt prebiteri'3);
decimus strictus modus et proprius, qui aliter f) sentit de articulis fidei
vel £) sacramentis ecclesie, quam Romana ecclesia, XXIIII. q. 1. Hec est
fides 8).

Ego vero priori capitulo istos modos ad duos vel tres generales h)
reduxi. Est igitur hereticum credere, quod imperator habeat deponere
papam secundum octavum modum iam dictum, quia est contra sedis
apostolice precepta; reductive vero et consecutive secundum decimum
modum {), quia est contra istum articulum symboli : In unam sanctam
katholicam ecclesiam etc. k). Superest autem probare, quod hereticum
sit •), credere vel asserere, quod imperator habeat papam eligere vel
creare, quia eciam est contra sedis apostolice precepta et contra sacrorum
canonum diffiniciones, quod eciam quasi prima facie intuentibus iura ca-
nonica facile est videre. Nam LXIII. di.m) §. Verum dicitur9), quod im-
peratores quandoque modum suum ignorantes non in numero consen-
ciencium, sed primi distribuencium 10j, ymmo exterminancium esse vo-
luerunt, frequenter eciam in hereticorum perfidiam prolapsi catholice
matris ecclesie unitatem impugnare conati sunt. Igitur n) sanctorum pa-
trum statuta adversus eos prodierunt, ut semet eleccioni non insererent
et quisquis eorum suffragio ecclesiam obtineret °) anathematis vinculo
innodaretur. Item Adrianus papa secundus ex VIII. universali synodo sie

a) E : consequitur. b) B : IUI. c) fehlt B. d) B: VII. e) B : con-
trarie. f) B: qualiter. g) E: ut. h) E am Rande. i) fehlt B.

k) E steht etc. nach super est. 1) B : est. m) E : di. am Rande-

n) E folgt: secundum. o) B: optineret, korr. aus pertineret.

1) c. 14. dist. 37.

2) c. 28. C. 24, q. 3.

3) c. 1. dist. 22.

4) Authent. coli. VIII. Tit. X no. 109 de privileg. dotis haereticis mulieri-
bus non praestandis.

5) c. 5. dist. 19.

6) c. 1. dist. 20.

7) c. 15. dist. 81.

8) c. 15. C. 24, q. 1.

9) c. 28. dist. 63. pars 4 Gratian.
10) B. p. 20.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 375

dicit ') : Hec sancta et universalis synodus diffinivit et statuit atque iure
promulgavit neminem laycorum principum vel potentum semet inse-
rere eleccioni vel promocioni patriarche vel metropolitani aut cuiuslibet
episcopi, ne vide licet (p. 476) inordinata et incongrua a) hinc fiat con-
tencio vel confusio, presertim cum nullam in talibus potestatem quem-
quam potestativorum vel laycorum ceterorum habere conveniat, sed silere
et attendere sibi, usque quo b) regulariter a collegio ecclesie suscipiat
finem eleccio futuri pontificis. Item Nicolaus c) papa de summi pontificis
eleccione LXXIX di. c. Siquis*) dicit in hunc modum: Si quis apostolice
sedi sine concordia et eleccione canonica cardinalium eiusdem ecclesie
ac deinde sequencium clericorum religiosorum intronizatur, non papa nee
apostolicus, sed apostata d) habeatur. Et XXIII. di. c. I e) dicitur 3), quod
, obeunte Romane ac universalis f) ecclesie pontifice inprimis cardinales
episcopi diligentissime ?) simul de eleccione h) traetantes mox Christi
clericos cardinales i] adhibeant sieque reliquus clerus ac populus ad
consensum nove eleccionis accedant. Ecce dicitur ibi de consensu reliqui
cleri ac populi Romani. Unde sequentes clerici consentire debent, non
tarnen sunt vocandi de necessitate k), sicut dicit glossa originalis di.
LXXIX. c. Si quis4). Item extra de elect. c. Licet, libro 1° decretalium 5),
etci.Ii.c. Ne Romani l) libro VII6), solis dominis cardinalibus eleccio summi
pontificis reservatur, omnibus aliis, tarn clericis quam laicis exclusis. Est
igitur contra preeepta sedis apostolice et contra sacrorum canonum dif-
finita, quod imperator habeat constituere papam. Et per consequens here-
ticum est illud credere et pertinaci assercione affirmare in oetavo modo
heresis, sed consecutive est in X° modo, quia est contra hunc articulum
simboli In unam sanetam ecclesiam catholicamm). Qui namque preeeptis et
constitucionibus ecclesie racionabilibus contradicit et repugnat, ab unitate
et communicacione ecclesie apostolice recedit. Ecclesia etenim catholicaN
non est una unitate hominum, qui sunt multi, sed unitate fidei ac unione
intencionis et confirmacionis morum bonorum ad unam fidem amminicu-
lancium. Qualiter ergo intra unitatem ecclesie catholice manere dicitur,
qui vicechristo et vicecapiti, scilicet summo pontifici, in racionabilibus pre-
eeptis contradicit? Nequaquam ; quoniam n) talis a capite ecclesie, quod

a) B : congrua. b) fehlt B. c) E : Nycolaus. d) B : apostaticus.
e) E: am Rande V, Rasur im Text; B : 1 (?) f) B •. universal]'. g) B:
diligentissima. h) B : dilectione, statt de elect. i) fehlt B. k) de noc.
fehlt B. 1) B : et c. ci. t. ubi manis (lies maius) et e. ci. t. non romani
li. VII. m) ß : cath. eccl. n) B : quo.

1) c. d. dist. 63.

2) c. 9. dist. 79.

3) c. 1. dist. 23.

4) c. 1. dist. 79.

.")) c. 6. X. de elect. (I, 6).

6) c. 2. in Clem de elect. (I, 3).

376 XI. KONRAD VON MEGENBERG

Christus est, recedit, qui vicario suo dixerat : Quodcumque ligaveris
super terram etc. Matth. XVI.1). Numquid ergo quodcumque statueris,
quodcumque preceperis ad ecclesie militantis salutem, erit et statutum
ac preceptum a) in celis. Sed quod predicte constituciones sedis apostolice
sint racionabiles et ecclesie Christi militanti salutares, probo sie. Non est
ignorantis iudicare condiciones, quas ignorat. Ergo non est imperatoris
constituere nee eligere papam. Antecedens patet, quia nemo cecus b) a
nativitate °) habet discernere inter colores. Consequencia tenet ex hoc,
quod imperatores laici sunt ut plurimum modum suum ignorantes, atque a)
ignari scripturarum et condicionum d) felicitatis humane; que in eligendis
pastoribus et preeipue summis pontifieibus tanto alcius et perspicacius
sunt pernotande e), quanto illi sublimiores sunt in toto ordine ecclesie
militantis. Et de hac ignorancia loquitur canon LXIII f) di. Quia ?) verum3)
sicut prius allegatus est. Secundo probo eandem conclusionem sie. Expedit
ac salutare est in eleccionibus pastorum ecclesie omnem invidiam et con-
tencionem quantum fieri potest ammoveri. Sed coneurrentibus layeis cum
clericis occasione tarnen laycorum promptior h) est invidia, ut rixas seminet
atque discordias eligencium virorum ; ergo layei a clericis in eligendo
pastores sunt penitus exeludendi. Maior proposicio patet ex hoc, quod
invidia radix est tocius mali atque origo omnium viciorum que Luciferum
de celo eiecit et in demonem transformavit. Et minor proposicio patet per
expedicionem cottidianam i ). Layci enim clericis opido sunt infesti, ut
patet II. q. VII. Laycos4) et c. Layci5). Et hoc ideo est, quia sicut caro con-
cupiscit adversus spiritum, sie layealis Status ecclesiastice contranititur k)
diseipline. Et de hac rebellione seu contencione loquitur canon in con-
stitucione synodali superius allegata, cum dicit6): Ne inordinata et incon-
grua hinc fiat contencio vel confusio. Plures ad hanc conclusionem ')
alias feci raciones in secundo m) yconomice mee ; quas hie obmitto causa
brevitatis.

Cap. IX. solvens raciones in contrarium
Ad raciones autem in contrarium facile est respondere. / Ad primam
namque racionem, cum dicitur, si papa deviat a fide catholica, desinit

a) B: precept(is). b) B: cetus. c) B: ante habet. d) TL folgt et
durchgestrichen. e) B: peruocande. f) E: LXIIII. g) B: §; E : que.
h) B. E : pronior. i) B: cottidiam. k) B: contrariatur. 1) B. condicionem.
m) B : s, ° es Jolgt in B Rasur von 3 Buchstaben am Ende der Zei/e und ca. 2
am Anfang der nächsten ; vgl. dazu : Phil. Schneider im Hist. Jahrb. 25
(1904) p. 705 f. Auf der radierten Stelle stand noch erkennbar : ycono-
mice; die Lesung Schneiders l. c. ist also falsch. E korr. : cronice.

1) Matth. 16, 19.

2) B. p. 21.

3) c. 28. dist. 63. Gratian.

4) c. 5. C. 2. q. 7.

5) c. 14. C. 2. q. 7.

6) c. 2. dist. 63.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 377

esse prelatus ecclesie, dicendum, quod hoc verum est, si deviat a fide
devio manifeste-, super quo a cardinalibus aut ceteris ecclesie prelatis
adiunetis cardinalibus ammonitus corrigi non vult nee emendari ;i); tunc
enim per concilium condempnandus est prelatorum ecclesie et per con-
sequens ab imperatore et ab omnibus christianis detestandus (p. 477),
tamquam omnium auetoritate et potestate b) privatus ; sed ante condemp-
nacionem huiusmodi nequaquam, sicut declaratum est in capitulo pri-
ori. Si vero oeculta est eius heresis, super illa oeculte est ammonen-
dus ; qua si se oeculte coram cardinalibus non expurgaverit. aut si c)
de illa convictus corrigi non curaverit, concilio utique est aecusandus et
condempnandus, sicut prius.

Sed absit, quod imperator vel quicumque alter dicat eum hereticum,
quando sibi placuerit absque iudicio collegii cardinalium et d) concilii
precedente, sicut e) probatum est prius. Sed pone, quod papa statuat,
quod non possit aecusari f) de heresi, numquid statuto eius s) erit h)
parendum ? Dicendum quod non, quia ex hoc tota ecclesia periclitare-
tur, quod non licet nee a fidelibus est admittendum, sicut patet XXV. q.
1. Sunt quidatn, ubi dicitur'), quod Romano pontifici semper lieuit
novas condere leges, nisi ubi dominus aperte vel eius apostoli et omnes ')
sequentes saneti patres sentencialiter aliquid diffinierunt. Et iura ca-
nonica ab adversario allegata non plus concludunt, quam si papa super
manifesta vel k) convieta ') heresi corrigi non vult, tunc omni auetoritate
et potestate est privandus, non tarnen per imperatorem, sed per concilium
ecclesie. Ymmo ipso facto est condempnatus per scripta iura, attamen per
concilium declaratur condempnatus, quam declaracionem expeetare tene-
tur imperator et omnis populus christianus. Posset2) enim super mani-
festa vel convieta heresi papa corrigibilis esse vel non, quod necessario
prius est experiendum et declaranduni,

Et cum dicitur, quod imperium sit a solo Deo, si intelligis a solo
Deo et a nemine alio elective nee confirmative in terra, falsum dicis,
quia tunc privares prineipes electores imperii iure suo. Et si ab elec-
toribusm) in terra dependet n) elective, quare non a °) papa consensive.
confirmative et approbative dependeret? Si intelligis autem p) imperium
a solo Deo est q) immediate scilicet immediacione principalitatis, quia
nemo prineipalius >) donat quam Deus, nee Deus s) aliquo medio indiget
quo donet : concedo tibi, sed cum hoc stat, quod non sit immediate a

a) E folgt : tunc ad iunetis. b) E am Rande, c) fehlt B. d) fehlt B.
e) B folgt prius, dann ausgestr. dictum. f) B : accensari. g) B : e. st.
h) B: est. i) B: eos. k) B : et nichil. 1) E folgt ausgestrichen: cor-
rigi. m) E folgt in ausgestrichen, B folgt : prineipibus. n) B folgt
imperium. o) fehlt B. p) B : vero intelligis. q) B: esse. r) E korr.
a. prineipalibus. s) E folgt aliquo ausgestrichen.

1) c. 6. C. 25 q. 1.

2) B. p. 22.

$78

XI. KONRAD VON MEGENBERG

Deo immediacione cedentis a) et ex parte recipientis, quia mediante
eleccione principum b) et mediante confirmacione summi pontificis
imperator recipit imperium Romanorum. Esto tarnen, sed non
concesso, quod imperator superiorem non haberet in terra, hoc
tarnen non esset, nisi quantum ad ea que pertinent ad forum
seculare, qualis non est casus noster c), sicut patet ex superius
probatis. Ergo non sequitur, quod imperator habeat papam super heresi
iudicare vel denunciare. Et cum dicitur, quod Otto primus denuncciaverit
et deposuerit papam Iohannem XII m de papatu, respondeo, quod quociens
legitur imperatores summos deposuisse pontifices, semper intelligendum d)
est: deposuerunt id est consenserunt concilio deponenti. Si enim aliter
egissent, pocius vim, quam ius exercuissent. Aut forsitan ecclesia im-
peratores tunc admisit, ut haberent vocem in deponendo summos ponti-
fices, sicut eos admisit in eligendo ; sed crescente matre nostra sancta
Ierusalem imperatores ab huiusmodi consuetudinibus et privilegiis re-
cesserunt, sicut infra dicetur. Et cum dicitur : si papa hereticus foret
tante potencie, quod nullus auderet sibi contradicere etc., dico, quod in
tali casu numquam poterit esse tante potencie, quin concilium sit po-
tencie maioris, ymmo si tanta ingi ueret necessitas, concilium prelatorum
ecclesie fc) auxilium imperatoris invocaret atque aliorum principum se-
cularium iuvamen f).

Et quando subiungitur : esto quod omnes ü) cardinales et totus cle-
rus sibi in suis erroribus consentirent h), scilicet pape heretico, dico, quod
est impossibile omnes prelatos ecclesie et totum clerum errare in fide
et genus laycorum recto tramite ambulare. Clerici namque et prelati
ecclesie in locum apostolorum successerunt quibus dominus ait : Vos
estis sal terre, quod si evanuerit, in quo salietur? Matth. V1), quasi dice-
ret : in nullo. Et iterum : Vos estis lux mundi a). Sed quomodo luce
extincta gentes recte ambulabunt, quia scriptum est : Et ambulabunt
gentes in lumine tuo et reges in splendoribus tuis3). Si ergo duces vi-
dentes omnes errarent, qualiter ceci >) ducendo parvulos k) non deviarent
cum eisdem ? Item cum postea dicitur, quod seeundum hoc male fecis-
sent saneti per ecclesiam canonizati, qui restiterunt summis pontifieibus
deviantibus a fidei veritate, respondeo, quod correccio canonica oeculta
ad omnes spectat seeundum ewangelicam veritatem, manifesta vero ad
prelatos sive iudices tantum, sicut patet extra de hereticis c. Cum ex

a.) B : ordinis. b) B folgt : electorum. c) E : am Rande korr. statt
ausgestrichen : non sunt. d) E: korr, ans -dus. e) Fehlt B. f ) E :

iuva mea. g; B : uiuens. h) B : consentiret. i) B : ra. d. folg. Worte
zusammengezogen : reeiducendo. k) B : per illos.

1) Matth. 5, 13.

2) Matth. 5, 14.

3) Jes. 60, 3.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 379

iniuncto §. Nee quisquam 1). Si ergo aliqui sanetorum inveniuntur ali-
quos summorum pontificum super moribus suis corripuisse, hoc per mo-
dum exhortacionis factum est, non per modum iudicii condempnativi,
quia, ut patet 2) ubi priusa) (p. 478), nulli licet patrem suum delinquen-
tem reprehendere manifeste. Quando vero dicitur, quod imperatores per
longiora tempora cum clero et populo b ; Romano urbi et orbi de summo
pontifice c) providebant, respondeo, quod ista consuetudo per constitu-
ciones ecclesie fuit abieeta et detestata, sicut patuit supra. / Et quod hoc
sedes licite facere potuerit, patet LXIII. di. §. Verum* , ubi dicit Stepha-
nus papa : Magna ista auetoritas habenda est in ecclesia, ut si nonnulli
ex predecessoribus nostris fecerunt aliqua que illo tempore potuerunt
esse sine culpa et postea vertuniur d) in errorem et supersticionem, si
non tarditate aliqua et cum. magna auetoritate a posteris destru-
antur. Et probat hoc decens e) et expediens esse per exemplum Moysi
et Ezechie, quoniam f) Ezechias confregit serpentem eneum, quem fecit
Moyses, eo quod populus eum colere et venerari ceperat4). Idcirco de-
struxit iste; quod iubente Deo fecerat ille/ Item imperatores olim resi-
gnaverunt sedi apostolice ius suum eligendi summum pontificem, sicut £)
patet in eadem di. §. Verum in fi., ubi dicitur: Postremo presentibus le-
gatis imperatoris et inconsultis elecciones Romanorum pontificum
celebrtite h) leguntur, tandem iidem imperatores religioso mentis affectu
prefatis privilegiis renuneciaverunt multa insuper donaria ecclesie Dei
conferentes. Quando autem additur, quod usque ad tempora ista pape
et cardinales descenderunt ab istis papis per imperatores et populum
Romanum institutis, concedo, quia hec descensio seu derivacio licita et
saneta originacione facta est. Sed cum hoc dicitur '), quod elecciones
summorum pontificum que tunc fiebant sine culpa per imperatores Ro-
manos ex ecclesie permissione, hodie non fuerint k) sine emenda ') ex
ecclesie constitucione.

Unde quod olim non fuit hereticum ante sedis apostolice»1) indicci-
onem, hodie censetur n) hereticum per ecclesie prohibicionem, sicut prius
patuit in °) c. VII. in fine. Quapropter minime sequitur id, quod adver-
sarius infert, scilicet quod si esset hereticum dicere, quod imperator nä-
heret eligere papam, tunc p) a tempore primi pape instituti per impera-

a.) E : prius ubi umgestellt. b) E folgt et populo. c) B : pontifici.
d) E : utuntur, ohne -er- Strich. e; B : dicens. f ) B : quo. g) E : sed.
h) B : celebrare. i) B : dico. k) B : fiunt. 1) E korr., e- über der Zeile ;
B : menda. m) Fehlt B, folgt : constitucionem et. n) B : censentur.

o) Fehlt B. p) E folgt ausgestrichen imperator.

1) c. 12. X. de heret. (V, 7).

2) B. p. 23.

3) c. 28. dist. 63. Gratian.

4) 4. Reg. 18, 4.

380 XI. KONRAD VON MEGENBERG

torem, clerum et populum Romanuni usque ad tempora ista ecclesia
fuisset in errore, quoniam iste homo estimat iura canonica uniformiter
stare tunc et modo, quod non est verum.

Cap. X. defendens papam dementem sex tum non
fuisse hereticum propter obiecciones adver-
s a r i i.

Ea vero que a) superius in quarto b) capitulo adversarius obicit pape
Clementi VIto, scilicet quod criminosus fuerit cysmaticus c) et hereticus,
blasfemie d) quedam sunt et malivole detracciones, que pocius colunt in-
vidiam, quam quod veritatem venerentur e). Supposito namque, sed non
concesso, quod dominus Clemens vel quicumque alter f) summorum pon-
tificum sit fornicator, sit ebriosus aliisque mendis peccatorum macu-
latus, dummodo hec non asserat esse licita, tamquam in heresim elap-
vsus s) propterea claves ecclesie non amisit. Unde beatus Ieronimus
super illum locum ewangelicum, ubi dominus dixit Petro : Tibi dabo
claves regni celorum etc.1) sie dicit3): Habent enim eandem iudiciariam
potestatem alii apostoli ; habet et omnis ecclesia in episcopis, in pres-
biteris, sed ideo Petrus eam specialiter aeeepit, ut omnes intellegant,
quod quicumque ab unitate fidei et societate 3) ecclesie se separavit h),
nee peccatis solvi nee celum potest ingredi. Ecce beatus Ieronimus nullum
sacerdotem excipit intra ecclesiam manentem. Item beatus Augustinus in
libro Questionüm novi ac veteris testamenti sie dixit *) : Dictum est in
Numeris * ) v) a domino ad Moysen et Aaron sacerdotes : Vos ponite
nomen meum super filios Israel, ego dominus benedicam eos, ut graciam
tradicio per ministerium k) ordinati transfundat hominibus, nee voluntas
sacerdotis obesse vel prodesse possit, sed meritum benediccionem pos-
centis •). Ex quibus verbis patet, quod sacerdos eciam si malus sit, gra
ciam m) transfundit pro sue dignitatis officio, et per consequens summus
pontifex propter illa crimina claves ecclesie non amisit nee ab officio
sue cecidit dignitatis. Ad eandem intencionem eciam accedit illud, quod
scribitur Ia q. 1. c. Cum scriptura °), ubi dicitur, quod ad preces Hiero-

a) B: quo. b) B: quinto. c) B: cismaticus. d) E: blasphemie.

e) B : venerantur. f) B : übergeschrieben. g) B : lapsus. h) B : se-
parauerit. i) E : in meitis. k) E : ministerii. 1) B : poscent. m) B folgt :
diff. ausgestrichen.

1) Matth. 16, 19.

2) Hieronymi Comment in Ev. Matthei lib. III c. 16, Migne 26, S. 118
(124) ?

3) B. p. 24.

4) Ps. Augustini, Quaestiones novi ac veteris testamenti q. 1 §11, Migne
35, 2223 (Corp. SS. eccles. 50, 36).

5) 4. Mos. 6, 27.

6) c. 83. C. 1. q. 1.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 381

boam a) ignis descendit de celo, et rursus peccante Helya ignis mis-
sus est qui sacrificia consumeret, in quo datur intelligi, quod Deus
non merita personarum considerat, sed officia sacerdotum. Hec ibi. Sicut
ergo non merita sacerdotum, sed virtus divina sacramenta sanctificat,
sicut patet eadem causa et eadem questione c. Multi secularium '), sie
absque dubio demerita que papam extra ecclesiam non ponunt, ipsum b),
ab officio saneti Petri non deponunt. Auctoritas vero apostoli, quod con-
gruit presulari dignitati, persuadet, non autem preeipit (p. 479), quod ab
officio episcopum deponere c) posset. Spiritus enim promptus est, caro
autem infirma a). et ergo humanum est peccare, dyabolicum vero per-
severare./ Specialiter autem congruit episcopos mundos esse, et quanto
maiores, tanto mundiores, ut d) ante quos aliorum statuitur langwor, in
nullo eorum sint iudicandi, et ne magna trabe vülneratos habentes oculos
eamque negligentes, festucam tenuem e) in oculis conspiciant alio-
rum ■i). Et si dominus Clemens in iuventute natura fervente filios
proereavit, non est putandum, quod in tanto gradu fecerit ista. Nee
vulgari fame que levi suspicione quandoque oritur, est credendum.
Maledictus ergo Cham *), scilicet adversarius, qui eciam si videret pudi-
bunda patris sui f), non cooperiret, sed detegeret ea. Cum vero ulterius
dicitur, quod dominus Clemens sit scismaticus, quia inter regem Anglie
et Francie ponit scysma, dico, quod ego vidi dominum dementem mittere
cardinales pro pace traetanda inter eosdem reges. Sed quod sedes favet
conservacioni g) regni Francie plus ceteris regnis, ideo est, quia ipsum
sedi apostolice semper plus legitur adhesisse. Ingratus enim est qui ac-
cepti beneficii immemor est, ut ait Seneca *)/ Et cum additur, quod
dominus Clemens gwerras foverit dando stipendia pro ipsis fiendis inter
Assasinos et Malandrinos, respondeo, quod licet pape bella h) instituere
contra invasores bonorum et hominum ecclesie Romane, sicut patet XXIII.
q. VIII. c. Igitur et c. Scire, c. Petrus et c. Ut pridem 8). Sed quod apo-
stolus dicit : Nemo militans Deo implicat se negoeiis secularibus ''), re-
spondeo, quod verum est tanta implicacione, ut obliviscatur eorum que
Dei sunt; sed Deo militans dirigit temporalia et secularia, ut non amittat
eterna. Non ergo episcopi debent esse custodes tantum cartarüm, sed
eciam defensores1) ecclesiarum, sicut patet XVI. q. 1. In canoni-
ci) B: Jeo bona, b) fehlt E. c) E : Lücke im ins., Rasur. d) B: nee.
e) B: cum. f) fehlt B. g) B: conservacionem. h) E: bellos. i) B.
defensiones.

1) c. 84 ib.

2) Matth. 26, 41.

3) Matth. 7, 3, Luc. 6, 41 f.

4) cf. Genes. 9, 22—25.

5) Vgl. Seneca, Ue benefieiis TU c. 1.

6) c. 7. C. 23. q. 8 ; c. 8 ib. ; c. 10 ib. ; c. 17 ib.

7) 2. Tim. 2, 4.

382 XI. KONRAD VON MEGENBERG

bus l), ubi dicitur : Iniquum enim censemus esse a), utpocius custodes cartarum
quam defensores rerum creditarum, ut preceptum est, indicemur 2). Nee
credat episcopus sibi solam leccionem b) et oracionem sufficere , ut
remotus nichil studeat de manu fruetificare c), LXXXV1. di. Fratrems).
Cum autem adversarius subiungit, quod dominus Clemens habuerit cau-
dam colligatam cum erroribus pape Iohannis XXII, respondeo, quod illa
duo statuta in septimo decretalium, scilicet de iureiur. Romani prineipes
et de sen. et re iudi. Pastoralis cura4) sunt licita et honesta nee an-
nichilant imperium, sed glorificant pocius et extollunt. Quia primum
statutum declarat illa esse fidelitatis iuramenta, que d) eciam e) prestat
imperator ecclesie Romane tempore sue approbacionis, seeundum for-
mam que traditur LXIII. di. c. Tibi domino*), et tempore sue corona-
cionis seeundum formam in pontificali descriptam. Seeundum vero statu-
tum irritat et annullat * ) sentenciam et processus quondam imperatoris
Heinrici s) faetam et factos contra Robertum regem Sicilie ; et hoc facit
ex certis et racionabilibus causis que per iura canonica confirmantur et
stabiliuntur, sicut patet in glossis ordinariis super hoc statuto editis. Sed
numquid imperium ex hoc debilitatur, si ad obedienciam ecclesie con-
gruam et convenientem obligatur ? Nequaquam. Quia melior est obe-
diencia, quam victima h) et auscultare magis quam adipem arietum
offerre, ut patet extra de ma. et obed. c. lllud dominus 6). Alie vero
constituciones quatuor Iohannis XXII. adhuc extravagantes, quam racio-
nabiles sint et sacre scripture testimoniis consone, patet eas diligenter
intuenti et specialiter qui glossas earum ') prenotaverit a domino Zenze-
lino k) venerabili utriusque iuris professore editas super eisdem. Et quo-
niam adversarius simplici procedit assercione, nulla racione fundatus,
igitur simplici sibi obviare sufficit oracione, sicut scriptum est : Qua
mensura mensi ' ) fueritis, remecietur vobis 7).

Ad raciones vero adversarii quibus probare nititur, quod non sint
servanda iuramenta prestita domino pape Clementi sexto, statim patet
responsio ex iam declaratis. Prima namque racio supponit, quod ipse
dominus Clemens in manifestam heresim fuerit lapsus propter ea que
sibi adversarius superius obiciebat, et hoc est penitus falsum. Ad seeun-

a) E : orae. b) E : elecionem. c) B : sanetificare. d) E : einge-
schoben, e) fehlt B. f) B : anichilat. g) fehlt B. h) B : victie.
i) B. E. : Zesselino. k) B : eorum. 1) E : messi.

1) c. 57. C. 16 q. 1.

2) B. p. 52.

3) c. 6. dist. 86.

4) c. un. in Clem. de iureiur. (II, 9) ; c. 2 ib. de sent. et re iud. (II, 11).

5) c. 33. dist. 63.

6) c. 5. X. de maior. et obed. (I, 33).

7) Matth. 7, 2 ; Marc. 4, 24; Luc. 6, 38.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 383

dam vero et terciam raciones a) dicendum, quod illi qui dicta iuramenta
prestiterunt nee sciebant dementem papam esse hereticum neque b)
ignorabant. Sed non sciebant eum c) hereticum esse, sicut ego nee d) scio
lapidem videntem esse neque cecum, sed non scio eum videntem esse
et scio lapidem non videntem esse. Sic et nos neque dieimur scire neque
ignorare que numquam fuerunt nee sunt nee erunt, sed non dieimur ea
scire. Ignorancia enim nomen e) privacionis est, privacio vero aptitudinem
presupponit. Nemo autem aptus est eum (p. 480) scire hereticum, qui
numquam fuit nee est nee hereticus erit et per consequens nee ignorabit
eum hereticum esse. Et hec est mens phylosophica r) et vera. Omnia &)
tarnen iura que adversarius allegat, presupponunt dominum dementem
hereticum fuisse aut fautorem hereticorum ; et illud negatur.

Cap. XI. defendens dominum Karolum Romanorum
Augustum.

Consequenter congruit vos c'efendere, serenissime Auguste, ab hiis
que adversarius apici vestre obicit dignitatis. Et primo cum dicit vos
esse terciam generacionem bone memorie domini Heinrici h), olim Ro-
manorum imperatoris, et per consequens vos privatum omni auetoritate,
dignitate1), iurisdicione et potestate atque vos rebellem ecclesie periu-
rum et hereticum censendum propter avi vestri ab ecclesia dampnacio-
nem, respondendum est, quod Judicium ecclesie militantis condempnans
aliquem et posteros suos usque in terciam vel quartam generacionem in »)
hoc iudicium Dei imitatur, unde Exodi XX c. : Ego sum dominus Deus
tuus fortis zelotes, visitans iniquitatem patrum in filios in terciam gene-
racionem eorum qui oderunt me 2). Sed est differencia iudicii Dei a
iudicio ecclesie militantis, quoniam iudicium Dei veritati que non fallit
neque fallitur, semper innititur. Iudicium autem ecclesie nonnumquam
opinionem sequitur, quam et fallere sepe contingit et fall i, propter quod
contingit interdum, ut qui ligatus est apud Deum, apud ecclesiam sit
solutus, et qui über est apud Deum, ecclesiastica sit sentencia innodatus,
sicut dicitur extra de sent. exeom. k) c. A nobis II. §. Nos igitur3). Est
tarnen semper regulariter tenenda sentencia ecclesie et timenda, alioquin
contendens eciam seeundum Deum ligatur, ut patet XI. q. III. c. l.et §. Si
ergo et §. Cum ergo4). In Ezechiele autem dicitur 5) : Filius non portabit J)

a) B : racionem. b) B : nee. c) fehlt E. d) E : non. e) B : nota"
f) B: philosofica. g) E : Per (eingeschoben) omnia — presupponit. h) B:
Henrici. i) in hoc bis terciam generacionem in E. ausgefallen. k) E :
et con. 1) B : portat.

1) B. p. 26.

2) Exod. 20, 5.

3) c. 28. X. de sent. exeomm. (V, 39).

4) c. 1. C. 11. q. 3. und c. 21 u. 65 Gratian ib.

5) Ezech. 18, 20.

384 XI. KONRAD VON MEGENBERG

iniquitatem patris et pater non portabit iniquitatem filii. Quod concor-
dans Ieronimus cum verbo Exodi prius colligato dicit '), quod in verbo
quod additur dicto Exodi, scilicet: eorum qui oderunt me, evidenter osten-
ditur non ideo puniri a) filios, quia b) peccaverunt patres, sed quia eis
similes quodam c) hereditario malo Deum oderunt. Sic dicit Ieronimus
super Ezechielem; eciam Augustinus super illo psalmo : Laudem meam ne
tacueris*): Illud dictum Exodi censetur accipiendum de filiis peccata
patrum imitantibus. Deus enim punit eos, eo quod peccata d) patrum
imitantur, non quia patres peccaverunt. Ideo autem patres specialiter
nominavit, quia maxime patres filii imitari solent e) quos f) precipue dili-
gunt. Et terciam et quartam generaciones °) ideo memoratus est, quia
solent parentes interdum tamdiu vivere, donec filios tercios et quartos
habeant, qui patrum iniquitates videntes. eorum impietatis heredes per
imitacionem h) efficiuntur. Unde quicumque de semine Esau et ceterorum
ad Deum conversi paternam miliciam detestati sunt, non odium, sed Dei
clemenciam experti sunt, sicut dicitur 1. q. IUI. §, Sed hiis ■'). Et sie Deus
parvulos condempnat pro paterno scelere quos prenoscit, si viverent ad
annos discrecionis, patrum malicias imitaturos ; unde ') poeta : Cum benc
patris es crimina patris obi, quomodo parwuli Sodomitarum pro paterna
nequicia celesti igne consumebantur. Videns ergo mater nostra Ierusalem,
saneta vos, inclitum Augustum, singulari affeccione circa clerum Dei af fici
et speciali k) devocione reliquias sanetorum venerari, ecclesiarum quoque
intendere promocioni, vos in advocatum suum, scilicet Romanorum regem
statuit etelegit1), ignoscens vobis devia quondam imperatoris Hein-
ricim), avi vestri, que sub aliis gressibus vestris vobis inpingere potuis-
set. Quia seeundum varietatem temporum statuta quandoque variantur
humana, presertim cum urgens neccessitas et evidens utilitas id ex-
poscit n), sicut patet extra de consangwi. et affi. c. Non debet4), ymmo
causa neccessitatis vel °) utilitatis mutaciones episcoporum fieri possunt,
VII. q. 1. c. Mutaciones 5; et c. Scias6). Cum p) ergo pene inflicte q) ali-
cuius7) delinquentis propagini non mansuescerent, cum nitesceret po-
steritas illius. Nam misericordia et ecclesie pietas Dei mansuetudinem

a) B: pure, b) E: quia korr., E: übergeschrieben. c) B: quondam.
d) E folgt: eorum. e) E folgt : parentes, ausgestrichen. f) B: que.

g) B : generacionem. h) E. : pro imitaciones. i) E fehlt : unde bis obi.
k) B: spirituali. 1) E: elegit. m) B: Henrici. n) E: korr. o) B: ut.
p) Wohl: cur? q) E: implicte.

1) Hieronymus, Comm. in Ezech. VI, 19, Migne 25, S. 180.

2) Augustin, Enarrat. in Ps. 108, ed. Maur. IV 1740. (Migne 37, S. 1437).

3) c. 11. C 1. q. 4. Gratian §. 12.

4) c. 8. X. de consanguinit. et affinit. (IV, 14).

5) c. 34. C. 7. q. 1.

6) c. 35. C. 7. q. 1.
1) B. p. 27.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 385

imitatur, Deus autem suas quandoque sentencias legitur mutare a). Unde
Ieronimus in Arnos prophetam1) : Agamus, inquit, penitenciam, ipsum quo-
que sue penitebit sentencie. Et patet hoc exemplis regum Ezechye, quem
Ysaias dixit esse moriturum, et Nynyvitarum, quibus dictum fuerat, ad-
huc XL dies Nynyve subvertetur, et tarnen ad preces Ezechye et Nynyve
Dei sentencia mutata b) est, Sed quod adversarius asserit c) vos glorio-
sissimum Augustum a sede apostolica in Romanorum principem confir-
matum non ex dileccione esse factum, quam ad vos habuerit summus
pontifex et cetus cardinalium, sed pocius imperii sacri ad destruccionem,
per hec et similia vos ab amore vellet retrahere ecclesie Christi d) et
confundere gressus vestre pietatis, sicut idem heresiarcha cum sequacibus
suis dominum Ludowicum e) quartum, se scribentem (/?. 481) imperatorem
Romanorum, flebiliter confudit *"). Nam in omnes errores, quos ecclesia
eidem domino Ludowico e) imputabat, hie prineeps heresum s) simplici-
tatem eius inducebat. Cavendum est igitur ab hoc angelo Sathane,
scilicet fratre Wilhelmo, eultore tenebrarum et auetore scelerum, qui non
solum ipse h) ab ecclesia recedere nisus est, sed alios secum trahere
molitur fallacibus doctrinis. Et hoc est proprium hereticorum. Nam ut
ait Ysidorus 1° sentenciarum c. XVI.2): Heretici ingenti studio mendacia
sua diseunt et labore vehementi, ne ad unitatem ecclesie veniant, decer-
tant. De quibus per prophetam congrue dicitur ^ )\ Docuerunt lingwam suam
loqui mendacium, quia ut inique a gereut laboraverunt. Cum vero seeun-
da racione vos adversarius impugnat, domine ») mi rex, dicendo vos
iurasse k; fidelitatem domino Ludowico •) et ipsum habere pro vero et
legitimo imperatore, anno domini Millesimo CCC°XXXVIIIn in oppido»1)
Franckenfurt n), respondetur faciliter, quod quia predictus dominus Ludo-
wicus °) exeommunicatusp) publice etq) denunciatus per ecclesiam, non
tenebat hoc iuramentum, sicut patet XV. q. VI. Nos sanetorum, ubi Ure-
gorius VIlus Romane r) olim synodo presidens dicit *) : Eos qui exeom-
municatis fidelitate aut sacramento constricti sunt, apostolica auciori-
tate absolvimus a sacramento et ne sibi fidelitatem observent omnibus
modis prohibemus, quousque ipsi ad satisfaccionem veniant. Idem eciam
patet ex capitulo sequenti : Iuratos Hugonih). Unde iuramentum hoc
illicitum et per consequens non tenendum erat et forsitan vis et metus

a, E: Endung korr. ß: imitare. b) B.E: imitata. c) E: am Rande
korr. ; fehlt B. d) B : eccl. Chr. vellet retrahere. e) B: Lodwicura.

f) E : confundit. g) E : heresium. h) E : ipsum. i) fehlt E. k) B :
mutasse. 1) B : Lodwico. m) B : opido. n) B : Frankenfurt. o) B :
Lodwicus. p) B folgt : erat. q) et bis sicut fehlt B. r) E : Romano.

1) Hieronymus in Arnos, lib. III. cap. IX v. 9. 10, Migne 25, S. 1093 (354).

2) Isidori Sent. lib. 1 cap. 16, § 9, Migne 83, 158.

3) lerem. 9, 5.

4) c. 4. C. 15 q. 6.

5) c. 5. ib.

Schot*, Texte. 25

386 Xh KONRAD VON MEGENBERG

vos ad hoc tunc temporis coegerunt. Et cum adversarius subiungit vos
electum fuisse ab electoribus periuris et symoniacis, respondeo, quod
facta que ecclesia Romana approbat, a nemine alio a) tamquam viciosa
sunt redarguenda. Unde beatus Ieronimus : Si autein hec nostra con-
fessio apostolatus tui iudicio comprobatur, quicumque me culpare volue-
rit, se imperitum auf malivolum vel eciam non catholicum, sed eciam
hereticum comprobabit, XXIIII. q. 1. Hec est fides '). Sed nee propterea
periuri dicebantur electores, qui per ecclesiam absoluti a domino Lud-
wico b) recedebant, quia si propterea fides non servatur, ut ad bonum
redeatur, non ideo violari dicitur, XXII. q. IUI. c. Mulier*). Et si forsitan
iidem electores °) peeuniam aeeeperunt, ut a malo commodius d) decli-
nare valerent, non ideo e) symoniaci sunt dicendi :!), quia in hoc commo-
ditatur a malo recessus, non emitur nee venditur spiritus sanetus. Sed
in eos hoc iudicare habet eorum consciencia, non hominum lingwa. Unde
Augustinus ad cleruni Ypponensem : Quid obest hominum, inquit, quod
ex illa tabula vult eum delere humana ignorancia, si de libro viven-
cium non eum deleat iniqua consciencia, XI. q. III. Quid obest*).

Quando autem adversarius dicit vos in Augustum Romanorum elec-
tum non servatis debitis condicionibus in huiusmodi eleccione requisitis,
utpote non in loco debito nee per illum, qui habet electores convocare,
nee in termino vel f) die prefixo, et vivente domino Ludwico quarto
Romanorum imperatore, respondetur, quod consuetudo talium condicionum
per superiorem et eciam s) per scripta iura mutari poterit necessitate
ingruente, puta quia locus consuetus ipsis electoribus tunc temporis non h)
est tutus, et quia ille, qui habet electores convocare pro tunc rebellis
est ecclesie, et quia intimacio termini noxia est eleccioni propter poten-
ciam partis adverse, eciam quia precessor per superiorem, scilicet sum-
mum pontificem, a regno Romanorum privatus est ac destitutus. Sed
liquet omnia hec in eleccione vestra coneurrisse, serenissime Auguste.

Et cum adversarius subiungit, allegando quondam legem promul-
gatam per dominum Ludowicum quartum anno domini M°CCC°XXX VIII *)
VI. die mensis Augusti, presentibus electoribus imperii et domino Ede-
wardo, divina gracia k) rege Anglie, que lex ineipit Licet iuris, dicendum,
quod non est lex, sed exlex, tarn ex parte conditoris, quam ex parte rei
condite. Ipse namque conditor detestatus erat et est per ecclesiam et
privatus omni auetoritate, dignitate et iure imperii Romani et per con-

a) fehlt B. b) B : Lodwico, so stets. c) B : idem. d) E : como-
dosius. e) jehlt E. f) B : et ; E : ut. g) fehlt E. h) fehlt B.

i) B. E : MCCCXLVIII. k) E folgt a getilgt.

1) c. 14. C. 24 q. 1.

2) c. 21. C. 22 q. 4.

3) B. p. 28.

4) c. 50. C. 11. q. 3.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 387

sequens leges condere non potuit nee debebat. Eciam constitucio illicita
fuit, quia contra iura et consuetudines ecclesie Romane. Nam cum in
eadem constitucione domini Ludewici dicitur, quod postquam aliquis
eligitur in regem Romanorum ab electoribus imperii concorditer vel a
maiori parte eorundem, statim ex sola eleccione est verus rex Roma-
norum nee a) indiget approbacione, confirmacione, auetoritate vel con-
sensu sedis apostolice aut alieuius alterius : iste articulus est contra id
quod dicitur extra de eleccione c. Venerabilem § Verum '), ubi dicitur :
Sed et prineipes recognoscere debent et utique recognoseunt, sicut iidem
in nostra recognovere presencia, quod ius et auetoritas examinandi per-
sonam electam in regem et promovendam ad imperium ad nos spectat,
qui eum inungimus, consecramus et coronamus. Constituciones (p. 482) au-
tem prineipum secularium ecclesiasticis constitucionibus non preeminent b),
sed obseeuntur c), di. X. Constituciones a). Ymmo leges seculi sacros ca-
nones sequi non dedignantur, II. q. III. § Hinc colligitur 3). Nee imperiali
iudicio possunt iura ecclesiastica dissolvi, X. di. c. Lege 4j./

Et quando tercia racione adversarius vobis improperat, serenissime
prineeps, dicendo vos esse fautorem et defensorem hereticorum, scilicet
domini pape Clementis sexti, qui Clemens, sicut adversarius dicit, habuit
caudam colligatam cum domino Iohanne papa d) XXII., quem domi-
num e) Iohannem ideo hereticum dicit, quoniam ipse quasdam consti-
tuciones edidit circa regulam fratrum minorum, quarum una ineipit Ad
conditorem 5), ubi statuitur, ne de cetero fratres minores f) sub nomine
Romane s) ecclesie aliqua bona mobilia petant ad eam speetancia sine
apostolice sedis licencia speciali. Et in illa constitucione reprobatur6)
pulchra induccione h) simplex usus facti in rebus consumptibilibus ; plu-
rima quoque alia ibi ponuntur utilia et racionabilia ad commodum regule
fratrum minorum. Secunda constitucio ineipit Cum inter nonnullos 7), in
qua duo statuuntur : quoniam l) assercio pertinax asserens, quod Christus
et eius apostoli in speciali vel in communi aliquid non habuerint, erronea
et heretica declaratur, eciam affirmacio, quod Christus et apostoli in
hiis que tenuerunt ius non habuerint k), erronea iudicatur. Tercia con-
stitucio ineipit Quia quorundam 8), in qua obviatur detractoribus prima-

a) E : et. b) E : korr., e übergeschrieben, B: p mient. c) B: obse-
quuntur. d) E : pape. e) B : dictum. f) fehlt B. g) E : am Ratide
korr., statt racione. h) p. i. fehlt B. i) B : quo. k) B: habuerunt.

1) c. 34. X de elect. (I, 6).

2) Principium dist. 10. Gratian.

3) c. 7. C. 2 q. 3, Gratian.

4) c. 1. dist. 10.

5) c. 3. extrav. Joh. XXII tit. 14. 14. Bull. Francics. V 235 A.

6) B. p. 29.

7) c. 4. 1. c, Bull. Franc. V 256.

8) c. 5. 1. c. Bull. Franc. V 271.

388 XI. KONRAD VON MEGENBERG

rum duarum constitucionum. Sed quia controversia tota hec originem
habuit ex eo, quia regula fratrum minorum fundata dicitur esse super
Christi paupertate et apostolica vita, quia scilicet Christus et apostoli
non a) videntur aliquid habuisse in speciali nee in communi, ergo parva
induccione quadam huius oppositum indicatur b). Quoniam Matthei II. c.
legitur '), quod magi obtulerunt Christo aurum, thus et mirram, per quod
denotatur oblatorum dominium c) Christo esse acquisitum, cum rei Ob-
late dominium acquiritur d) ecclesie, cui offertur, ergo et Christo, qui
est ipsa ecclesia, ar. de conse. e) di. 1. c. Omnis christianus2). XVI. q. 1.
c. Statuimus '). Item Matthei XXVII. legitur4) Christum habuisse vesti-
menta et illa sorte divisa. Item Matthei XVII. dicitur 5) Christum Petro
preeepisse, ut dydragma vel stateram pro Christo daret reeipientibus
tributum : ergo Christus dydragmatis dominium habuit et voluit, quod
dominium eius illorum fieret qui tributum reeipiebant, alias dominium
dydragmatis de iure »*) transferre non potuisset. Idem inducitur de apo
stolis, quia Mthi. VIII. £ ) 6) dicitur Petrum domum habuisse et Mthi. XIIII. et
XVI. 7) ii) legitur apostolos panes habuisse. Item ' ) Marci II. £. 8) dicitur,
quod Matheus domum habebat in qua Christus et sui diseipuli comede-
runt et biberunt. Item Marci VI. c. dicitur •') quod dominus apostolis dice-
bat, quod k) darent pauperibus manducare, ex quo supponitur, quod ipsi
habebant, unde darent; et ibidem apostoli responderunt : Eamus et ema-
mus denariis ducentos panes et dabimus eis manducare. Ergo saltem in
communi apostoli denarios habebant ; quia denariorum dominium in ven-
ditores transferre volebant./Item Marci VIII. dicitur'0) apostolos Septem
panes et paueos pisces ') habuisse. Item Luce IX. dicitur") Christum
apostolis dixisse : Date pauperibus manducare. At Uli dixerunt : Non
sunt nobis plus quam quinque pams et duom) pisces, nisi forte nos eamus
et emamus in omnem illam turbam escam. Item legitur loh. XII. et XML ,2),

a) E : übergeschrieben. b) B : vorher iudicatur atisgestrichen. E :

indicatur. c) E korr. d) E korr. ; ac übergeschrieben ; ß: queratur.

e) B : de cens. f) B : dum. g) B übergeschrieben : et Mt. 1° et Luce IUI.
h) B: XV, korr. a. XVI. i) B am Rande zugefügt: Mt. IX0 Luc. V°
k) B : ut. 1) E : panes. m) In E : Rasur.

1) Matth.2, 11.

2) de consecr. c. 69 dist. I.

3) c. 55. C. 16. q. 1.

4) Matth. 27, 35.

5) ib. 17, 23.

6) Matth. 8, 14.

7) Matth. 14, 17; 16,9-10.

8) Marc. 2,2 ? cf. 1,29.

9) Marc. 6, 37.

10) Marc. 8, 5, 7.

11) Luc. 9, 13.

12) Joh. 12, 6; 13, 29.

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 389

quod Iudas habebat loculos et que mittebantur portabat. Item I. ad
Cor. XVI. c. dicitur ') : Unusquisque Gütern vestrum apud a) se reponat
recondens ex collectis quod ei bene placuerit. Dicitur eciam Actuum IUI.?),
quod erant illis omnia communia, et Actuum XX0 legitur 3) Paulum dixisse :
Argentum aut aurum aut vestem nullius occupavi, ipsi scitis, quoniam
ad ea que michi opus erant et hiis que mecum sunt, ministraverunt
manus iste. Ex quibus liquide patet apostolos tarn in speciali quam in
communi aliquid habuisse. Nee credere debent adversarii, quod abieccio
exteriorum diviciarum quoad effectum sit essencialiter perfeccio, quamvis
quodammodo perfeccionis via sit ac instrumentum, sicut dicit abbas
Moyses in collacionibus patrum4), ymmo reeta interior abdicacionis in-
tencio h) huiusmodi quoad affectum b) est de formalibus et prineipalibus
perfeccionis humane. Unde beatus Augustinus in libro De moribus ec-
clesie c. XXIX. loquens de beato lob sie dicit6): Amisit ille omnes divi-
cias et facius est repente pauperrimus, tarn inconeussum animum tenuit
et infixum Deo, ut satis monstraret non illas sibi fuisse magnas, sed
se illis. sibi autem Deum. Quo animo si essent nostri temporis homines
non magno opere ab istorum prohiberemur possessione, ut perfecti esse
possemus. Idem eciam patet ex verbis eiusdem Augustini, que assumun-
tur XII. q. 1. c. Habebat dominus 7), ubi dicitur, quod dominus habebat
loculos a fidelibus oblata c) conservans et suorum (p. 483) neccessitati-
bus et aliis indigentibus tribuebat, tunc primum ecc/esiastice peeunie
forma est i/istituta, ut intelligeremus, quod d) preeeperit e) non esse cogi-
tandum de crastino, non ad hoc esse preeeptum, ut nichil peeunie serve-
tur a sanetis, sed ne Deo propter ista serviatur et propter inopie timorem
iusticia deseratur. Ex quibus clare patet, quod abieccio exterior diviciarum
quoad effectum non est essencialiter perfeccio. Christus ergo cum a Deo
iureiurando factus sit pontifex, ut dicit apostolus ad Hebreos VII. c. 8),
iure prelacionis et amministracionis divine pauperibus nonnulla dicitur
dispensasse. Similiter apostoli postquam predicatores et amministratores
constituti sunt, leguntur aliqua habuisse que consimili iure dispensasse
videntur, licet iure humano insuper legantur nonnulla f) possedisse, ante-
quam amministratores et predicatores constituerentur et post. Si ergo
Christus et apostoli iure prelacionis loculos habuerunt g), sequitur, quod

a) E : aput. b) E korr. aeffcm. c) B : ablata. d) B que. e) B :
preeepit. f) E folgt : dispensasse ausgestrichen. g) B : habuerint.

1) 1. Cor. 16,2.

2) Act. 4, 32.

3) Act. 20, 33. 34.

4) Abbas Moses in Joh. Cassiani Collationes patrum I c. 6, Mignc 49, 488.

5) B. p. 30.

6) Augustini, De morib. eccl.c.23.ed. Maur I c. 42, S. 1137. (Migne32, S.1329).

7) c. 17. C. 12 q. 1.
8; Hebr. 7, 20.21.

390 XI. KONRAD VON MEGENBERG

maioris perfeccionis poterit esse prelatus loculos habens, quam pauper
religiosus *) profitens paupertatem et loculos non habens. Racio est,
quia de statu talis religionis convenienter transitur ad statum prelacionis
pontificalis, sicut patet de elect. c. Nullus libro VIto decretalium '). Sed
de minori ad maius est transitus, non econtra, ut patet XCI1I di. c. Legi-
mus2). Non debet igitur adversarius dicere constituciones domini pape
Iohannis XXII. esse hereticas et sacram scripturam impugnare, ymmo
pocius opposita b) illarum constitucionum asserere ab ecclesia hereticum
censetur. Si namque Christus et eius apostoli in hiis que habuisse le
guntur absque omni iure tantum simplicem usum facti, sicut adversarius
et sui sequaces asserunt, habuissent, sequeretur, quod Christus non
habuisset iustum usum in illis, sed carens omni iure in talibus illicite
ipsis usus fuisset ac iniuste, quod de Christo intelligere hereticum est
vet c) blasphemum.

Quando autem quarta et ultima racione frater Wilhelmus d) contra
vos invehitur. gloriose Auguste, quod non clegerint vos in principem
Romanum veri principes electores, sed pocius periuri et e) rebelies im-
perii. scilicet dominus Waldewinus. bone memorie, nuper archiepiscopus
Treverensis, et Rudolfus dux Saxonie, quos adversarius sacri imperii
proditores appellat, eo quod fecerint contra iuramenta per ipsos prestita
anno domini M°CCCXXXVII1. ') XV. fO die Iulii in civitate archiepiscopi
Moguntinensis h) que dicitur Lonstain super >) Renum, respondeo, ut
cum pace k) dicam, quod illa iuramenta erant illicita, specialiter quoad
illum articulum, qui dicit, quod postquam aliquis a principibus electori-
bus imperii vel a maiori parte numero eorum eciam in discordia est
electus in regem Romanorum, non indiget ') nominacione, approbacione
et confirmacionem), consensu vel auctoritate sedis apostolice super am-
ministracione bonorum') et iurium imperii sive tytulo regio assumendis
nee super hiis necessario habet talis electus recurrere ad sedem eandem.
Quoniam examinacio et approbacio regis Romanorum electi concorditer
vel a maiori parte prineipum electorum pertinet ad papam, sicut patet
extra de elect. c. Venerabilem § Verum, versu Sed et principes 4). Con-
stat autem, quod electus nonnisi forte a) virtute approbacionis tandem
poterit amministrare, sicut in electis ad dignitates ecclesiasticas regula-

a) B: ret. paup. b) fehlt B. c) B : ac. d) E: super Wilhelmum.
e) fehlt B. f) E. B. : MCCCXLVIII. g) B. : die V auf Rasur. h) B :

Magutinensis. i) E wiederholt. k) B folgt : dca ausgestrichen. 1) B :
indigent. m) E folgt : vel ausgestrichen. n) fehlt E.

1) c. 28. de elect. in VIto (I, 6).

2) c. 24. dist. 93.

3) B. p. 31.

4) c. 34. X. de elect. (I, 6).

C) TRACTATUS CONTRA WILHELMUM OCCAM 391

riter observatur, ut patet extra de elect. c. Nosti*) et c. Qualiter2) et
eiusdem tituli Avaricie libro sexto :!). Nee valet, si dicatur, quod electus
in regem Romanorum non examinatur. ut probetur a) vel reprobetur eleccio»
sed pocius, ut si indignus repertus fuerit, sibi unecio et coronacio im-
perialis subtrahatur b . Quia si ex eleccione facta dignus c) est regno
Romanorum, indigne sibi d) inunecio e) et coronacio imperialis subtra-
herentur ; si vero indignus repertus fuerit, quomodo tamquam canonice
ingrediens in amministracionem f) regni Romani tamquam verus Augus-
tus est admittendus ? Ista enim conversibiliter se comitantur, ut qui
dignus vel indignus est Corona imperii, eciam s) dignus vel indignus sit
regno Romanorum et econtra. De hac materia copiose disputavi in trac-
tatu meo de translacione imperii c. XI. XII. XIII. et XIIII., qui traetatus
ineipit : In foribus quis delinquet, quem ego nuper vestre regie presen-
tari >) feceram serenitati, cum iter arripuistis versus k) Duregum in sub-
sidium domini Alberti illustris ducis Austrie !). Patet igitur, quod hec
iuramenta prineipum electorum de quibus adversarius disputat, illicita
fuerint, quia contra ecclesiastica iura™), et per consequens non erant
tenenda, sicut patet XXII. q. IUI. c. Acetone 4) et c. Inter cetera 5j. Sic
ergo ad presens labia mea detestata sunt imperii ") et °) ecclesie Dei
detractorem ad ecclesie Romane reverenciam, que domino annuente om-
nium fidelium mater est sanetissima et magistra et vobis prineipi Romano
ad servicium et honorem.

ExplicitP) epistola contra Wylhelm um hereticum
Conradi de Monte puellarum canonici ecclesie Ratis«
ponensis ad dominum Karolum serenissimum Roma-
norum augustum quam edidit anno domini M0CCCULIIII°
in vigilia beati Michaelis archangeli etc.

a) ß : probatur. b) E : korr. aus subtraheretur. c) E : indignus.

d) B : aut. e) E : in korr. statt ad ; B : unico. f) B : administracionem.
g) B : ecciam. h) fehlt E. i) B : presentare. k) B : vesus. 1) ducis
Austrie in B. wiederholt. m) B: iura ecclesiastica. n) E: Imperium,

o) fehlt E. p) Dieses Explicit nur in B,

1) c. 9. ibid.

2) c.lö. ibid.

3) c. 5. de elect. in VIto (I, 6).

4) c. 8 C. 22 q. 4.

5) c. 22 ibid.

392 xii. occam

XII.
Occam.

a) Schluß von Dialogus III, tractatusll, liber III, cap. 23.
Aus: Vat. lat. 4115 fol. 131—133.

Nach den Worten l. c. cap. 23 bei Goldast, Monarchia II 957: et
Christus sie fuit eis inferior licet sponte fuit passibilis et mortalis, fährt
die Hs. ohne Unterbrechung fort :

Discipulus: Quomodo probatur, quod alii poterant testificari contra
Christum ? Magister : Hoc asserit ipsemet Christus, ut videtur danti sibi
alapam et male dicenti a), sie respondens pontifici : Si male locutus sunt,
testimonium perhibe de malo, loh. 18 l). Hoc etiam Gracianus sentire vi-
detur, qui ut legitur 2. q. 7. § Ecce ostensun est, ait8): Christus quamvis
esset pastor suorum ovium, quas verbo et exemplo pascebat, tarnen quan-
tum ad officiorum distributionem, ex qua hoiie in ecclesiis alii presunt
aliis, unde quidam prelati, qtiidam subditi vocantur, in populo illo pasto-
rale officium non gerebat. Mistica enim et visibili unetione nee in regem
nee in sacerdotem unetus erat, que sole in illo populo persone prelati veri
nomen sibi vendicabant. Ex quibus verbis colligitur, quod Christus, in
quantum homo mortalis, erat subditus illis qui (pre)erant b) in populo illo.
D. Hoc üraciano repugnare videtur, qui ubi primo ait3): Christus ludeos
ad se arguendum admisit perfectione humilitatis) non severitate iuris : si
enim legis rigore essent admissi, hac auetoritate criminosi et infames
in aecusatione religiosorum reeipiendi essent, cum essent sceteratissimi,
qui de morte Christi traetantes innocentem condempnare volebant. Ex
quibus verbis comprehenditur, quod Christus ex rigore iuris aecusari non
poterat, sed tantummodo ex perfectione humilitatis. AT. Ad hoc respondetur,
quod Christus non poterat aecusari ex severitate iuris, que Christo ne-
cessitatem imponeret, quia Christus, in quantum deus, supra omnem talem
legem fuit, et tarnen, in quantum homo, ex perfectione humilitatis sponte
se subdidit huiusmodi iuri, ut posset aecusari ab illo, qui erat reci-
piendus in publico, et ita Christus subditus erat, in quantum homo. Quia
tarnen sponte, etiam in quantum homo, erat subditus huiusmodi iuri, ideo
quodammodo fuit supra huiusmodi ius, quia in potestate sua fuit posse
aecusari et non posse aecusari ; et tarnen quamdiu ex perfectione humi-
litatis voluit, poterat aecusari. Ex quo sequitur, quod quamdiu voluit ex
perfectione humilitatis, fuit subditus iudieibus illis qui erant iudices in
populo. D. Istud est multum pro papa; quia sicut Christus fuit subditus,
quamdiu voluit, iudieibus illis, qui iudicabant in partibus illis, ita etiam

a) ms. dicente. b) ms. erant.

1) Ev. Joh. 18, 23.

2) c. 39 § 2. C. 2 q. 7.

3) 1. c. § 3.

a) TRACTATUS 393

papa potest se submittere (fol. 131 v), si voluerit, iudicio laicorum. Set
non est necessarie, quol se submittat, et ita cum a) sit vicarius Christi»
non est subditus alicuius, nisi sponte vellet. M. Non est omnino simile
de Christo et de papa. Quia enim papa est vicarius Christi, ideo non
habet omnem potestatem, quam habuit Christus, etiam in quantum homo.
Christus enim etiam in quantum homo instituit sacramenta et sponte in-
stituit, ita quod potuit dispensare contra ipsa, quod tarnen papa non pot-
est Papa ergo, cum sit solummodo vicarius Christi , servare tenetur ea
que Christus verbo et exemplo docuit servanda. Cum ergo Christus sub-
dens se aliis exemplo docuerit subiectionem exhibendam iudicibus, papa
huiusmodi subiectionem servare tenetur. D. Potestne probari aliter, quod
Christus fuit subditus imperatori et aliis iudicibus? M. Hoc probatur
aliter per hoc, quod Christus fuit subditus matri et patri putativo, sicut
legitur Luc. 2 l), ergo fuit subditus Ulis qui fuerunt superiores et domini
patris putativi et matris, quales fuerunt Romani. Unde et Ioseph, ut le-
gitur Luc. 2 2), ascendit de Galilea in Bethleem, ut profiteretur et faceret
se subiectum imperatori cum Maria desponsata sibi uxore. Ergo Christus
fuit subditus, in quantum homo mortalis, imperatori, licet sponte et vo-
luntarie, sicut et sponte fuit portatus a diabolo in montem et etiam in
Ierusalem, ubi statuit eum supra propinaculum templi. D. Adduxisti ali-
quas allegaciones ad probandum. quod Christus, in quantum homo mor-
talis, fuit sub imperatore, quantum ad iurisdictionem coactivam ; nunc b)
nitere probare hoc de apostolis. M. Quod apostoli et omnes alii chri-
stiani et discipuli Christi fuerunt sub imperatore, quantum ad iurisdictio-
nem coactivam, multipliciter videtur posse probari. Nam religio christiana
et per consequens Christus neminem, eciam secularem et infidelem, pri-
vavit iure suo. Sed apostoli fuerunt subiecti imperatori et aliis potesta-
tibus secularibus et infidelibus, ergo postquam fuerunt apostoli, fuerunt
eisdem et in eisdem subiecti. Minor istius racionis videtur manifesta,
quia non plus erant apostoli ante conversionem et apostolatum
exempti a iurisdictione imperatoris, quam alii Iudei, qui tarnen erant
subiecti imperatori et aliis potestatibus secularibus. Maior autem multis
modis ostenditur Ait enim Ambrosius super epistolam ad Titum3):
Admone Mos principibus (fol. 132) et potestatibus subditos esse, quasi
etsi tu habes imperium spirituale, tarnen admone Mos subditos esse
principibus, sei licet regibus et dueibus et potestatibus minor ibus, quia
christiana religio neminem privat iure suo. Item Augustinus super Io-
hannem ait 4) : Regnum meum non est de hoc mundo, deeepti estis, non

a) ita cum im ms. verwischt. b) ms. nee.

1) Lc. 2, 51.

2) Lc. 2, 4-5.

3) Migne P. L. 17, S. 530.

4) Vgl. Aug. in Joh. Ev. tract. 115, Migne 35, S. 1939.

394 xn. occam

impedio dominacionem vestram in mundo, ne vane timeatis et seviatis.
Item Leo papa in sermone de Epiphania ait '): Dominus mundi temporale
non querit regnum, prestat eternum. Item sie canit ecclesia : Non eripit
mortalia qui regna dat celestia. Ex quibus o nnibus colligitur, quod nee
Christus nee religio christiana alicui etiam infideli tollit ius suum, ut
scilicetper hoc, quod aliquis christianus efficitur vel efficiebatur tempore
Chr sti, sive apostolus sive alius, imperatoret älii sub eo, nulluni ius quod
habebant penitus perdiderunt, quod in verbis apostoli 1. Timoth. 6 2j in-
nuitur, cum ait : Quicumque sunt sub iugo servi, dominos suos omni
fionore dignos arbitrentur, ne nomen domini et doctrina blasphenictar.
Ex his enim verbis videtur haberi, quod subiecti dominis infidelibus,
quando efficiebantur christiani, ut prius in omnibus dominis suis servire
et obedire debebant, ne domini dicerent. quod religio christiana esset
iniuriosa et iniuriam dominis conversorum facere niteretur. Quod Augu-
stinus aperte videtur asserere exponens verba predieta ; ait enim : Scien-
dum est quosdam predicasse communem omnibus in Christo esse liber-
tatem, quod de spirituali utique libertate verum est, non de carnali, ut
Uli intelligebant : ideo contra eos loquitur hie apostolus iubens servos
dominis suis subditos esse Non ergo exigant servi christiani, quod de
Hebreis dicitur, ut sex annis serviant et gratis dimittantur liberi, quod
misticum est; et quare hoc preeipiat apostolus, supponit, ne blaspheme-
tur nomen domini quasi aliena invaJentis et doctrina christiana quasi
iniusta et contra leges predicet, sed pocius per obsequia servorum fide-
lium domini infiJeles convertantur. Ex quibus verbis concluditur, quod
per conversionem apostolorum et assumptionem eorum ad apostolatum
domini infideles nullum ius in eis quod prius habuerant amittebant, et
ita remanebant subditi eis in omnibus, sicut prius. Amplius quod omnes
apostoli, saltem alii a beato Petro, fuerint subiecti imperatori et aliis do-
minis secularibus, probatur per illud beati Petri canonica sua 1. (fol.13'2 VJ
c.7 '■'■) : Subiecti estote omni creature propter Dcum sive rcgi precellenti sive
dueibus tanquam ab eo rnissis ad vindietam malefactorum, laudem vero
bonorum. Ex quibus verbis colligitur, quod beatus Petrus voluit omnes sub-
ditos suos in spiritualibus esse subditos, sicut ante conversionem, omni
creature que super eos ante habuerat potestatem. Nam ut testatur Innocen-
tius tertius extra de maio. et obed. Solite 4), beatus Petrus ibidem scri-
bebat subditis suis et eos ad humilitatis meritum provocabat, sed apostoli
erant subditi beati Petri, ergo beatus Petrus voluit, quod apostoli essent
subditi regibus et dueibus, quibus fuerant, antequam essent christiani, sub-
ecti. D. Adhuc alias raciones ad probandum, quod imperator est iudex

1) Sermo XXXI (XXX), In Epiphaniae solemnitate I, Migne 54, S. 113.

2) 1. Tim. 6, 1.

3) 1. Petr. 2, 13.

4j c. 6. De maior. et obed. X (1 33).

a) dialogus 395

adducas. M. Alia racio que in scripturis fundatur, adducitur, que talis
est. Si religio christiana nulluni dominum aut principem infidelem, impe-
ratorem vel alium privat iure suo, sicut ostensum est prius, multo forcius
imperatorem fidelem et alios dominos fideles non privat iure suo, quod
apostolus 1. Timoth. 6 ') aperte insinuare videtur, qui postquam dixit :
Qiiiciinqae sunt sub iugo servi, dominos suos omni honore dignos arbi-
trentur, ne nomen domini et doctrina blasphemetur, statim subiunxit •'
Qui autem fideles habent dominos, non contempnant, quia fratres sunt,
sed magis serviant, quia fideles et dilecti. Imperator ergo fidel is per
religionem christianam nullum ius perdidit, ergo papa in omnibus est
subiectus imperatori, in quibus fuit subiectus ante papatum. D. Papa
etiam ante papatum non fuit subiectus imperatori, quia fuit episcopus
vel clericus, et ideo imperator non fuit iudex ipsius. M. Ista responsio
excluditur per hoc primo, quod episcopi sunt subiecti imperatori. Sed
de isto forte postea queres a). Ideo secundo excluditur per hoc, quod
purus servus imperatoris, etiam si tonsuram clericalem non haberet,
possit eligi in papam, et ita cum imperator non debeat privari iure
suo per ecclesiam, papa talis remaneret subiectus imperatori, et per
consequens papa ratione papatus non est exemptus a iurisdictione
imperatoris. D. Minor dignitas quam sit papatus, liberat a patria pote-
state et etiam a potestate dominica, ergo multo forcius electus (fol. 133)
in papam eo ipso est liberatus ab omni iurisdictione imperatoris. M.
Dicunt alii, quod ista obiectio nichil valet. Quod enim minor dignitas
quam papatus liberet a patria potestate et dominica, est ex ordina-
cione humana, non ex ordinacione divina, et ita ex ordinacione im-
peratoris potest electus in papam eximi a potestate inferiorum iudicum ;
sed non eximitur ex ordinacione divina. Quod et tali racione probatur :
non magis debet aliquis invitus privari iure suo, quod habet in aliquo,
ut ei aliqua dignitas ecclesiastica conferatur, sine qua potest salvari,
quam aliquis debeat privari iure suo, quod habet in filio, ut eidem filio
conferatur baptismus, sine quo non potest salvari. Sed Iudei et alii infi-
deles non debent privari inviti iure, quod habent in parvulis, ut bapti-
zentur, nee ipsi parvuli baptizari debent, ne patres priventur iure, quod
habent in eis. Ergo multo forcius, quandocumque aliquis qui erat servus
imperatoris vel aliter sibi subiectus a) fiat papa, imperator non privabitur
invitus . . .

a) ms. subiectis.

1) 1. Tim. 6, 1—2.

2) Diese Stelle weist auf einen Passus hin, der uns fehlt, bezvv. von
Occam nicht vollendet wurde.

396 xii. occam

Occam.

b) Contra lohannem XXII (1335).
Aus : Paris lat. 3387, fol. 175, 2-214, 1.

Non invenit locum penitcncic Iohannes XXII., tanquam narretur et
falso, ut plures extimant, quoJ agens in extremis penultitna die vite sue
circa visionem animarum sanetarum in celo confessus fuerit veritatem
et errores alios suos, non distinete, absolute et pure, sed in generali et
conditionaliter duxerit revocandos ac determinationi ecclesie submiserit
corrigendos. Duo itaque in hoc opusculo sunt probanda : primum est,
quod predieta assertio ipsum de pravitate heretica non excusat : seeun-
dum est, quod prefate re/ocatio et submissio sibi nullitenus subfragan-
tur, an propter alios errores sit inter hereticos cornputandus. Sane quia
sermonibus suis, in quibus errorem de visioae animarum sanetarum et
quam plures alios predieavit, nequaquam interfui, solummodo seeundum
quod aeeepi a fidedignis, quantum ad illa que illos contingunt errores,
in traetatu isto procedam. Si autem ex i^norantia facti vel iuris al.quid
dixero contrarium veritati, corrigi sum paratus, quia de Omnibus pro
posse conabor cauta sollicitudine querere veritatem. Quoniam si per nie
vel alios quoquomodo invenero, non dimittam, sed corde credam et ore,
cum opportunum fuerit, confitebor, quia, ut testatur apostolus : Corde cre-
ditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salntcm ' ).

Ut pateat evidenter, quod retraetatio, quam Iohannes XXII. fecissc
refertur, ipsum ab hereticorum numero non exeludit, verba retraeta-
tionis ciusdem absque omnium diminutione et variatione primo per par-
ticulas sunt ponenda. Et postmodum ostendetur, quod ipsis non obstan-
tibus est censendus dies suos in pravitate heretica finivisse. Dicta igitur
retraetatio in duas partes dividitur, quia primo agitur de visione anima-
rum sanetarum in celo, seeundo de aliis assertionibus et opinioni-
bus eius.

Es folgt das Zitat der betreffenden Stelle aas Johanns XXII. Consti-
tution „Ne super is que de animabus purgatis"2) (fol. 175* 1). Gegen die
assertio Johanns, dass er jene Ansicht von der visio nur recitando gesagt
habe, bemerkt O. : asserunt fide di^ni, quod apertam continet falsitatem, di
centes quod ipsi fuerunt presentes, quando Iohannes XXII publice predieavit
asserendo, quod anime sanetorum in celo non vident divinam essentiam
nee videbunt usque ad diem iudicii generalis; plures etiam dieunt ex-
presse, quod eis in camera sua seorsum expresserit, quod illa erat opinio
sua. Er zitiert dann (fol. 175 v, 2) einen sermo Johanns 3), qui ineipit :
Oaudete in Deo semper, quem fecit anno domini MCCCXXXI.; (fol. 176, 1)

1) Rom. 10, 10.

2) Vgl. Raynald, Ann. a. 1334, 28. 35 f.

3) Vgl. z. Folgenden den anonymen Traktat bei Nik, Minonta, Zs. f. Kir-
cheng. VI. 98 ff. u. ib. nr. 28, p. 87 ff.

b) TRACTATUS CONTRA IOHANNEM XXII. 397

einen andern sermo, qui ine. Tolle pureum, einen dritten : Statim veniet ad
templum suum ; weiter (fol. 176,2): Item anno domini MCCCXXXIIII. die
lune IIP Ian. tenuit consistorium publicum, in quo loquens de opinione,
qua asseritur, quod anime sanete in celo non vident Deum, dixit sie etc.
Hier beruft sich Johann auf sein Studium der Originalschriften1) und be-
merkt dazu u. a. (fol. 176v 1): Sunt enim hodie studentes et alii applicati
quibusdam scripturis et illas habent pro evangeliis et epistolis, et am-
plius parum querunt, et ideo quia nos ista studuimus in originalibus, ista
proposuimus, ista inquirimus etc.

Occam untersucht nun genau, ob aus dem Wortlaut der Sermone
geschlossen werden könne, dass Johannes seine Aeusserung nur /ecitando'
vorgetragen habe, und verneint das durchaus (c. 176 v— 177 v).

Nicht nur durch die Worte, sindern auch durch die Handlungen
Johanns ergibt sich das, weil er sich ja immer wieder gegen alle wandte,
die anders lehrten. Die Aussagen namentlich des Geraldus Odonis, der
angeblich in öffentlicher Rede Johann jene Ansichten zuschrieb, seien zu
prüfen (fol. 177 v 2), ebenso die der andern, die diese Behauptung ver-
breiteten, in Avignont) und sonst (fol. 178). Es ist unwahrscheinlich,
dass ein Reicher und Mächtiger, wie Johann, dessen Gunst sogar Könige
suchten, von seinen Freunden verläumdet werde ; noch unwahrschein-
licher, dass Johann solche Gerüchte, deren Gefährlichkeit er crmessen
konnte, ungestraft gelassen hätte, wenn sie eben nicht wahr waren.
Johann aber hat die Gegner dieser Haeresie verfolgt, ihre Bekenner belohnt.
Mit seinem Wissen wurde in Avignon die Lehre gepredigt, in Paris hielt
Geraldus Odonis öffentliche Determinationen darüber ab, ohne geta-
delt zu werden. Er war doch dadurch zum Ketzer geworden, seine Re-
vocation genügte nicht, um ihn zu absolvieren ; trotzdem behandelte ihn
Johann mit Gunst, wie vorher (fol. 179j3). Es ergibt sich also, dass die
retraetatio Johanns XII. viele Fälschungen und Unwahrheiten enthält. Ein
unparteiischer Richter müsste jetzt, nach Johanns Tode, diejenigen, die
den Papst über die häretischen Dinge öffentlich oder geheim reden hör-
ten, genau verhören und eventuell auch gegen deTi Verstorbenen noch
den Ketzerprozess eröffnen (fol. 179^, 1 >. Zur näheren Charakterisierung
der Ketzerei Johanns folgt nun eine Untersuchung über die veritates
catholice explicite credende und implicite credende und die Haeresien,
die diesen Wahrheiten widersprechen (fol. 179^ — 184>*); zeigt dann,
dass Johannes wegen seiner Aeusserungen ohne weiteres als Ketzer zu
behandeln war und durch seine confessio keineswegs entschuldigt ist

1) Vgl. Raynald, Ann. 1334, 29. Occam, De dogmatibus c. 9, Gold-
ast, Monarchia II 752.

2) Vgl. hierzu den anonymen Traktat b. Nicol. Minorita, Zs. f. K.G.VI.99.

3) Denifle,Chartul.Univ. Paris. II, Nr. 970-975, 981-985.

4) z.T. nach De dogmatibus Joh. pape c. 10, Goldast 1. c. S. 752 ff.

398 xii. occam

(fol. 184 v—189, 2). Die Lehre über die visio beatifica ist von der ecclesia
universalis approbiert, wie die meisten katholischen Wahrheiten. Die
approbatio oder dampnatio der universalis ecclesia aber videtur esse
maioris (fol. 187) auctoritatis quam dampnatio concilii generalis, pre-
sertim dampnatio illius ecclesie, que sibimet succedentes prelatos et sub
ditos, clericos et laycos, viros et mulieres per longissima tempora com-
prehendit. Johann war gebunden an diese Lehre der universalis ecclesia.
Hec enim est regula generalis, quod si unquam summi pontifices diversi
invenirentur circa aliquid ad fidem pertinens ortodoxam contrarias as-
sertiones vel oppiniones habere, ad sciendum, que est alteri preferenda,
ad sacram scripturam et doctrinam seu assertionem universalis ecclesie
oportet recurrere, ut indubitanter illius assertio teneatur, que sacre
scripture aut doctrine seu assertioni universalis ecclesie consona appro-
batur. Nullus enim summus pontifex est regula fidei Christiane, cum
possit errore et heretica infici pravitate . . . sed sacra scriptum et doc-
trina universalis ecclesie que errare non potest, est regula fidei nostre
et ideo ad ipsam in omnibus dubiis circa fidem est finaliter recurren-
dum, cui, et non summo pontifici contra ipsam est fides firmissima ad-
hibenda (fol. 188, 2). Kam er durch sein Studium der heiligen Schrift
zu anderen Ansichten, so musste er die Regel Augustins dist. IX. c.
Ego befolgen und entweder seinen Codex für fehlerhaft halten, einen
besseren suchen, oder die Interpretation für falsch ansehen, vel debuit
absque dubio tenere se non intel legere auetoritatem que videbatur con-
traria veritati predicte universalis ecelesie, et in isto ultimo, ut videtur,
debuit se tenere. Wenn schon der hl. Hieronymus bekennt, manche Stellen
der hl. Schrift nicht zu verstehen, wieviel mehr musste das Johann XXII,
qui numquam scientiarum didicit primitiva, qui a pueritia mundanis litigiis
fuit intentus (fol. I88v, 2). Die confessio Johanns ist aber auch sonst
nichtig und befreit ihn nicht von der Ketzerei. Es fehlt vor allem das
offene Geständnis seiner Ketzerei (fol. 189 — 190^). Eine Reihe Ein-
wendungen dagegen werden von O. widerlegt (fol. 190— 191 v). Auch
der Einwand, dass Johann als Jurist wohl selbst gewusst hätte, was zu
einer gültigen Erklärung gehöre, ist nicht stichhaltig : quod etiam iuris-
periti sepe deeipiuntur, maxime quantum ad ea que facti sunt, Johann
konnte auch denken, dass er bei seiner und seiner Freunde Macht nichts
riskiere ; oder man kann auch annehmen, quod dietam confessionem ipse
non fecit, sed fieta fuit a quibusdam assistentibus ei, qui non omnia
pericula possibilia evenire subtiliter previderunt, oder: quod si Johannes
XXII. fecit eam, ipse fecit eam, quando non erat bene conpos sui, ymo
quia diu ante languerat et erat vicinus morti, quia moriebatur in cras-
tino, satis probabile est, quod non habuit tantam memoriam, ut adver-
teret omnia que iura requii unt, propter quod qui erant presentes, quando
fecit dietam confessionem, si tarnen fecit eam, sunt diligentissime exa-

b) TRACTATUS CONTRA IOHANNEM XXII. 399

minandi, et inquirendum est, que verba et sub quo modo dixit tempore
illo, et si fuit inductus vel ex se ipso l) fecit confessionem predictam etc.
(fot. 191 vj. O. zitiert dann den Schluss der confessio (Datum Avinione
III0 nonas decembris pontificatus nostri anno XX0) mit der Unterwerfungs-
formel und der Strafandrohung gegen alle, die sich dagegen wenden 2),
und geht nochmals im einzelnen die Irrlehren Johanns durch. Es sind
acht»):

1) quod anime reproborum non sunt in inferno nee erunt ante diem
iudicii generalis; 2) quod anime dampnatorum non puniuntur nee punien-
tur ante diem iudicii generalis ; 3) quod nulli demones sunt nee erunt
in inferno ante diem iudicii; 4) quod demones non puniuntur nee punien-
tur ante diem iudicii generalis; 5) quod Christus post generale iudicium
non regnabit ; 6) quod tres persone in divinis, seil, pater et filius et
spiritus, (fol. 193) non distinguntur ab invicem ; 7) quod Christus, Dei
filius, in quantum est incarnatus et homo ex tempore factus, maior est
patre et spiritu saneto ; 8) quod Deus de potencia absoluta non potest
aliud nee aliter facere, quam facit, et quod omnia de necessitate eve-
niunt (fol. 192—193). Ausser diesen in Predigten verkündeten Irr-
lehren, zählt O. noch achtundzwanzig andere auf : quos in suis con-
stitutionibus dogmatisat 4) : 1) in der Constitutio „Ad conditorem cano-
num", quod reservatio dominii rerum quibus utuntur fratres minores a
Romana ecclesia facta ipsis fratribus minoribus quantum ad statum
perfectionis prodesse non potuit; 2) ebendort : quod si eadem sollici-
tudo quam exigunt temporalia manet post expropriationem temporalium
que ante inerat, ipsa expropriatio ad perfectionem valet nil conferre;
3) ebendort*): quod fratres minores propter carentiam dominii Romane
ecclesie reservati quantum ad res multas quibus utuntur, non sunt
pauperiores, quam si ipsas res cum illo quo carere se dieunt dominio
obtinerent ; 4) quod ideo dominium rerum multarum quibus fratres
minores utuntur Romane ecclesie reservatum est simplex, id est nudum,
verbale et enigmaticum, sicut ipse exponit, et per consequens inutile,
quia ex illo dominio nulluni eidem ecclesie temporale obvenit actenus
comodum nee speratur, quod obvenire debeat in futurum etc. ; 5) (fol. 193\)
ebendort: quod usus frueti in rebus usu consumptilibus non potest a
proprietate seu dominio separari ; 6) In der Constitutio „Cum inter
nonnullos" : quod hereticuin est dicere Christum eiusque apostolos non
habuisse aliqua in speciali nee in communi, scilicet iure proprietatis et

1) cf. J. Villani üb. 11, c. 19, bei Baiuze I 794. (Muratori, SS. 13, S. 764).

2) Raynald 1334, 37. 38. Baluze I 183. •

3) Vgl. zum Folgenden Occam, Compendium, Goldast II, p. 970— 972 ;
die vierte Irrlehre fehlt liier.

4) Vgl. Occam ib. c. 11, p. 958J., Tunkt 1— b.

5) 1. c. p. 959 als quartus error.

400 XII. OCCAM

dominii civilis et mundani ') ; 7) ebendort : quod nisi Christus et apo-
stoli in hiis que habuerunt, habuissent ius utendi, vendendi, donandi et
ex ipsa alia acquirendi utitur eadem iniuste et peccat mortaliter,
quod non tan tum omnibus religiosis, sed etiam omni statui hominum
adversatur a) ; 8) In der Constitutio ,,Quia quorundam" : quod apostoli
post reditum a predicatione pecuniam portaverunt 3) ; 9) quod dictum
Christi, cum dixit apostolis, quod non portarent pecuniam, non fuit
preceptum, sed potestas recipiendi necessaria ab hiis quibus evangelium
predicabant, quod apostolis servare licuit vel non servare4); 10) quod
habere aliqua in communi quoad proprietatem non derogat altissime
paupertati, etiam in extremo gradu (fol. 194); 11) In der Constitutio
„Quia vii reprobus'* ; quod omnia que erant communia credentibus in
primitiva ecclesia, de quibus fit mentio Act. 1111°. cap. et II0, erant eis
communia quoad tale dominium, quäle ante conversationem suam in
eis habuerant 5) ; 12) ebendort: quod domus et agri ac omnia immobilia
conversorum ad fidem de quibus fit mentio Act. II' et IUI» que postea
vendebantur, primo ante venditionem fuerunt facta communia, etiam
quoad dominium et proprietatem, omnibus conversis et apostolis ac
apostolorum discipulis6) (fol. 194 v) ; 13) ebendort: quod post missionem
spiritus santti habuerunt predia in Iudea, quoad dominium seu proprieta-
tem in comuni, et quod licitum fuisset eis, si voluissent, eadem predia
retinere, necnon habendum predia quoad dominium et proprietatem voto
compulsi fuerunt7); 14) ebendort: quod post divisionem rerum, de
quibus fit mentio Act. 11° et IUI", quilibet apostolorum et aliorum
credentium erat proprietarius et dominus in speciali pecuniarum et
aliarum rerum sibi assignatarum 8) (fol. 195); 15) ebendort: nee
votum vivendi sine proprio videtur, quod se extendat ad talia quibus
necessario eget vita humana 9) ; 16) qued cum Petrus dixit : Ecce nos
reliqu'mus omnia etc., non potest concludi, quod quoad dominium seu
proprietatem reliquerint omnia ,0) ; 17) quod apostoli non noverunt ab-
dicationem proprietatis omnium temporalium in speciali11); 18) quod
apostoli in Iudea post missionem spiritus saneti non retinuerunt in-

1) Im Compendium c. 3, p. 961, Punkt 1—6.

2) ib. p. 961, Punkt 7.

3) 1. c.cap. 4, p.962, Punkt 7.

4) 1. c. c. 4, p. 363, PunktS.

5) 1. c. cap. 6, p. 965, Punkt 3.

6) 1. c. p. 966, Punkt 4.

7) I.e. Punkt 5.

8) I.e. Punkt 7.

9) 1. c. Punkt 10.

10) I.e. p. 967, Punkt 11.
11; I.e. Punkt 13.

b) TRACTATUS CONTRA IOHANNEM XXII. 401

mobilia, sed ea potius vendiderunt ; 19) quod Adam ante formationem
Eve habuit dominium tale temporalium rerum, quäle modo vocatur
proprietas ; 20) quod Christus in quantum homo mortalis ab instant!
conceptionis sue fuit rex et dominus temporalis omnium temporalium
rerum ') (fol. 195v); 21) quod premissa, scilicet regnum et universale
dominium habuit Iesus in quantum Deus ab eterno eo ipso quo Deus
pater genuit ipsum et ita Iesus ab eterno fuit rex et dominus et per
consequens aliqua creatura fuit ei ab eterno serviens et etiam ali-
quod regnum fuit eternum3); 22) quod Christus non ab instanti con-
ceptionis sue, sed postea successive, modis diversis acquisiverit domi-
nium in speciali vestimentorum, alimentorum, calciamentorum et locu-
lorum 3j ; 23) quod Christus regno et universali dominio temporalium
rerum renuntiare non potuit, quia si fecisset, contra ordinationem
patris fecisset 4). Dabei habe Johann die Lehre von der ewigen Not-
wendigkeit und Vorherbestimmung verbreitet, die auch einige modern i
verträten. 24) quod Christus non fuit pauper propter carentiam dominii
temporalium rerum, sed solummodo propter carentiam pereeptionis
fruetuum5); 25) quod omne dominium temporalium rerum separatum
in perpetuum ab omni pereeptione commodi temporalis ex ipsa re
habentem non facit divitem et est inutile reputandum 6) (fol. 196) ;
quod Christus nullam aliam legem vivendi dedit apostolis, quam Om-
nibus aliis diseipulis, comprehendendo sub nomine discipuli omnes cre-
dentes in Christum, viros et mulieres'); 27) quod preeeptum datum
apostolis de non possidendo aurum etc. fuit temporale pro tempore
illius vie solummodo8); 28> quod XII discipuli non erant apostoli,
quando Christus fecit sermonem de quo habetur Mt. V. — Andere
zahlreiche Irrlehren übergeht O. Ausser den genannten, über die sich
noch streiten lässt, nennt er aber noch 12 andere, die einfach lächer-
lich (fantas t i c i) erscheinen, sodass sie keine Widerlegung bedürfen,
sondern auch ein Laie ihren Widersinn sofort erkennt. Nämlich: 1) quod
simplex usus facti qui nee est servitus nee pro illo competit, ius utendi
non potest in rebus usu consumptibilibus constitui vel haberi ; 2) quod
nemo potest uti re, ex qua, eius substantia salva, et nulla sibi potest
utilitas provenire. 3) quod actus utendi sine iure aliquo non potest

1) I.e. Punkt 18 u. p. 968 Punkt '20, nach Michael von Cesena, b. Gold-
ast 1. c. p. 1336. in Zs. f. KG. VI p. 86. (Appellation von 1330).
2, ]. c. p. 968 Punkt 20.

3) I. c. p,968 Punkt 21. 22. Michael v. Cesena 1. c. error IL

4) 1. c. Punkt 23.

">) 1. c. p. 969, Punkt 25.

6) 1. c. Punkt 26. 27.

7) 1. c. Punkt 30. Michael de Cesena, I.e. error IV. u. Zs. f. Kircheng:.
VI, 86, no. 4.

8) Vgl. Michael de Cesena 1. c. error V.

Sc fiele, Texte. 2Ö

402 XII. OCCAM

in rebus usu consumptibilibus constitui vel haberi ; 4) quod nemo
potest uti rebus usu consumptibilibus ; 5) quod licet nemo possit uti
usu consumptibilibus, ipsis tarnen potest quis abuti ; 6) quod uti
presupponit, quod cum usu salva rei substantia manet; 7) quod ab-
uti exigit, ut cum actu huius rei substantia consumatur. Diese 7 nach
der Constitution Ad conditorem canonwn (fol. 196 v j ; 8) quod actus
utendi haberi non potest ; 9) quod actus utendi non potest esse in re-
rum natura (fol. 197) ; 10) quod ordo minorum fratrum est persona ymagi-
naria et representata, et per consequens secundum Iohannem ecclesia uni-
versalis et omne collegium ac quelibet congregatio et multitudo atque
populus est persona ymaginaria et representata; 11) quod illa que sunt
facti nequeunt ordini convenire et per consequens secundum ipsum ea
que sunt ecclesie vel collegio cuicumque nequeunt convenire et ita ec-
clesia nequaquam posset questiones fidei diffinire nee iurisdictionem
aliquam exercere ; 12) quod licet ordini ea que sunt facti nequeunt
convenire, ordini tarnen possunt competere ea que sunt iuris et ita se-
cundum eum persone ymaginarie et representate possunt congruere ea
que sunt iuris. In seinen 4 genannten Dekretalcn findet sich kaum eine
wahre, richtige Lehre. O. weist nun den Widerspruch gegen die ex-
plicite zu glaubenden Lehren nach (fol. 197— 202 v), besonders auch bei
denjenigen, die der Dekrelale Nicolaus' III. Exiit qui seminat wider-
sprechen (fol. 199—200), also über die Armutsfrage ; auch den Wider-
spruch gegen andere Dekretalen, wie die Alexanders IUI. (fol. 200 v—
202), Non sine multa cordis amaritudine. Er untersucht dann weiter, in
welcher Weise die einzelnen Irrlehren des Papstes einfach zu widerrufen
oder nur zu korrigieren seien (fol. 202—206). Die revocacio oder besser
protesiacio Johanns XXII. war in keiner Weise genügend (fol. 206 v— 21 2) ;
ebensowenig die Art und Weise der submissio Johanns. Er musste alles
tun, was sonst ein beliebiger, in Häresie verfallener Bischof tun muss ;
alle Irrtümer gegen die veritas catholice fidei explicite tenenda musste
er pure distinete et absolute absque omni conditione simpliciter revo-
care et sine omni palliatione fateri se errasse ; er musste ein Glaubens-
bekenntnis ablegen, Busse tun für seine pertinacia, Absolution erbitten,
und sich bereit erklären, alle Strafen, die die Kirche über ihn verhängen
würde, auf sich zu nehmen, sich im Glauben fest zeigen, von der Aus-
übung des päpstlichen Amtes abstehen (fol. 212—213 v). Et ex hoc con-
cluditur, quod bullando confessionem et revocationem predietas, esto
quod de se fuissent sufficientes, ipsas ipso facto reddidit invalidas et
inanes. Hec pauca pro latitudine materie, ut michi videtur, dieta sint
ad presens de confessione et revocatione predictis. Si autem contra
unitatem catholicam vel in narratione facti aut aliter quocumque modo
erravi, iuste correctioni et rationabili me submitto. Explicit Deo gratias.
Amen.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 403

Nach einem Spatium folgt fol. 213 v— 214, 1 eine kurze Nachschrift
über einen weiteren perniciosus error in der Constitution. Quia vir
reprobus, dass nämlich Jesus das temporale regnum und universale
dominium ab eterno gehabt hätte. Daraus würde folgen, dass auch
regnum und dominium, also eine creatura, ewig seien, m. a. W. die Lehre
von der Ewigkeit der Welt, d. h. eine Ketzerei

c) Tractatus contra Benedictum XII (c. 1337).
Aus: Paris 3387, fol. 214v- 262.

(fol. 214 y). In nomine domini incipit prologus in
sequentem tractatum.

Ambulavit et ambulat insensanter non re, sed nomine Benedictus XII«.
in viis patris sui, lohannis videlicet XXII. et in peccatis eius quibus
peccare fecit Israel, populum scilicet christianum, Deum fide videntem,
qui hereticalium paternarum suarum traditionum et operum habundancius
imitator, defensor et cultor existens, tanquam omni dolo et fallacia
plenus ac omnis iusticie inimicus atque persecutor insontium subvertere
et irritas facere vias domini rectas, fidem videlicet corrumpendo catho-
licam ac iusticie semitas relinquendo omnino desinit ita, ut omnis penas
iuris divini pariter et humani, in quas ipso iure 'et facto incidit Iohan-
nes XXII. et que sibi de iure ab homine infligi debebant, iste incurrerit
sitque si iusticia prevaluerit vivus vel mortuus perpessus, presertim cum
non sufficiat ei, ut ambulet in peccatis et heresibuspatribussuis :i)>sedetiam
super b) omnes hereticos, qui sibi sedem apostolicam usurpabant, erret
contra fidem catholicam manifeste, cum heresim detestandam, que totam
fidem christianam enervat, quam numquam aliquis hereticus ausus fuit
explicite affirmare, iam ceperit c) Seminare aliisque per Constitutionen! et
legem tenendam inponere moliatur, secundum quod inferius manifesta-
bitur evidenter. Ne igitur veritas vel iusticia mi lime defensata a nie,
si tacuero, opressa valeat reputari, et quod iste nonnullas hereses patris
sui per defensionem et approbationem dampnabilem faciat esse suas,
quod quasdam, claudicando per duas partes, inplicite quoad aliquid in
preiudicium fidei Christiane, eas illo modo, quo tenetur, minime con
dempnando, approbat, quod nonnullis tacendo favet, quod nove heresis,
quam pater eius explicite tenuit et docuit, promulgator existit, quod di-
versorum hereticorum est fautor notorius, quod imperium Romanum
et imperatorem ac alios innocentes inpie persequendo in errores incidit
sapientes hereses manifestas, quibus penis ipso iure et facto involvitur

a) lies: cum patribus suis? b) ms. insuper. c,) ms. cepit.

404 XII. OCCAM

et que sunt sibi vivo vel mortuo infligende, hoc lecturis opusculum
pandere attemptabo, in quo si (col. 2) in aliquo contra alium errorem
meum cognovero loco et tempore opportunis non differam retractare.

Explicit prologus, incipit tractatus et liber
primus tractans et ostenden s, quod Benedictus
papa XII. nonnullas hereses lohannis pape XXII. in
eius statu tis dogmatizatas et assertas per d e -

fensionem et probationem...3).

Dogmatum perversorum que lohannes XXII. pertinaciter tenuit, ap-
probavit et docuit in Subversionen! fidei b) orthodoxe, quedam in constitu-
tiones suas sub bulla redegit, nonnulla vero pauca predicatione et as-
sertione contentus vcl morte preventus aut occasione alia impeditus in
scriptura tam autentica non reliquit. Prima Benedictus XII. per appro-
bationem et defensionem dampnabilein fecit et facit esse sua. ut Omni-
bus heres.bus in constitutionibus supradictis insertis et assertis infectus
debeat reputari sitque propter eas sicut primus earum inventor hereticus
iudicandus penisque iuris omnibus involutus quas heretici ipso facto et
iure noscuntur incurrere.

Primo itaque ostendendum est, quod propter hereses que in prefatis
constitutionibus asseruntur, est iste hereticus reputandus. Postea vero,
ut evidenter appareat, quod iste propter plures ipsarum magis deliquerit
quam primus earum assertor, nonnullas earum in medium studebo ad
ducere et absque prolixis inprobationibus declarare, quomodo obviant
catholice veritati et qualiter iste non re, sed nomine Benedictus propter
quasdam ipsarum plus et pluribus modis offendit, quam predecessor
suus, qui primo ausus fuit eas christianis inponere pertinaciter defen-
dendas.

Zeigt zuerst, dass B. als Ketzer anzusehen sei 1. wegen der hart-
näckigen Verteidigung der Irrlehren Johanns. Er zwingt die Minoriten
jene Constitutionen zu beschwören und verfolgt auf das Grausamste die

Widerstrebenden ') (fol. 215) ; anstatt gegen jene Haeresien aufzutre-
ten, erklärt er sich für sie, anstatt den Ketzer Johann XXII. zu ver-
fluchen, wozu er als Papst verpflichtet wäre, verteidigt er ihn etc.
(fol. 21 5 v). Zunächst weist Occam nun ausführlich nach, dass jene 4 Con-
stitutionen Johanns (Ad conditorem canonum, Cum inter nonnullos, Quia
quorundam und Quia vir reprobus- ketzerisch sind, (fol. 216—229); er
betont, dass durch ihre Anerkennung Benedikt XII. noch mehr als sein

Vorgänger sich versündige, weil er Cisterzienser sei (216 v, 2 u. oft

a) Ergänze : facit esse suas ? siehe unten, b) ms. subiectionem.
1; Ein Beispiel Raynald 1337, 30. Baluze, Vitae 1, 205. — Vgl. Nie. Mi-
norita bei Müller, Zs. f. KG. VI, 101.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 405

im Folgenden) und weil er inter catholicos et philosophos, ex quibus
libris manifeste confutantur, magis conversabatur, als Johann. Unde in
hoc, quod errores tarn fantasticos sustinet et defendit se nullam intelli-
gentiam scripturarum divinarum et philosophicarurn habere, patenter
ostendit (fol. 219, 1). Zu dem Streit an die Dekretale Nikolaus' III.
Exiit qui seminat bemerkt Occam (fol. 220 v), wenn d'ese Dekretale ketze-
risch war, so war Nikolaus III. auch kein wahrer Papst, sondern ein
Ketzer, und ebenso die von ihm gewählten Cardinäle oder die Cardi-
näle, die der Dekretale zustimmten; alle waren Ketzer, hatten also
auch kein Recht einen Papst zu wählen, und folglich wären Benedikt XII.
wie alle Nachfolger Nikolaus' III. keine wahren Päpste, sondern Ketzer.
Oder jene Dekretale ist gut und die Dekretalen Johanns XXII. sind
haere tisch : dann ist Benedikt XII. erst recht ein Ketzer! ') • • • (fol- 226 v -
228) wendet er sich gegen die Irrlehren der Dekretale Quia vir repro-
bus, dass Christus und folglich der Papst das weltliche dominium habe,
dass insbesondere das dominium imperii Romani dem Papste gehöre,
was gegen Luc. II. Exiit edictum, und Luc. III: Anno XV imperatoris
Tiberii etc. verstösst.

Das Buch schliesst: Propter autem istos errores iste Benedictus no-
mine magis quam predecessor suus est culpanJus. Tum quia magister
in theologia vult reputari et idea plus debita Christi et apostolorum
eius quam unus brigosus causidicus, theologice facultatis omnino ignarus,
deberet scire et ipsa constantius defensare. Tum quia habitu et pro-
fessione religiosus et ideo magis tenetur scire, quod religio sua imitatur
legem vivendi specialem, quam dedit Christus apostolis et non omnibus
Christian is. Alle Irrtümer d>r Constitutionen Johann* XXII. anzuführen
wäre kaum möglich; das erforderte einen dicken Band; denn es ist
kaum ein Wort darin ohne Irrtum.

Explicit liber primus, ineipit seeundus traetanset ostendens a), quod
nominis Benedictus XII. constitutione de visione animarum in celo et pena
dampnatorum claudicari dampnabiliter invenitur (fol. 229,2 - fol. 234,1)
Occam kritisiert und verurteilt Benedikts Verhalten zu der Lehre von der
visio beatifica, und citiert zum Beweise einige definitiones Benedikts
aus Sane dudum (fol. 281-231 v)'2), weil er darin Johann nicht als
Ketzer betrachtet, und sich der Irrlehre günstig zeigt.

(fol. 234,1— 238, 1) Liber tertius traetans et ostendens, quod nomine
Benedictus XII. quam pluribus erroribus et heresibus dampnabiliter b) . . .

a) ms. ascendens. b) Ergänze: faveat oder adhereat.

1) Vgl. dazu den Occamschen Traktat hsg. v. Preger in Abh. d. lvgl.
Bayer. Akad. Hist. Kl. XV, 2, S. 80 u. Opus nonaginta dierum cap. 9, Goldast
II 1029.

2) Wohl Raynald 1336, 3: Dudum tempore (1336, Jim. 29).

406 XII. OCCAM

B. hat stillschweigend eine Menge Ketzereien geduldet und begün-
stigt; non est silendum, quod nostris temporibus duo fuerunt heretici qui
pre ceteris plures et detestabiles ac de apparencia minus habentes er-
rores et hereses invenerunt et de quibus fideles et catholici magis scan-
dalisati fuerunt, Iohannes scilicet XXII. et Geraldus Odonis qui se genera-
lem fratrum minor um appellat. Von den Irrtümern Johanns duldete B.
den, quod Deus non potest aliquid facere, nisi quod facit, ymo ipsum
aliud facere contradictionem includit. Die gewöhnliche theologische Un-
terscheidung zwischen der potencia ordinata und der potencia absoluta
Gottes hält er für absurd. Daraus folge die Lehre von der absoluten
Notwendigkeit alles Geschehens, der Unfreiheit des Willens, sicut quam-
plures infideles et antiqui heretici docuerunt et adhuc occulti heretici et
layci et vetule tenent, sepe per argumenta sua etiam literatos viros et
in sacris literis peritos concertantes. (fol. 234 v). Occam zählt dann noch
4 andere Irrtümer Johanns in der Lehre von den Seelen auf, die B. be-
günstige, dieselben Irrtümer, die Johann in dem vorigen Traktate l) vor-
geworfen werden, (fol. 235 v—236 v). Ausserdem aber duldet B. schwei-
gend auch eine Reihe (7) Irrlehren des Geraldus Odonis; sie beziehen sich
auf die Lehre von der Ewigkeit der Zeit, auf die Taufe, das Abendmahl,
die Ehe (eine zweite Ehe ertaubt bei Ehebruch der ersten Frau), auf das
Verhältnis von Gott Vater und Sohn und auf die päpstlichen Erklä-
rungen der Regel des heiligen Franz, die von Occam fermentum purita-
tis eiusdem regule corruptivum genannt werden (236 v— 238,1).

Das IUI. Buch handelt und beantwortet quandam constitutionem
nomine Benedicti als häretisch, (fol. 238,2-245,2). Es handelt sich um die
temeritas a seculis inaudita Benedikts, qui nequaquam dans honorem
Deo, vult, quod sibi et cuilibet summo pontifici tanquam Deo, ymo plus
quam Deo credatur, cum velit omnino, quod sibi subiecti revelatis a Deo
nullatenus debeant firmiter adherere absque eius vel alterius summi pon-
tificis succedentis sibi iudicio, si de ipsis mota fuerit questio coram eo.
Das hat er verkündet in der constitutio, quam nuper ordini fratrum mi-
norum tenendam imposuit et generali eorum capitulo in civitate Ca-
turci a), anno Domini MCCCXXXVII0 in pentec. Daraus folgte also, dass
alle Christen auch nichts, was in der 'Heil. Schrift offenbart ist, glau-
ben dürfen ohne das Urteil des Papstes. Ex quo sequitur, quod summus
pontifex sie dominatur fidei Christiane, ut possit totam fidem mutare et
aliam invenire, quam omnes christiani, quamdiu est summus pontifex,
debeant aeeeptare et adherere eidem, . . . totum ex iudicio summi pon-

1) fol. 192, oben S. 399, Zeile 8—12.

2) cf. Bullarium Franciscanum, tom. 6, nr. 60. u. nr. 61. — Raynald,
Ann. 1336, 65; Bulle vom 28. Nov. 1336. Vgl. zum Folgenden: Occam Dia-
logus P. III. Tr. IL lib. II. cap. 8, Goldast 908 ff. und Compendium errorum
papae cap. 8, ib. p. 975.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 407

tificis dependeret, quo peior heresis dici a) uon posset, quia hoc est de-
struere omnes articulos fidei et omnia contenta in scriptura divina, et
quod plus esset credendum summo pontifici, quam Deo, et ista heresis
peior est omnibus heresibus que leguntur dogmatisate explicite ab herc-
ticis quibuscumque (fol. 238—238 *).

Das wird im einzelnen ausgeführt. Bei Streitigkeiten über Glau-
bensfragen hat der Katholik die Partei zu erwählen, die die von den
4 allgemeinen Konzilien festgelegte Lehre vertritt. Item illi, qui in scrip-
turis divinis exponendis et per conseqitens in traditione tradendorum
sunt summo pontifici preferendi, possunt in questione fidei catholicam
partem eligere et approbare, non obstante, quod talis questio sit ad Ro-
mani pontificis examen deducta; sed expositores sacrarum scripturarum
sufficienter in sacris literis eruditi in exponendis scripturis (fol 239 v)
et per consequens in traditione seu assertione credendorum sunt summo
pontifici preferendi, nach dist. 20. § 1. Nunc autem. In Glaubensfragen
steht die Synode über dem Papst ; der Papst muss also ein concilitim
episcoporum berufen und kann nicht gegen ein generale ecclesie statu
tum nee contra articulos fidei dispensieren, (fol. 239 v). — Besonders die
Gelehrten, die in sacris literis eruditi, sind immer diejenigen, die zuerst
über eine Glaubensfrage ein sicheres Urteil haben und also zu hören
sind (fol. 240—240 v). Occam zeigt nun, welche üblen Folgen die Consti-
tution in der Gegenwart habe. Kein Minorit dürfe mehr gegen gewisse
Irrlehren auftreten, die unter Johann XXII. diskutiert worden seien. Nam
tempore predicti Iohannis XXII. quidam magister in theologia de ordine
predicatorum natione thsotonicus, nomine Aycardus publice tenuit, pre-
dieavit et doeuit '), quod mundus fuit ab eterno, et quod quilibet homo
iustus converteretur in divinam essenciam quemadmodum in sacra-
mento altaris panis convertitur in corpus Christi a), et quod quilibet homo
talis creavit Stellas, et quod Deus sine tali homine nesciret quidquam
facere 3), et quod in divinis nulla est distinetio nee in essentia nee in
personis4), et quod omnes creature sunt pure nichil 5) et multa alia fan-
tastica, non hereticalia, quam insana et nullo modo vel vix opinabilia,
habens in Alamannia plures sequaces viros et mulieres, etiam de ordine
fratrum minorum, quorum unus ydiota et fantastice publice pre-iieavit,
quod quemadmodum una gutta aque proieeta in mare absorbetur a mari,

a) ms. disi.

1) Vgl. Occam, Dialogus III, II, 2, c. VIII. p. 909 u. die Artikel in der
Bulle Johanns XXII. In agro dominicc- (1329, März 27), Arch. f. L. u. KG.
II, 638 ff.

2) cf. Artikel 10, 1. c. p. 638.

3) ib. Artikel 13.

4) cf. ib. Artikel 23 u. 24.

5) ib. Artikel 26.

408 XII. OCCAM

ita anima videns divinam essenciam a divina essencia absorbetur. Pro
predictis autem heresibus et aliis consimilibus multis fuit predictus Ay-
cardus primo accusatus vel denunciatus archiepiscopo Coloniensi, super
quibus deducta fuit postea questio ad examen Iohannis XXII., que etiam
(fol. 241) agitata fuit ipso vocato Benedicto XII. in curia existente et se
pro cardinali gerente. Cum ergo predicte questiones seu opiniones pre-
fati Aycardi deducte fuerint ad examen Iohannis XXII. nee aliquis papa
ipsas determinaverit, licet Iohannes XXII. mandaverit magistris et aliis,
ut eas examinarent et dicerent, quid super hiis sentirent, sequitur, quod
virtute constitutionis predicte istius nomine Benedicti XII. nullus frater
minor super toto negocio fidel sepedicti Aycardi debet alterutram partem

determinare vel approbare

Noch andere Absurditäten ergeben sich ebenfalls daraus. Eine mil-
dere Auffassung und Entschuldigung des Erlasses ist nicht möglich
(fol. 241—245). Es ist häretisch zu behaupten, jeder Christ könne und
müsse seinen ganzen Glauben der correctio des Papstes unierstellen.
Nicht einmal der ganzen Kirche, der congregatio fidelium, steht eine Cor-
rectio zu gegen die Autorität des Evangeliums, geschweige dem Papste
(fol. 243 v). Die plenitudo potestatis des Papstes vermag ebenso wenig
gegen die Heilige Schrift, wie gegen das Naturgesetz, ja sie vermag
keineswegs alles, was nicht gegen das göttliche oder natürliche Gesetz
ist: sonst wäre die lex christiana eine lex orribilis servitutis (fol. 244, 2)
etc. Der Verfasser der Dekretale ist unter die Ketzer zu rechnen
(fol. 245).

Das V. Buch beweist weiter, dass Benedikt XII. ein fautor hereti-
corum ist (fol. 245, 2—247, 1). Er verbindet sich auch mit Ketzern,
die andere Meinungen, als er selbst, vertreten (fol. 245 v): Est itaque
fautor notorius Geraldi Odonis, qui est tum graviter de heresi diffamatus,
quod usque ad ipsum nomine Benedictum XII. et cardinales omnes infa-
mia illa perv.nit, plures enim persone excellentes neenon et plures pro-
vincie ordinis minorum et multi fratres notabiles eiusdem ordinis literas
intimatorias, quod idem üeraldus est respersus heretica pravitate, in
quibus diversas hereses in terminis posuerunt, nomine Benedicto XII et
cardinalibus direxerunt, petentes de ipso iustitiam exhiberi. Nonnulli
etiam fratres ordinis predicti contra ipsum tanquam contra hereticum
appellaverunt quibus omnibus et multis aliis non obstantibus eundem
Geraldum in officio retinet generalatus, ipsum etiam ad rationem de
obiectis heresibus non ponendo, ex quo luce clarius constat, quod est
notorius fautor heretici memorati (fol- 245 v). Auch ohne ausdrückliche
Anklage hätte er gegen ihn einschreiten müssen, et quidam cardinales
sibi, ut fertur, dixerunt in facie (fol. 245*2) — Ebenso ist er ein fautor
notorius derjenigen, die die Irrlehren über die visio beatifica verbreiten;
er billigt die Anhänger der Irrlehren der Dekretale Quia vir reprobus,

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 409

er begünstigt aber auch manche Verteidiger der Constitution Nicolaus' III.
Exiit qui seminat : also in Jedem Falle, mag nun diese oder die Dekre-
taten Johanns falsch sein, ist er ein Freund der Ketzer (fol. 246^—247, 1).
Das VI. Buch handelt de persecutionibus et iniusticiis quas infert nomine
Benedictus XII imperatori (fol. 247, 2-256, 2).

Super cathedram non Moysi, sed Petri sedere se iactat hiis pericu-
losis temporibus non re, sed nomine Benedictus XII, asserens se Christi
vicarium et successorem Petri, qui et Christi et Petri semitas dereliquit
etc. Petrus regem onorare precepit, iste regem regum, Romanum videlicet
principem, dehonorat, blasphemat, vituperat et confundit. Iste innocentes
et iustos persequi non desistit, Petrus divicias pro Christi nomine
dereliquit, aliorum iura non invasit ; iste sibi res et iura maiorum
et minorum sub nomine Christi usurpat que omnia in sequentibus osten-
duntur. — Benedikt XII. hat die ketzerischen Prozesse, die Johann XXII.
gegen Kaiser Ludwig IV. veröffentlichte, nicht widerrufen, noch korri-
giert, sondern gebilligt und bestätigt ; er verfolgt also den Kaiser ebenso
grausam und ungerecht, wie Johann XXII.

Nur einen error dieser Prozesse will O. näher behandeln, quia Pro-
cessus et sententias eius, qui sunt deteriores inter omnes, non habeo.
Error itaque Iohannis predicti in quodam suo processu contentus hie
breviter est l), quod electus in regem Romanorum, antequam persona
electi per sedem apostolicam fuerit approbata, nomen et titulum regium
non debet assumere nee interim rex Romanorum extitit nee est haben-
dus pro rege nee rex etiam nominandus nee administrationi regni vel
imperii se debet quomodolibet immiscere. Porro ut manifestius pateat,
quod sit perniciosus error iste seeundum intellectum tenentium ipsum,
videndum est, ex qua pestifera radice procedat, ut penitus evulsa radice,
error sequens efficacius extirpetur. Radix autem predicti erroris est, quod
Imperium est a papa, ut nullus sit verus imperator nee esse possit, nisi
qui auetoritatem imperialem et executionem gladii materialis a pontifice
Romano reeepit. Ista autem radix in quadam alia est fundata, quod
scilicet papa habet a Christo plenitudinem potestatis, tarn in spirituali-
bus, quam in temporalibus, ut de potentia absoluta omnia possit, que
non sunt contra legem divinam vel legem nature, ita ut in omnibus ta-
libus omnes Christiani ei de necessitate salutis obedire firmiter tenean-
tur, quare istam radicem mortiferam, ex qua errores innumeri et infinita
pericula ac innumerabiles iniurie oriuntur, ante omnia expedit extirpare
(fol. 247 -v, 1).

Zeigt zuerst, dass der Papst eine solche plenitudo potestatis auch nicht
in spiritualibus hat: er kann ja z. B. Eheleute nicht trennen und zur
Keuschheit verpflichten, noch den Christen im allgemeinen die Ehe-

l) Vgl. M.G. Constit. V, 2, nr. 792, S. 617.

410 XII. OCCAM

losigkeit vorschreiben; er kann nicht befehlen, dass man ihn nicht
wegen Haeresie anklagen dürfe: der Papst konnte früher den Subdia-
konen nicht die continencia befehlen l), also noch weniger kann er es jetzt
den Laien ; er kann nicht ohne Not ein opus supererogationis vorschrei-
ben. Das alles wäre nicht gegen das natürliche oder göttliche Gesetz,
trotzdem kann es der Papst nicht, also ist seine Macht in spiritualibus
nicht unbegrenzt (fol. 248, 1). Daraus ergibt sich schon, dass sie in tem-
poralibus noch weniger unbegrenzt ist Lex christiana est lex libertatis ;
die Christen sind nicht servi des Papstes, er hat über sie nicht in tem-
poralibus die Gewalt, die weltliche Herren über ihre servi haben, darf
also z. B. nicht beliebig ohne Grund sie der T empor allen berauben, einem
König sein Reich nehmen etc. Auch über die temporalia predia ecclesie
data hat er keine absolute Gewalt (fol. 248, 2), nach XII. q. II. c. Non
liceat2). Eine gewisse Gewalt in temporalibus hat er dagegen in terris
sue temporali iurisdictioni subiectis, die er über andere Temporalien nicht
hat. Ferner beruht das Besitzrecht auf dem ius imperatorum et regum,
nicht auf ius canonicum etc. Dicere autem, qualem plenitudinem potestatis
papa habeat et quomodo intelligi debeant canones et leges ac dicta
sanctorum, que de potestate pape loquuntur, puto quod non potest brevi
volumine lucide explicari, ymo longissimum tractatum opporteret con-
ponere, quod aliquando fieri poterit (fol. 248 v 1).

Es folgt nun die extirpatio der zweiten Wurzel, dass das imperium
vom Papste stamme. Nur wenige der unzähligen rationes, dies ich hierzu
anführen Hessen, zählt O. auf. Zunächst bestand ein verum imperium
schon vor Christi Geburt, ist also älter als das Papsttum; folglich
stammt es nicht vom Papste her. Dass Augustus ein verum imperium
hatte, beweist Christus Mt.223): Reddite que sunt Cesaris etc. Auch
Luc. III4) : Anno XV imperii Tiburcii (!) cesaris etc. (fol. 248 v. 2) —
selbst viele der heidnischen Kaiser, die die Christen verfolgten, waren
wahre Kaiser und wurden als solche von den Christen anerkannt; selbst
Iulian Apostata, nach Ambrosius XII. q. III. c. Iulianus 5). Päpstliche Ca-
nones und Glossen stimmen in diesem Punkte überein (fol. 249). —

Es ist nun weiter zu beweisen (fol. 249 v, 1), quod electus in regem
Romanorum antequam persona vel electio [a] a) pontifice b) Sit c) approbata
et admissa, potest sibi nomen et titulum regium assumere, ut sit verus rex
et valeat se administrationi regni vel imperii immiscere.

a) fehlt ms. b) ms, pontificis. c) fehlt ms.

1) Vgl. c. 20 C 27. q. 2.

2) c. 20. C. 12. q. 2.

3) Matth. 22, 21.

4) Luc. 3, 1.

5) c. 94 C. 11. q. 3.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 411

Jenes angebliche Recht des Papstes müsste auf ius divinum oder
ius humanuni ruhen. Auf ius divinum ruht es nicht, denn dieses steht
in der Heiligen Schrift, und hier ist nirgends von einem solchen Rechte
des Papstes, speziell über das römische Reich und den Kaiser oder den
zum römischen König Erwählten die Rede, im Unterschiede etwa von
andern Königen. Ueber die andern Könige aber hat der Papst kein
solches Approbationsrecht.

Dagegen aber, dass dieses Recht ex iure humano stammt spricht
schon, dass der Papst im Weltlichen keine plenitudo potestatis hat, also
auch keine solche Konstitution erlassen könnte. Ferner alles ius huma-
nuni ist entweder ius gentium oder ius civile ; ius civile umfasst das ius
canonicum mit (fol. 249 v, 2). — Aus dem ius gentium stammt das Ap-
probationsrecht nicht, denn andere gentes kennen es nicht, tum quia
quamplures imperatores, tarn fideles, quam infideles, contra ius gentium
nichil agentes, nomen et titulum imperialem assumpserunt et se admini-
strationi immiscuerunt ante approbationem vel admissionem huiusmodi.
Ebensowenig aber stammt es aus dem ius civile canonicum ; denn aus
dem ius civile seculare kann es nicht stammen, weil weder Kaiser, noch
Könige, noch andere Laien dem Päpste ein solches Recht in preiudicium
imperatorum futurorum bewilligen konnten. Aus dem kanonischen Rechte
aber auch nicht, quia papa, sicut non potest tollere leges imperiales,
nach der Glosse zu dtst 10 super c. Constitutiones1) u. Glosse zu dist. 93,

c. Legimus a). Nur solange der Kaiser will, darf der Papst ein solches
Recht üben, quemadmodum aliquando electio pape debuit presentari im-
peratori, dist 63. c. Agatho 3) (fol. 250, 2).

Weiter nach guter, alter Gewohnheit (consuetudo) imperatores et
electi in reges Romanorum ex consuetudine ante approbationem vel ad-
missionem huius(modi) sibi nomen et titulum regium assumpserunt ac
etiam se administrationi imperii immiscuerunt, nee in hoc iuri pape preiu-
dieaverunt in aliquo; ergo hec consuetudo est servanda. Auch Inno-
cenz III. qui respectu electi in regem Romanorum plura attribuit pape,
extra. de electc. Venerabilem*), quam aliquis alius, nullam ibi de conf irma-
tione facit penitus mentionem (fol. 250, 2). —Ein Gewohnheitsrecht kann für
die approbatio nicht geltend gemacht werden, denn eine solche consue-
tudo hätte nicht vim legis, weil sie nicht rationabilis und nicht prescripta

d. h. aus leges und canones zu erweisen ist Sie ist nicht rationabilis,
weil sie dem Privilegium imperiale und dem bonum commune wider-
streitet; und sie ist nicht praejudizierlich (prescrlbi non potest), weil der

1) c. 4. dist. 10.

2) c. 24. dist. 93.

3) c. 21. dist. 63.

4) c. 34. X de elect. (I, 6).

412 XII. OCCAM

Kaiser legibus solutus ist, ein Praeiudiz gegen seine Würde weht gilt.
Esset etiam huiusmodi consuetudo . . . contra bonum commune, quia tarn
ex malitia pape, qui posset imperio adversari, quam ex longa vacatione
apostolice sedis, que aliquando vaeavit sex annis, et que posset pluri-
bus annis ab hereticis oCcupari, posset administratio regni seu inperii
in tocius inperii et inperialium detrimentum irrecuperabile inpediri etc.
(fol. 250 v-251, 1).

Daraus folgt also, dass die Prozesse und Sentenzen Iohanns XXII.
gegen Kaiser Ludwig, die Benedikt XII. bestätigt hat, nichtig sind und
dem Kaiser und seinen Anhängern Unrecht tun. Das wird noch im
einzelnen aus dem kanonischen Rechte nachgewiesen, sowohl der Ver-
stoss gegen das formale Recht, als der fundamentale Irrtum des Appro-
bationsrechts. Für die Leser, die die Prozesse nicht gesehen haben und
vielleicht auch nicht sehen werden (fol. 251 v, 2), zitiert O. ein Stück
(prefatus Ludovicus a nobis bis approbari contigerit et admitti 1), und
beweist dann nochmals die Nichtigkeit derselben (fol. 251, 2—252 v, 1).
Eine Reihe von obiectiones werden dann beseitigt. Besonders gegen
den Einwand, dass dem Papst doch ein Prüfungsrecht der religiösen
und moralischen Qualitäten des Erwählten zustehe erwidert O. ausführ-
lich (fol. 254 ff.). Dicitur ergo uno modo, quod papa non transtulit domi-
nium a) imperium de Grecis in Germanos auetoritate sibi data in Petro a
Christo, sed auetoritate Romanorum, qui potestatem quam super impe-
rium habuerunt b) vel dampnabilem negligentiam imperatorum Grecorum,
qui omnino Romanos defendere renuerunt, quos tarnen principaliter defen-
dere tenebantur. Bei dieser translatio imperii ist immer als oberstes
Prinzip festzuhalten, dass dem Papst keine spezielle und höhere Macht
über das imperium zukommt, als über die andern Reiche. Ferner zu den
Worten Innocenf III. ist zu bemerken, quod licet ius et auetoritas exa-
minandi electum in regem, quando papa debet eum inungere, si non
constat sibi, quod est rite electus in regem, spectat ad papam, non tarnen
spectat ad papam concedere electo administrationem regni seu imperii. Wie
das auch die Erzbischöfe oder Bischöfe, die in den verschiedenen Rei-
chen die Krönung vollziehen, tun können, wenn sie Zweifel an der
Rechtmässigkeit des zu Krönenden haben. Aber vor der päpstlichen
Krönung wird der Kaiser mit zwei andern Kronen gekrönt, der silbernen
und der eisernen : ergo ante examinationem, de qua loquitur Innocentius,
imperator primum habet nomen et titulum regium et etiam administrationi
se inmiscet. Omnis enim coronatus in regem de iure, licet non semper
de facto, habet administrationem regni ; ergo imperator ante administra-

a) Ergänze: seu? b) Es scheinen einige Worte ausgefallen zu sein,
etwa : transtulerunt propter inimicitiam.

1) Erster Prozess Johanns XXII., M. G. Const. V, 1, nr. 792, S. 617,
5—618, 6.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 413

tionem, de qua loquitur Innocentius, prius est verus rex et legitime se
administrationi a) immiscet.

Christus gab Petrus und seinen Nachfolgern allerdings das Recht
etiam in temporalibus supplendi defectum et dampnabilem negligentiam
omnium regum et principum et universaliter omnium laycorum, quantum
ad omnia, sine quibus non potest quies et securitas ac pax et tranquil-

litas ecclesie custodiri seu haberi Papa igitur auctoritate et po-

testate sibi data a Christo posset transferre imperium et examinare elec-
tum in regem Romanorum et facere omnia illa que tangit Innocentius
tertius, quando, nisi talia fierent a papa, periclitaretur ecclesia. In alio
autem casu talia ad papam minime spectant ex ordinatione Christi, licet
ex concessione humana possint sibi competere ; et ideo quando non
periclitatur ecclesia catholica, sed malignantium, ex hoc quod electus in
regem Romanorum nomen et titulüm regium sibi assumit et administra-
tioni regni seu inperii se immiscet, papa ex auctoritate sibi data a
Christo in beato Petro nee administrationem nee approbationem nee
examinationem nee coronationem electi in regem Romanorum potest sibi
licite vendicare contra voluntatem electi, licet electus propter maiorem
solempnitatem ab ipso valeat, si voluerit coronari, possitque sibi ob re-
verenciam Dei in multis reverenciam exhibere, quemadmodum reges et
prineipes sepe ex devotione et humilitate reverenciam magnam exhibent
etiam simplieibus sacerdotibus propter Deum (foi. 254 v).

O. zählt nun eine Reihe von iniurie auf, die Johannes XXII. und
Benedikt gegen den Kaiser verübten : Johann sprach ihm widerrechtlich
das Reich ab, hetzte die Rebellen gegen ihn, verwendete auch Kirchen-
gut zum ungerechten Kriege gegen ihn, und verleumdete ihn als Ketzer
(fol. 254 v, 2). Noch ärger verging sich Benedikt XII., gegen den der
Kaiser doch noch versöhnlicher und friedfertiger und ehrerbietiger war,
als gegen seinen Vorgänger. Es ist seinen Erlassen kein Gehorsam zu
leisten. Johann XXII. und Benedikt XII. haben auch Reichsgut und
-rechte usurpiert. Zum Nachteil des Kaisers und seiner Vikare in Italien
mischte sich Johann in die Regierung, reeipiendo videlicet omagia ac
de dignitatibus et offieiis ad imperatorem speetantibus pro suo arbitrio
disponendo civitatesque castra et alia bona imperii reeipiendo et deti-
nendo ac etiam nonnulla hostiliter invadendo etc. (fol. 255, 2). Die Be-
kämpfer der Ketzerei, wie Fr. Michael, den Generalminister der Mino-
riten, und andere verfolgt Benedikt, wie sein Vorgänger. De ista autem
materiaquam plura sunt editaopera peritorum, quibus minime est respon-
sum neque per istum nomine Benedictum neque per aliquos alios faventes
eidem (fol. 255 *).

a) ms. wiederholt : se.

414 XII. OCCAM

Diesen Ungerechtigkeiten sollen alle, Laien wie Kleriker, dadurch
begegnen, dass sie so laut als möglich ihre Unschuld dartun und
die Ungerechtigkeit des Papstes und seiner Anhänger beweisen (fol.
256, 1—2).

Das letzte, VII. Buch zeigt : quibus penis nomine Benedictus XII.
ipso iure et facto involvitur et que sunt sibi vivo vel mortuo a). (fol. 256, 2
-262 vj.

Die erste Strafe ist, dass er jeglicher kirchlichen Würde beraubt
ist, diese Strafe für die haeretica pravitas, und zwar iure divino, wie
iure humano (fol. 256 v— 257) ; weiter ist er der excommunicatio maior
verfallen, wie alle Häretiker; ferner der Strafe des Verlustes aller
kirchlichen Dinge, die ihm vorher auf Grund einer Würde zustanden,
(fol. 257 v). Diese Strafe erleidet er ipso iure et facto als Ketzer. Andere
sind ihm vom menschlichen Rechte aufzuerlegen : er muss von der Ge-
meinschaft der Gläubigen ausgeschlossen, degradiert, vom päpstlichen
Stuhle vertrieben werden (fol. 257 v) ; das erstere kann ohne besondere
Gewalt geschehen. Auch die von ihm und seinen Offizialen okkupierten
Kirchengüter, können von den Gläubigen okkupiert werden, non quidem
ad consumendum vel in suos usus convertendum, sed ad conservandum
et reddendum vero summo pontifici, cum fuerit catholice ordinatus, quod
precipue spectat ad imperatorem, reges et principes ac prelatosf/o/. 258) —
namentlich die bona communia ecclesie. Auf die Frage, wer denn
Richter über den Papst in der Haeresieklage sein solle, antwortet O. l) :
quod si episcopus in cuius diocesi commoratur, est catholicus et super
expurganda de sua diocesi heretica pravitate sollicitus atque potens, ipse
de consilio fratrum suorum vel, si expediret, de consilio vicinorum epi-
scoporum, si essent catholici, invocato auxilio b) brachii secularis papam
hereticum de heresi iudicare posset et deberet. Beweis dist. 21 c. Nunc
autem3) (fol. 258 v). Ist der Diözesanbischof selbst Häretiker oder Gunst
ling des ketzerischen Papstes, so muss der Metropolitan oder Primas,
in cuius provincia commoratur, oder das concilium prelatorum alio-
rum einschreiten. Mögen oder können aber alle diese kirchlichen In-
stanzen nicht, si apparuerit legitimus accusator vel denunciator aut fuerit
de heresi publice diffamatus et de ipso exortum fuerit scandalum, spectat
ad imperatorem, si est catholicus et zelator fidei Christiane vel ad domi-
num temporalem, in cuius dominio commoratur, vel istis deficientibus ad
quemcumque principem catholicum, qui potest eum per temporalem po-
tenciam cohercere, qui potest contra eum sententiam ferre et dampnare
ac punire ablatione rerum et expulsione de apostolica sede et detentione,

a) Ergänze: infligende ? b) ms. auxilii.

1) Vgl. dazu Dialogus, P. I lib. VI c. 90, Goldast p. 607 f.

2) c. 6. dist. 21.

C) TRACTATUS CONTRA BENEDICTUM XII. 415

si viderit, quod absque detentione ipsius catholici non sunt securi (fol.
259 v, 2); folgen die Beweise aus dem ius canonicum : gl. zu dist. 17 c.
Nee lieuit ') ; XI. q. II. Petimus a), 23. q. 6. c Principes 3) ; 32. q. 1 Eos qui 4) ; dist.
VIII. Quo iure ? c. \.h)und 17. dist. Nee lieuit0). —Eine besondere Auffor-
derung (recurrere) der Prelaten an die weltliche Gewalt ist nicht nötig :
principes et layei in casibus pluribus habent potestatem super clericos
et super papam hereticum absque constitutione ecclesie, auch ex iure
divina, z. B. 23. q. 6. c. Non vos7) und c. Principes 8) . . und 23. q. 5. c.
De Liguribus 9) (fol. 259 *'). . .

. . . (fol. 260, 2): Adhuc dicet aliquis, quod principes non possunt pro-
cedere contra papam hereticum sine prelatis ecclesie, quia principes sunt
illiterati, nescientes explicite catholicam fidem, qüare in causa f idei iudices
esse non possunt . . . Indessen : aliqui principes interdum sunt literati et in
scripturis divinis periti. Nam et plures imperatores et reges antiquitus excel-
lentis literature fuerunt, unde et quidam scripsit: quod rex illiteratus est asi-
nus coronatus l0). Und manche Glaubenssätze müssen sie so sicher
wissen, dass der Klerus der ganzen Welt sie davon nicht abbringen
könnte. In andern Fällen sollen sie die Sachverständigen fragen und
schwören lassen, ob Haeresie vorliegt. Non enim principes sunt bestie,
ut veritatem scripturarum eis expositam a peritis nequeant intellegere ;
quinymo sepe maiori vigent iudicio intellectus, ut profundius intelligant
veritatem eis expositam, quam Uli qui eam sibi exponunt.

Die Fürsten können also den ketzerischen Papst richten, strafen
gefangen nehmen, seine Güter konfiszieren ; nur degradieren sollen sie
ihn nicht ; das gebührt der geistlichen Obrigkeit; und deshalb sollen
sie ihn auch nicht mit Tode bestrafen, weit die Todesstrafe nicht ohne
Verletzung der geistlichen Würde vollzogen werden kann ; auch ob der
Ketzerpapst zu lebenslänglichem Gefängnis zu verurteilen sei, soll der
Klerus entscheiden.

Diese Strafen erwarten also Benedikt XII. propter hereticam pra-
vitatem. Wäre er bloss fautor haereticorüm, so müsste er beseitigt
werden vom apostolischen Stuhle per imperatorem et Romanos, quorum

1) c. 4. dist. 17.

2) c. 19. C. 11. q. 1.

3) c. 20, C. 23 q. 5.

4) c. 10. dist. 32 ?

5) c. 1. dist. 8.

6) c. 4. dist. 17.

7) c. 42. C. 23. q. 5.

8) c. 20. C. 23. q. 6.
c. 43. C. 23. q. 5.

10) Vgl. Joh. Sarisber. Polycraticus IV. c. 6, Migne 199, S. 524.

416 XII. OCCAM

est quodammodo episcopus proprius, de consilio et assensu, si necesse
esset, concilii generalis.

Hoc enim habet ius gentium, quod preter naturale dominium videtur
communius et antiquius, quod prepositus alicui communitati, presertim que
superiorem non habet, per ipsam communitatem est, quando expedit,
corrigendus vel penitus amovendus. Aber B. ist ein unverbesserlicher
Ketzer, also allen andern Strafen verfallen (fol. 260 v—261, 1).

Wegen seiner Beleidigung des Kaisers aber ist er als reus legis maie-
statis vom Kaiser zu bestrafen.

Wäre er kein Ketzer, so dürfte ihn der Kaiser, secundum nonnullos,
nicht strafen, si sponte arbitros eligendo vel alio modo se vellet iudicio
submittere. Weigert er aber jede Unterwerfung, kann der Kaiser mit
bewaffneter Hand gegen ihn vorgehen. Ex quibus omnibus colligitur,
quod non solum licet superiori, sed etiam pari, movere bellum contra
parem tarn pro iniuria ulciscenda, quam pro rebus et per consequens
eadem ratione pro iuribus repetendis (fol. 261). — Auch wegen seiner
andern Ungerechtigkeiten gegen die Gläubigen. Similiter etiam propter
persecutionem quam, ut fertur, incipit et intendit inferre illustri regi
Anglie partialiter et dampnabiliter regi Francie adherendo sibi decimas
et bona ecclesie concedendo et aliis modis favendo indebite. (fol.
261 v /;.

Noch drei Zweifel werden beseitigt: 1. Wer solle B. die Papstgewall
wegen der genannten Vergehen nehmen, wenn et ein wahrer Papst und
kein Ketzer wäre. In diesem Falle wäre er von den Römern zu be-
seitigen, scilicet imperatore qui est caput Romanorum et aliis, de consilio
generalis concilii, si necesse fuerit, hoc est, si aliter absque periculo,
scismate vel turbatione vitanda amoveri non posset. Johann XXII.
wurde nur propter fornicationem et venationem (nicht propter heresim)
von den Römern allein abgesetzt ohne Konzil (fol. 261 v, 2). — Denn :
quando aliquis presidens aliis potest institui et destitui, si non habet
superiorem, ad quos pertinet institutio (fol. 262) et destitutio spectat.
Secus est sepe, quando ille qui preest et illi quibus aliquis presidet,
habent superiorem. Ein Bischof wird zwar vom Metropoliten oder Erz-
bischof eingesetzt, aber nicht abgesetzt, sondern die Absetzung gebührt
dem Papste, als superior. Anders beim Papste selbst. Roman i autem
non habent superiorem eis, qui non sit Romanus, neque in spiritualibus
neque in temporalibus, et ad ipsos spectat institutio pape; ergo quando
papa est deponendus, destitutio eius spectat ad eosdem. 2. Wie die
Unverbesserlichkeit festzustellen sei ? Wenn der Papst durch Worte und
Handlungen zeigt, dass er sich nicht bessern will. 3. Abgesetzt kann
der Papst auch wegen anderer Verbrechen als Haeresie werden: propter
scandalum ecclesie universalis et propter scandalum maioris vel minoris

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 417

partis universalis ecclesie et propter scandalum cuiuscumque ecclesie,
que potest turbationem notabilem et periculosam, si non deponitur, sus-
citare; et hoc, quando crimen pape est notorium et ipse se exhibet in-
corrigibilem manifeste . . . propter cuius scandalum papa iustus et sanctus
et etiam illi, ad quos pape destitutio spectat, bona quedam, etiam spiri-
tualia, debent omittere et a prosecutione quorundam iurium suorum
cessare, eis cedendo saltem ad tempus etc. Ad laudem et honorem
illius, qui interdum per se, interdum per alios potentes de sede deponit.
Cui sit gloria potestas et inperium in secula seculorum. Amen.

d) Allegationes de potestate imperiali vom Jahre 13381).
Aus Palat. lat. 679 P. 1, fol. 117 v-156.

Fol. 117 v am oberen Blattrande: Tractatus oqua de potestate im-
periali. Nach dem Schlüsse der vorausgehenden Collacio etc. von 1401
(RTA. IV 19 nr. 3) ohne besondere Ueberschrift :

Inferius describuntur allegaciones per plures magistros in sacra pa-
gina appropate per quas ostenditur evidenter, quod Processus factus et
sententia lata in Frankfort per dominum Ludwicum quartum Dei gratia
Romanorum imperatorem contra illa que a quibusdam obiciuntur et al-
legantur contra imperialem auctoritatem, potestatem et ius imperii, fuerint
et sint a) racionabiles atque iusti.

Et primo quantum ad primum articulum in dicto processu conten-
tum, in quo dicitur, quod summus pontifex habet plenitudinem potestatis
et iurisdictionis b) solum in spiritualibus et non in temporalibus, osten-
ditur evidenter de iure divino, quod plenitudo potestatis et iurisdic-
tionis papalis est solum in spiritualibus et non in terrenis sive tem-
poralibus.

Quod probatur primo ex eo, quod in sola et mera comissione regni
celorum non venit nee cadit comisio regni terrenorum, cum regnum ce-
lorum et regnum terrenorum ex opposito dividuntur, sicut regnum car-
nale et regnum spirituale.

Sed Christus promisit Petro et successoribus eius in persona ipsius
claves regni (fol. 118) celorum et non claves regni terrenorum, prout patet
Mathei XIII0 ca.2), ubi legitur, quod Christus dixit Petro : Et tibi dabo
claves regni celorum, et quecumque ligaveris super terram, erit ligatum
et in celis etc. Claves inquit regni celorum et non regni terrenorum,
ergo potestas pape non est in temporalibus sive in regno terrenorum.

a) ms. sunt. b) ms. interdictionis.

1) Vgl. Böhmer-Ficker, Acta imperii selecta nr. 793, S. 534 f.

2) Matth. 16, 19.

Scholz, Texte. 27

418 XII. OCCAM

nee usquam in scripturis ewangelicis et apostolicis reperitur, quod Chri-
stus commisit Petro aut a) eius successoribus claves regni terrenorum, et
quod non est scriptum, non est novis adinventionibus presumendum, II.
q. V. Consulüisti l). Nee valet, quod obicitur, quod Christus dixit Petro:
Quecumque ligaveris super terram, erit ligatum et in celis, qui autem
queewnque simpliciter dixerit, nichil penitus a Petri iurisdictione exce-
pisse vel exemisse videtur. Et vere hec opinio non valet; quoniam illud:
quecumque ligaveris et quecumque solveris intelligitur solum de spiritua-
libus, videlicet de peccatis atque delictis ligandis et solvendis, et non de
terrenis sive temporalibus negotiis atque causis decernendis, sieud ipse-
met salvator Christus exposuit et declaravit, dicens apostolis a) : Accipite
spiritum sanetum, quorum remiser itis peccata, remittuntur eis, et quorum
retinueritis, retenta sunt Unde Bernhardus ad Eugenium papam illo libro
de consideratione scribit sie dicens 3) : Ergo in criminibus, non in pos-
sessionibus potestas vestra, propter illa siquidem, et non propter has
aeeepistis claves regni celorum, prevaricationes utique b) exclusuri,
non possessiones c). Hie -vide Si habes 4), ubi dicitur sie : Spiritua-
lis penaqua fit, quod scriptum est : quecumque ligaveris (fol. 118 v) super
terram, erunt ligata in celis, animas allegat. Hec ibi, et sunt verba saneti
Augustini. Ex quibus et aliis pluribus que brevitatis causa dimittuntur
patet, quod illa verba quecumque l. s. t. etc. intelliguntur solum de spi-
ritualibus et non de terrenis seu temporalibus. Secundo probatur ex eo,
quod certum est Christi vicarium non habuisse nee habere maiorem
plenitudinem potestatis, quam habuit ipse Christus, cuius est vicarius.
Sed Christus, in quantum homo viator, non habuit nee habere voluit
universalem potestatem et iurisdictionem in temporalibus neque regnum
et dominium omnium rerum temporalium, ut probabitur: ergo nee eius
vicarius habuit nee habet universale dominium rerum temporalium neque
plenitudinem iurisdictionis et potestatis in temporalibus. Minor probatur
multipliciter ; primo ex eo, quod legitur Luc. XII5), ubi dicitur, quod
cum quidam de turba dixisset Christo: Magister, die fratri meo, ut divi-
dat mecum herediiatem, Christus sibi respondit : Homo, quis me consti-
tuit iudicem aut divisorem super vos, quasi dieeret : nullus, ergo de
temporalibus disponendis et iudicandis ad me non pertinet. Secundo ex
eo, quod legitur loh. VI. c. d) ubi dicitur 6) : lesus ergo cum cognovisset

a) ms. übergeschr. über nee. b) ms. fügt non ein. c) ;«s. posses-

sores. d) ms. korr. a. Job. v.

1) c. 20. C. II q. 5.

2) Joh. 20, 22, 23.

3) Bernhard, De consid- lib. 1. c. 6, Migne 182, S. 736 (412).

4) c. 1. C. 24. q. 3.

5) Luc. 12, 13 f.

6) Joh. 6, 15.

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 419

quod venturi essen t, ut raperent eum et facerent eum regem, fugit iterum
in montem ipse solus, quod utique non fecisset, si regnum et dominium
temporalium quesivisset. Unde sanctus Iohannes Crisostomus super Io-
hannem predicta verba ewangelii pertractans dicit sie l) : Et propheta
erat apud eos - contempnere dignitates, et (fol. 119) parum post : Venit
autem erudiens — futura amare. Hec Iohannes Crisostomus. Tertio ex
eo, quod legitur loh. XVIII. ca. 3), ubi Christus coram Pilato constitutus
respondit ei dicens : Regnum meum non est de hoc mundo — non est
hie. Hec ibi. Ex quibus clarissime patet, quod Christus non habuit nee
habere voluit regnum et dominium rerum temporalium huius mundi.
Quarto ex eo, quod legitur loh. XIX. ca. 3), ubi cum Pilatus dixisset Christo :
Nescis, quia potestatem habeo — dimittere te, Christus sibi respondit di-
cens : Non haberes potestatem — desuper. Que verba Augustinus per-
tractans in sermone de martire dicit sie 4) : Quis dedit desuper — mani-
festum. Hec Augustinus. Ex quibus patet, quod Pilatus habuit potestatem
temporalem iurisdictionis super Christum, et per consequens Christus non
habuit plenitudinem iurisdictionis temporalis, quia tunc Pilatus nullam
potestatem habuisset super eum ; ergo nee Christi vicarius habet pleni-
tudinem potestatis et iurisdictionis in temporalibus. Quinto ex eo, quod
legitur Math. XX. c. 5), ubi legitur Christum dixisse apostolis : Scitis,
quia prineipes gentium dominantur eorum, et qui maiores sunt potesta-
tem exercent (foL 119v) in eos. Non ita erit inter vos — redemptionem
pro multis. Et simile per omnia legitur XXII. q. c. 6). Ex quibus patet
quod Christus non venit temporaliter dominari, sed subici, nee b) temporali-
ter iudicare, sed iudicari, iuxta illud psalmiste7): Et vincas, cum iudi-
caris ; ergo nee eius vicarius debet temporaliter dominari. Unde beatus
Bernhardus 2° libro de consideraiione ad Eugenium papam scribens
dicit 8) : Nam quid tibi aliud dimisit (fol. 120) ? dominatio interdicitur, in-
dicitur ministratio. Hec sanctus Bernhardus. Ex quibus clare patet, quod
Christus non habuit nee habere voluit regnum neque dominium rerum
temporalium huius mundi, et quod tale dominium et regnum numquam
concessit Petro nee eius successoribus. Sexto ex eo, quod legitur Luce
I.e.9), ubi angelus dixit ad virginem : Et dabit Uli seil. Christus domi-

a) ms. über : sed.

1) Joh. Chrysostomus in Joh. Ev. Homilia 42 (41), ed. Montfaucon 8, S. 290.

2) Joh. 18, 36.

3) Joh. 19, 10, 11.

4) Augustin ? nicht gefunden.

5) Matth. 20,25-28.

6) .Matth. 22, 18-21.

7) Ps. 50, 6

8) Bernhard, De consid. lib. 2, c. 6, Migne 182, S. 748 (419) § 10. 11.

9) Luc. 1, 32-34.

420 XII. OCCAM

nus sedem David — non erit finis. Hec ibi. Sed manifestum est, quod
regnum quodlibet temporale non durat in eternum, sed habet finem sue
durationis et terminum ; ergo regnum Christi in hoc mundo non fuit de
rebus temporalibus, sed spirituale in eternum. Septimo ex eo, quod ait
apostolus ad Hebreos IX. ca. y) dicens: Christus autem assistens pontifex fu-
turorum bonorum et perfectius tabernaculum non manu factum, idest non
huius creationis; futurorum, inquit, bonorum pontifex et non presentium,
sed celestium et spiritualium, que permanent in futuro seculo, et non
temporalium et carnalium que transeunt in presenti, et per tabernaculum
huius creationis a), eternale autem fuit Christi regnum et pontificium, quäle
fuit eius tabernaculum. Christi autem tabernaculum non fuit huius crea-
tionis temporale et terrenum, sed spirituale et Celeste. Quare sequitur,
quod summus pontifex sive eius vicarius non habet plenitudinem univer-
salis ecclesie iurisdictionis in temporalibus a Christo. Octavo ex eo, quod
Christus requisitus a ludeis, utrum de iure tenerentur dare tributum (fol. 120*)
Cesari, respondit dicens : Reddite etc., ut dicitur Mt. XXII. et Marci XII.
et Luce XX. c. a). Ex quibus verbis aperte patet, quod Cesar erat
verus rex et dominus in temporalibus, quia sibi Christus sicutregi tributum
dari iussit, quod nequaquam fecisset, nisi ipsum pro vero rege in tem-
poralibus habuisset, et per consequens patet, quod Christus non fuit rex et
dominus in temporalibus, cum duo in solidum in eodem regno reges et
domini inmediate esse nequeant, VII. b) q. c. 1. In apibus3); quare sequi-
tur, quod papa Christi vicarius non habet plenitudinem potestatis in
regno et dominio rerum temporalium. Nono ex eo, quia certum est se-
cundum doctrinam apostolorum, quod omnes Christiani tenebantur obedire
regibus et dominis rerum temporalium, sicud patet ad Rom. XIII. c. ibi 4) : Omnis
anima — etiam propter conscientiam. Et I. Petri II. c. ibi h) : Subditi
estote — ab eo missis. Igitur Christus et eius vicarius non fuit rex et domi-
nus in temporalibus, quia tunc non fuisset regibus et ducibus ac aliis
dominis temporalibus obediendum propter conscientiam, et doctrina apo-
stolorum fuisset fallax et deceptoria, quod nephas est dicere. Ergo papa
Christi vicarius non habet plenitudinem potestatis in temporalibus. De-
cimo ex eo, quod tale fuit regnum Christi pro hac vita mortali, quäle
commisit seu recommendavit suis apostolis primis principibus ecclesie,
sicut patet Luce XXII 8j, ubi legitur Christum dixisse apostolis : Et ego
dispono vobis regnum, sicut disposuit michi pater etc. In quibus verbis

a) Es scheinen ein paar Worte zu fehlen. b) ms. VIII.

1) Hebr.9, 11.

2) Matth. 22, 21 Marc. 12, 16, 17. Luc. 20, 24, 25.

3) c. 41 C. VII. q. 1.

4) Rom. 13, 1—5.

5) 1. Petri 2, 13, 14.

6) Luc. 22, 29.

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 421

Christus manifeste demonstrat, quod ipse (fol. 121) tale regnum recommen-
dabat apostolis, quäle pater suus sibi procommiserat, et hoc non fuit
temporale, sed spirituale, ut dictum est ; ergo Christus non commisit seu re-
commendavit regnum et dominium rerum temporalium apostolis, ymo do-
minium rerum temporalium et regnum docuit eos relinquere et contem-
pnere, quia, ut dicitur Mt. XIX. et Luce XVIII l) : Vade, vende omnia —
sequere me, et Petrus in persona omnium apostolorum ostendens se et
apostolos hoc Christi consilium adimplesse, respondit : Ecce nos reli-
quimus omnia et secuti sumus te. Ergo regnum Christi et Petri eius
vicarii non fuit temporale, sed spirituale et per consequens sequitur,
quod papa Christi vicarius non habet de iure divino plenitudinem pote-
statis in temporalibus.

Ad cuius veritatis declarationem et consummationem ac ad omnium
eorum que in contrarium obiciuntur solutionem adtendendum est et no-
tandum, quod cum Christus fuerit et sit verus et perfectus Deus ac verus
et perfectus homo, in ipso fuit et est duplex dominium potestatis, seil,
dominium increatum seeundum increatam divinitatem. et dominium crea-
tum seeundum assumptam humanitatem. Seeundum primum dominium
increatum Christus fuit et est dominus omnium visibilium et invisibilium,
corporalium et spiritualium, terrestrium et celestium, quia omnia per
ipsum facta sunt et sine ipso factum est nichil, ut dicitur loh. 1° c. 2j.
Et de hoc potestatis dominio legitur loh. 1° c.3) cum dicitur: In propria
venit, omnia namque creata sunt propria Christi seeundum dominium
omnipotentie maiestatis divine. Unde beatus Augustinus super loh.
prima parte in sermone dicit sie4): In propria venit, quia omnia ista per
ipsum sunt. Hec Augustinus. Et hoc dominium Christus nulli pure creature
concommunieavit. Dominium vero creatum in Christo (fol. 121 v) fuit
duplex : unum ante eius passionem et mortem, et aliud post eius resur-
rectionem ; legitur Mt. ultimo cap. 5) : Data est mihi omnis potestas in
celo et in terra. Similiter de hoc dominio legitur Apoc. XIX. c., ubi dici-
tur 6) : Et habebat scriptum — dominus dominantium. Et quoad hoc
dominium fuit et est dominus universorum corporalium et spiritualium,
hominum et angelorum seeundum illud apostoli ad Philipp. II. c. ibi7):
Humiliavit semet ipsum —patris. Unde beatus Remigiuss) super illud Apoc.9) :
Vidi alterum angelum — magnam, dicit sie : Hec potestas ad utramque

\) Matth. 19, 21 u. 27, Luc. 18, 22 u. 28.
2) Joh. 1, 3.
■ Joh. 1, 11.

4) Augustinus, In Joh. Ev. tract. II c. 1 § 12 Migne 35, S. 1394.

5) Matth. 28, 18.

6) Apoc. 19, 16.

7) Philipp. 2,8-11.

8) kemigius Remensis ? Antissiodor. ? nichts gefunden.

9) Apoc. 18, 1.

422 xii. occam

eius naturam — Daniel dicit potestas eius potestas eterna. Hec sunt verba
Sti. Remigii. Et hoc dominium Christo datum post resurrectionem, quod
fuit dominium potestatis universalis super omnem creaturam corpoream
et incorpoream, Christus non commisit alicui successori nee Petro apostolo
nee alicui alteri, quia nulli successori suo commisit dominium super
angelos et archangelos (fol. 122) et animas beatorum cum ipso in celo
regnantium. De tali etiam Christi dominio loquitur propheta in psalmo di-
cens *) : Omnia subiecisti — universas. Et quod propheta ibi loquitur de
dominio Christi post resurrectionem patet per apostolum ad Hebr. II. c.a)
ubi dicit : Non enim angelis subicit orbem terre futurum — gustaret
mortem. Hec verba apostoli. Ex quibus aperte patet seeundum apostolum,
quod psalmista in verbis predictis loquitur de dominio Christi post resur-
rectionem ipsius, patet etiam ex eo, quod dicit apostolus : Non enim sub-
iecit etc., et ex eo, quod subdit : Necdum videmus ei omnia subieeta.
Unde tale dominium Christus non comisit alicui vicario suo. Aliud fuit do-
minium potestatis iuridice creatum, quod Christus habuit ante suam pas-
sionem et mortem, quod quidem dominium commisit suo vicario Petro
et eius successoribus in personam ipsius. Sed illud non fuit universale
dominium temporalis iurisdictionis, sed spiritualis, quoniam temporale
dominium universalis iurisdictionis derogat et obviat Christi et aposto-
lice (fol. 122) paupertati, humilitati, caritati ac etiam equitati et hone-
stati. Derogat inquam Christi et apostolice paupertati, quoniam pauper-
tas Christi et apostolica consistit in voluntaria renuntiatione et expro-
priatione regni et imperii temporalis ac cuiuslibet terreni dominii u.s.f.
. . . . Renunciatio autem universalis do.ninii bonorum temporalium et
retentio universalis dominii ipsorum directe adinvicem obviat et repu-
gnat; quare retentio universalis dominii regni vel imperii temporalis
paupertati Christi et apostolice obviat et repugnat u.s.w. . . .(fol. 123)
. . Secundo obviat et repugnat Christi et apostolice humilitati (fol. 123 v)
qua Christus, humilitatis summe fundator et provector, omnem altitudinem
et gloriam huius seculi contempsit et funditus despexit atque derisit et
contempnendam atque despiciendam exemplo et verbo doeuit . . . (cit.
Crisostomus und Anseimus, Gregor, Augustin) (fol. 124—124 v) . . .
Ex quibus patet, quod Christus ideo solvit tributum et alios solvere
iussit, et ideo etiam fugit, cum eum regem facere noluit, ut tolleret
omnem suspicionem hominibus, ut demonstraret, quod regnum suum
non fuit de hoc mundo, sed Celeste .... Tertio ostenditur, quod
tale regnum et imperium temporale et terrenum obviant Christi et apo-
stolice karitati, quoniam Christi et apostolice karitatis erat prineipes
seculi ad fidem katholicam attrahere (fol. 125) et inducere et non eos

1) Ps. 8, 8.

2) Hebr. 2, 5—9.

d) ALLEGATIONZS DE POTESTATE IMPERIALI 423

a fide avertere et retrahere. Si autem Christus et apostoli regnum et impe-
rium totius orbis sibi vendicassent, tunc ipsi a fide principes seculi, qui
sua regna et imperia non libenter dimittebant, devertissent et retraxissent,
ymo ad fidei persecutionem eos occasionaliter provocassent . . (nach Augu-
stinus super Joh. parte 7/a-) . . . (fol. 125 *) . . . Ex quibus clare patet
secundum sanctum Leonem papam, quod ponere et dogmatizare Christi
regnum fuisse temporale et terrenum, sicud asseruit et dixit Iohannes
XXII. in quodam suo libello seu statuto, quod incipit: Quia vir repro-
bus, sapit carnalem errorem Herodis et Iudeorum et incidit in heresim
dampnatam, sicud plene ostenditur et probatur in appellatione contra
dictum facta. Qui error carnalis muitos adhuc habet sectatores et defen-
sores . . . (Citate aus : Crisostomus, Ambrosius, Bernhard, Beda (fol.
126—127 v) . . Quarto et ultimo ostenditur, quod tale regnum et
Imperium temporale obviat et repugnat Christi et apostolorum eius
equitati et honestati, quoniam, ut patet Mt. XXII. et Mc. XII. et Lc.
XX. c. et supra tactum est *), Christus interrogatus a phariseis, utrum
liceret de iure dare censum sive tributum Cesari Romani imperii, respon-
dit dicens : Reddite que sunt Cesaris Cesari et que sunt Dei Deo. Ex
quibus apparent duo : primum, quod ius temporalis imperii non dependet
causaliter a pontificali dignitate, nee econtrario ius pontificalis sacer-
dotii dependet causaliter ab imperiali potestate, quia iura imperialia et
iura pontificalia Christus ex opposito ab invicem distinxit et divisit, neu-
trum ad alterum causaliter remittendo . . . Secundum autem, quod Christus
ipsum Cesarem Romanum prineipem pro rege vero et imperatore habuit
et tenuit, quia sibi sicut regi et imperatori censum et tributum dari ius-
sit, et per consequens Christus se ipsum non habuit nee tenuit nee gessit pro
rege et imperatore temporali, cum in eodem regno et temporali imperio
plures reges et imperatores in solidum esse nequeant, quorum neuter
alium impediat, quia ut St. Mt. VI. c. a): Nemo potest duobus dominis ser-
vire, et supra dictum est. Ex quibus evidenter ostenditur, quod summus
pontifex sive papa non habet (fol. 128) de iure divino universale dominium
nee universalem potestatem regni vel imperii temporalis. . .(fol. 128 -129 v)
. . Ex quibus clare patet Petrus et alii apostoli non fuerunt obnoxii Cesari,
quia omnia reliquerunt, et quicumque vult non esse obnoxius terreno regi,
debet omnia cum apostolis relinquere et sequi Christum. Et quicumque habet
divitias huius seculi, est obnoxius Cesari . . . (fol. 130) . . . Item constat
manifeste, quod Petrus et alii apostoli pro tempore ipsorum tenuerunt et
habuerunt reges et principes huius seculi, etiam adhuc infideles, pro
veris regibus et imperatoribus in temporalibus . . . (fol. 130 v). Unde et
apostolus Paulus ad Cesarem Romanum imperatorem, adhuc infidelem,

1) Vgl. oben S. 420. n. 2.

2) Matth. 6, 24.

424 xii. occam

appellavit et suam appellationem coram ipso prosecutus est, ut patet
Act. XXV '). Et si ipsi reges et principes seculi adhuc infideles, qui sua
regna et imperia temporalia ab apostolis non recognoscebant nee tene-
bant, erant de iure reges et domini universales in temporalibus, sequitur
necessario, quod Petrus capud apostolorum et alii apostoli et successores
eorum non habuerunt a Christo nee a Petro nee ab aliis apostolis tem-
porale dominium sive plenitudinem potestatis in temporalibus regnis et
imperiis, cum in eodem regno et temporali imperio nequeant esse de
iure plures reges et domini, quorum neuter impediat alium. . . . (fol. 131
Stellen aus der ecclesiastica, hlstoria 2. Cor. VI., Hymnus: Hostis Herodes
etc ; XCV1I. dist. ; XCVI. dist. c. duo sunt, c. sl Imperator). Et sunt
verba sanetorum pontificum. Ex quibus evidenter patet, quod imperium
est immediate a), cum dicant divinitus consecutus est (fol. 131 v), et quod
principaliter mundus regitur per dietas duas potestates, quarum scilicet
imperialis est in temporalibus et alia, seil, pontificalis est in spiritualibus.
Et etiam glosse ordinarie ibi dieunt, quod iste potestates distant ab in-
vicem et sunt distinete, et quod neutra dependet ab alia — X. dist. c.
Quoniam — implicatus 2). Hec ibi. Ubi glossa ordinaria dicit, quod iste
potestates distinete sunt, et quod imperium est a solo Deo, XXIII. q. IUI.
Quesitum 3), et quod imperium non habetur a papa, et quod papa non
habet utrumque gladium. Si enim imperium haberetur a papa, tunc posset
in temporalibus ad papam appellari, quod prohibet Alexander papa dicens,
quod illa, scilicet temporalia, suam iurisdictionem non contingunt, ut
legitur extra, de appell. c. Si duobus 4) et c. Qui filii sint legitimi, c. Cau-
sam 5). Item XCIII. dist. c. Legimus 6), in textu dicitur, quod exercitus
facit imperatorem, et sunt verba saneti Ieronimi et glo. ibi super verbo
«imperatorem» dicit sie : Ex sola enim electione prineipum dico eum
verum imperatorem, etiam antequam coronetur a papa, ut dixi LXIII dist.
Quanto 7). Hoc glo. Et lex dicit, quod imperium et sacerdotium ab eodem
prineipio processer unt, in Authentica (fol. 132) : Quomodo oporteat epi-
scopos aut ceteros clericos, ad or. per. prineipio coli. I s), et in Auth. De
fide instrum. et cautelaQ), quod illa et omnia temporalia sunt imperatoris,

a) Anscheinend eine Lücke im Text.

1) Act. 25, 10 ff.

2) c. 8. dist. 10.

3) c. 4.'). C.' 23, q. 4.

4)c. 7.X de appell." (TI, 2.8).

o) c. 7. X qui filii sint. leg. (IV, 17).

b) c. 24. dist. 93, .

7) c. 10. dist. 63. . -

8) Nov. VI. pr,

9) Dig.-XXU, 4.

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 425

C. de quadriennio prescriptione, L. bene a Zenone J) et ff. legem Rodiam
de iactu, l. Deprecatio2), et XXIII. q. VIII c. Convenior3), et VIII. dt. c. Quo
iure*) et in Autenticis De consulibus nisi, coli. IUP). Ex quibus et aliis que
causa brevitatis a), plura concluduntur aperte. Primo quod secundum
doctrinam Christi et apostolorum et vitam ipsorum ac etiam secundum
doctrinam concordem sanctorum doctorum ecclesie katholice Christus et
apostoli non habuerunt nee habere voluerunt regnum et dominium tem-
porale huius mundi, ymo renunetiaverunt omni temporali regno et imperio,
quod papa ex successione Christi et apostolorum non habuit nee habet
universale dominium regni et imperii temporalis nee habuit nee habet
plenitudinem potestatis in temporalibus. Secundo concluditur, quod
etiam secundum iura et statuta sanctorum Romanorum pontificum et
secundum leges per ecclesiam approbatas plenitudo potestatis in tem-
poralibus pertinet ad solum imperatorem, et quod ipsius imperatoris
potestas est immediate a solo Deo et non a papa, et quod potestas pape
est solum in spiritualibus, et quod papa non habet plenitudinem pote-
statis in temporalibus.

Nunc igitur respondendum est ad omnia illa et singula que contra
predieta obiciuntur. Et primo ad id quod obicitur in contrarium, scilicet
cum dicitur, quod papa est generalis Christi vicarius in terris, cui Christus
generaliter commisit oves suas . . . (fol. 132 v) . . Respondetur ad hoc,
quod predieta auetoritas ewangelii, cum dicitur: Data est michi omnis
potestas etc., loquitur de potestate collata Christo secundum glorificatam
humanitatem, seil, post eius resurrectionem. usw. (fol. 133) . . (fol. 133 y) . .
Ad secundum autem, quod obicitur in contrarium, cum dicitur, quod
pontifex nove legis non est dicendus imperfectior, sed perfectior ponti-
fice legis antique, . . sed pontifices antique legis habuerunt utrumque
gladium, seil, spirituale et temporale : . . . (fol. 134) ... ad predieta, in-
quam, respondetur et dicitur, quod in nova lege universale dominium
temporalium non ponit nee dicit perfectionem, sed magis ipsam tollit et
impedit, quia perfectio legis nove includit renuntiationem et abdicationem
temporalis dominii, secundum consilium salvatoris Mt. XIX. c. 6) Si vis per-
fectus esse usf. . . . (fol. 134 v). Ad tertium quod obicitur contra predieta
de eo, quod legitur Luc. XXII. c.7), ubi dicitur, quod cum Christus dixisset
apostolis suis: Qui non habet gladium, vendat tunicam suam etc., et Petrus

a.) Erg. omitto.
1; Cod. VII, 37, 1.3.

2) Dig. XIV, 2.

3) c. 21. C. 23. q. 8.

4) c. 1. dist. 8.

5) Authent. Coli. VIII. Tit. VI. nr. 105.

6) Matth. 19, 21.

7) Luc. 22, 36. 38.

426 xii. occam

apostolus responderit : Domine, ecce gladii duo hie, cui respondit domi-
nus : Satis est, ex quibus arguitur, quod cum per duos gladios videatur
significari gladius spiritualis et gladius temporalis, videtur, quod Petrus
habuit duplicem gladium, scilicet iurisdictionem temporalem et spiri-
tualem : respondetur sicut scribit sanetus Augustinus ad Vincencium dona-
tistam a) dicens l) : Et quis autem non inpudentissime nitatur aliquid in
allegoria positum pro se interpretari, nisi habeat et manifesta testi-
monia, quorum lumine illustrentur obscura ? Hec Augustinus. Unde cum
certum sit et in sacra scriptura expressum, quod regnum Christi pro hac
vita mortali non fuit de hoc mundo, quia ipse dixit : Regnum meum non
est de hoc mundo 2), ipse etiam dixit cuidam : Homo, quis me constituit
iudicem ac divisorem super vos 3), ipse eciam dixit diseipulis : Omnis ex
vobis qui non renunciaverit omnibus, que possidet, non potest esse m'eus
discipulus 4). Item ipse dixit cuidam : Si vis perfectus esse, vende omnia
que tu habes, et da pauperibus 5). Petrus eciam in persona apostolorum
dixit : Domine, ecce nos reliquimus omnia ei secuti sumus te 6) . . . Quod
autem per duos gladios intelligatur gladius spiritualis et gladius tem-
poralis seu potestas pontificalis et potestas imperialis, hoc nusquam in
sacra scriptura est expressum. Hoc seeundum velle autem exponere vel
declarare expressum et tacitum, est velle declarare notum per ignotum,
presertim quia, sicut dicit Augustinus, velle aliquid in allegoria positum
interpretari pro se, nisi habeantur (fol. 135) manifesta testimonia etc.
. . . Quod autem per duos gladios allegorice positos significetur et
figuretur gladius temporalis et gladius spiritualis, nulla testimonia mani-
festa habentur ex hac scriptura, quorum lumine hec illustrentur. Propter
quod plures saneti et doctores hunc locum diversimode interpretati sunt :
so Ambrosius, Super Lucam libro IX7), der die Stelle für dunkel und
zweifelhaft erklärt, (fol. 135 v) und Johannes Chrysostomus 8). Verumtamen
dato sine preiudicio, quod per duos gladios intelligeretur gladius spiri-
tualis et gladius temporalis iurisdictionis, ut quidam dieunt, tarnen nus-
quam legitur, quod Petrus aut aliquis alius apostolorum illos duos gla-
dios, scilicet temporalem et spiritualem, secum portaverit, sed solum quod
Petrus unum gladium tunc secum tulerit. Non enim dixit domino : Ecce
habeo cut habemus duos gladios, sed dixit : Ecce gladii duo hie . . . per
hie designans et denotans corpus ecclesie militantis, hie peregrinantis

a) ms. donasticum.

1) Epist. 93 c. 8. Migne 33, S. 334.

2) Joh. 18, 36.

3) Luc. 12, 14.

4) Luc. 14, 33.

5) Matth. 19. 21.

6) Matth. 19, 27.

7) Ambrosius, Super Lucam 1. X, Migne 15, S. 1909 f. (1515).

8) Joh. Chrysostomus, Homilia in Rom. 16,3, ed. Montfaucon 3, S. 222 f.

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 427

quia re vera in corpore militantis ecclesie catholice est uterque gladius,
videlicet spiritualis et temporalis.

Es werden nun noch als viertes bis zehntes Argument die Deutungen
der bekannten Bibelstellen widerlegt : 1. Corinth. 6, 2 ; Mt. 6, 33 : Querite
primum; Ev.Joh. 2, 15; Luc. 22, 36; Matth. 21, 2; Matth. 2,11 ; Genes.
1, 16 (fol. 136-139) ; sodann (fol. 140) das elfte Argument aus 22. dist
c. Omnis, was auf die geistliche Binde- u. Lösegewalt bezogen wird;
weiter (fol. 141) zwölftes Argument : quod unum corpus non debet habere
duo capita . . . .(fol. 141 v), sed quod unum corpus habeat sub uno capite
primo plura capita secundaria, quorum eciam unum sit sub alio in ali-
quibus, non est inconsequens nee absurdum. Manifestum autem est,
quod primum et principale caput ecclesie est Christus et non papa nee
imperator, licet papa et imperator sint ad tempus quedam capita secun-
daria sub capite primo Christo contenta, quorum etiam unum in ordine
ad finem ultimum sub alio continetur, quia in hiis que speetant ad viam
salutis eterne papa preest imperatori et in temporalibus imperator preest
pape. . . . Die heidnischen Kaiser waren wahre Kaiser . . . (fol. 142). Et
tarnen dicti imperatores non fuerunt uneti nee consecrati ab aliquo
sacerdote vel pontifice catholico, cum essent infideles et inimici fidei
Christiane. Et ita unetio et consecratio non tribuit regibus et impera-
toribus ius terreni regni et imperii, sed electio, et ex sola electione effi-
citur verus rex et imperator. Sed unetio et consecratio datur in Signum
spiritualis gratie . . . Vierzehntes Argument : über die lex divinitatis . .
infima per media in suprema reducere . . , dass die weltliche Macht
von der geistlichen ad ultimum finem zu führen ist, bedingt keine Ab-
hängigkeit; (fol. 142 v) als fünfzehntes Argument, die Stelle Hugos, De
sacramentis IL pars c. 7 : Spiritualis potestas terrenam potestatem et insti-
tuere habet, ut sit, et iudicare habet, si bona non fueritetc. zeigt nur (fol. 143),
quod potestas regalis non constituitur in esse per sacerdotalem, nisi
quando populus compromitteret se in potestatem spiritualem de rege
sibi constituendo, vel Deus ex causa specialiter ipsi petestati spirituali
committeret. . .

Er schliesst (fol. 143 v) : Ex premissis igitur omnibus superius ostensis
et probatis patet aperte, quod summus pontifex non habet de iure divino
universale dominium nee plenitudinem potestatis super regnum et impe-
rium temporale, sicut nee Christus cuius est vicarius habuit, ut superius

est probatum . . . (fol. 144) Licet autem eciam superius per iura ca-

nonica et civilia sit aliqualiter ostensum, quod papa etiam a iure humano,
scilicet canonico vel civili, non habeat hanc potestatem, tarnen adhuc
restat plenius ostendere, quod papa eciam a iure humano non habet
talem potestatem, et quod omnibus obiectionibus que sunt in oppositum
quantum ad hunc articulum plenarie respondeatur. — fol. 144 v— 146
werden die Canones : 1) Si duobus, 2) Per vencrabilem, 3) So Ute, 4) Novit,

428 xii. occam

5) Causam que inter, 6) 96. dist. c. Cum ai verum, Duo sunt, Si imperator,
95. dist. Ecce me, 10. dist. Quoniam diskutiert. Als siebentes Argument :
probatur, quod papa eciam de iure canonico non habet talem plenitu-
dinem potestatis super predia temporalia data ecclesie, ut possit ea ad
libitum (fol. 146 h) alienare . . ., quia ipse res ecclesiastice non sunt eorum,
sed Dei et corporis eius mistici, quod est ecclesia. Er zitiert Innocenz III.
und Hostiensis zu extra, de causa proprietatis et possessionis c. Cum
super electione l), et in apparatibus suis super verbo restituendum :
Unde quecumque homines offerunt ecclesiis dicuntur esse oblata Deo . . .
vel ecclesia congregatio f Helium que est corpus Christi capitis., habet
proprietatem et possessionem eorum . . . Et si aliquando inveniatur in iure,
quod hec bona ecclesiastica Deo oblata sint episcoporum vel prelatorum,
die, quod sint eorum quoad gubernationem et administrationem, et etiam
dicuntur esse (fol. 147) pauperum quoad sustentationem, unde proprie
loquendo prelati ecclesie dicuntur procuratores et non domini . . . Hec
Innoc. et Host. Ex quibus clare patet, quod res ecclesiastice non sunt
pape nee alieuius prelati ecclesie quantum ad proprietatem et dominium,
sed sunt Dei et corporis eius mistici, scilicet ecclesie . . . (fol 147 y) . ....
Ex quibus patet et probatur aperte, quod tarn de iure canonico quam de
iure civili dicte potestates, seil, pontificalis et imperialis, sunt immediate
a Deo ... et per consequens sequitur, quod papa non habet plenitudinem
potestatis et iurisdictionis in temporalibus et spiritualibus, et quod con-
trarium asserere iuri humano seil, canonico et civili repugnat. Quod,
autem contradicat iuri divino, superius multipliciter est ostensum.

Nunc restat respondere ad ea que in contrarium addueuntur (fol.
148). Et primo in contrarium adducitur illud, quod legitur extra de elec-
tione et electi potestate c. Venerabilem, ubi dicitur, quod ius et potestas
eligendi imperatorem ad principes]Alemannie pervenit a sede apostolica,
cum Romanum imperium in persona magnifici Karoli a Grecis trans-
tulit in Germanos. Sed hanc translationem nequaquam sedes apostolica
de iure facere potuisset, nisi iure divino vel humano temporale dominium
regnorum et totius imperii habuisset .... Ad que respondetur nach der
glossa ordinaria. Ex quibus patet seeundum glossam, quod ipsa translatio
non fuit facta ex eo, quod papa tanquam dominus in temporalibus posset
imperium transferre a Grecis in Germanos, sed facta fuit propter crimen
in ecclesiam Romanam commissam, cuius criminis tanquam ecclesiastici
punitio ad papam pertinebat ratione iurisdictionis quam habet in spiri-
tualibus ... (fol. 148 v). Item in cronica Ottonis antiqua de ipsa trans-
latione legitur a) et dicitur sie : Quod anno ab incarnatione domini 801 reg-
nante Karolo Magno regnum Romanorum, quod a Constantino usque ad

1) c. 4. De causa possess. X (II 12).

2) Otto Frisingensis, Chron. 1. V. c. 31 (ed. 2. rec. A. Hofmeister, S. 256).

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 429

illud tempus in urbe regia, scilicet in Constantinopoli fuit, ad Francos
derivatum est. Hec ibi. Nee dicitur, quod per papam aliquem translatum
fuerit . . . Insuper distinguenda sunt tempus ecclesie primitive a tempo-
ribus ecclesie, postquam Deo faciente a prineipibus seu imperatoribus
christianis exaltata est. Anfangs wurden auch die heidnischen Imperatoren
in der Kirche als wahre Fürsten anerkannt (fol. 149). Postquam vero
ecclesia a prineipibus sive imperatoribus christianissimis Deo faciente
exaltata est, maiori potestate usa est . . . (fol. 149 v), quoniam in primi-
tiva ecclesia non cogebat aliquos ad obedientiam ecclesie nee ad fidem,
sed postquam crevit et exaltata est, cogit et dampnationis sententiam
protulit in omnes hereticos. Bestimmungen des Konzils von Nicaea . . . y
(fol. 150) . . . glo. ord. zu c. Iulianus, C. XL q. III., Raymundus in Summa
de apostatis u. a. Gegen die Ketzer besitzt die Kirche Zwangsgewalt.
Die Griechen aber verfielen in Ketzerei (ihre Lehren werden aufgezählt),
(fol. 150 v) . . also durfte das imperium nicht bei ihnen bleiben, denn
ausserhalb der Kirche kann es nicht bestehen. Das wird mit vielen
Stellen aus dem römischen und kanonischen Recht belegt (fol. 151). . . .
(fol. 151 v) : ... Ex quibus patet, quod postquam exaltata est ecclesia
katholica, imperium non fuit nee de iure esse potuit extra ecclesiam. Et
postquam Greci effecti heretici et scismatici ac separati ab unitate ecclesie
katholice de iure non habuerunt nee habere potuerunt verum et legit-
timum imperatorem. Et quod ille imperator qui eligitur ab electoribus
imperii et verus et legitimus imperator et universalis dominus omnium
temporalium. Unde est in superius allegato c. XCIII. dist. c. Legimus ') in
textu dicitur: Exercitus facit imperatorem, ubi glo. super verbo impera-
torem dicit sie : Ex sola enim electione dico eum verum imperatorem,
eciam antequam approbetur a papa, licet non ita appelletur, ut dixi
LXIII. dist. Quanto 3). Hec verba glo. or . . . Unde statim postquam
electus est in imperatorem ex sola electione est verus imperator et statim
potest legitimare et iura et leges condere et tollere, (fol. 151 h) eciam
antequam coronetur, inungatur vel consecretur a papa ; et hoc patet, quia
statim postquam electus est, appellatur et vocatur rex Romanorum, et
quia Roma est caput mundi. Ideo cum statim ipse sit rex Romanorum,

per consequens est rex omnium membrorum i. e. totius orbis Et quod

dicit papa (fol. 152) Innocencius tertius in ipsa decretali Venerabilem 3) in
hec verba : Verum in hiis prineipibus ius et potestatem eligendi regem
ad a) imperatorem postmodum promovendum recognoseimus, ut demon-
stremus, ad quos de iure et antiqua consuetudine noscitur pertinere, hec
ibi, ex quibus verbis arguitur, quod ex sola electione non est imperator,

a) ms. et.

1) c. 24. dist. 93.

2) c. 10. dist. 63.

3) c. 34. De elect. X (l 6), aber abweichend.

430 XII. OCCAM

sed rex tantum dicitur, cum dicat: regem ad a) imperatorem postmodum pro-
movendum : respondetur prout in preallegata or. glossa dicitur, quod
quantum ad id, quod est de essentia imperatoris, et quod pertinet ad verum
esse, est imperator; sed quantum ad nominacionem, famam et exteriorem
apparenciam hominum, non est, quia non sie appellatur, ut dicit dieta
glossa, et ideo quantum ad id dicitur promoveri. Sicut et aliter per simile
dicitur //. De contrar. empt. I. In lege *), ubi dicitur, quod lapidicine que
non apparent hominibus, non dieuntur esse, quamvis veraciter sint, quan-
tum ad esse verum : sie et in proposito electus ad regem promovetur ad
imperatorem, quantum ad nominacionem et famam hominum, quamvis
ex electione sola veraciter sit verus imperator. Si enim ex electione sola
non haberet plenum ius regendi et administrandi temporalia imperii et
ad papam temporalia imperii et regnorum omnium pertinerent, tunc con-
firmacio electionis regis Romanorum pertineat ad papam nee ad aliquem
alium, cum in temporalibus rex Romanorum sive imperator non habeat
superiorem in terris, ut superius est probatum.

Secundo in contrarium obicitur de eo, quod legitur C. 15. q. 6 c.
AUüs 2j, die Erzählung von der Absetzung des Frankenkönigs Zacharias.
(fol. 152 v) Der Verfasser schliesst sich der bekannten Erklärung der
Glosse an ; deponentibus consensit ; der Papst übte nur geistliche Strafgewalt
aus, dato quod si papa deposuisset eum (propter) b) iniquitates et scelera
sua, quod intelligendum de iniquitatibus et criminibus ad forum spirituale
et ecclesiasticum pertinentibus, non ex hoc sequeretur, quod papa haberet
potestatem et iurisdictionem temporalem super omnia regna . . .

(fol. 154) . . . Tertio adversarii veritatis in contrarium obiciunt de privi-
legio dato per Constantinum imperatorem saneto Silvestro pape et eius
successoribus, quod palea dicitur et est scriptum et positumXCVI. di. c.
Constantinus et sumptum ex codice magno conciliorum ecclesie katho-
lice . . . Der Papst erhielt keine Weltherrschaft, sondern nur die Herr-
schaft über Rom, und auch das nur als administrator et dispensator
(fol. 154 v). . Der Traktat schliesst (fol. 155): Ex allegationibus etiam
et rationibus omnibus superius allegatis concluditur, quod iste due pote-
states, seil, pontificalis et imperialis, sunt immediate a Deo et distinete,
quia una, seil, pontificalis, est in spiritualibus et alia, seil, imperialis, est in
temporalibus, et quod imperium non habetur a papa, et quod electus in
imperatorem ex sola electione est verus rex Romanorum. Et per conse-
quens sequitur, quod illud quod fecit Iohannes, qui se papam XXII. appel-
labat, in quantum videlicet c) de facto cassavit electionem faetam de

a) ms. et. b) fehlt im ms. c) ms. videt.

1) Dig. 18, 1 1. 77

2) c. 3. C. 15 q. 6.

3) c. 14. Dist. 96.

d) ALLEGATIONES DE POTESTATE IMPERIALI 431

domino Lodwico IUI. in regem Romanorum et cetera que contra ipsum
fecit, usurpando sibi de facto universalem potestatem super imperium et
iura temporalia imperii, fuerunt et sunt nulla et nullius valoris et momenti,
tamquam a non suo iudice facta; et quod Processus per prefatum domi-
num Lodwicum contra gesta facta per dictum dominum Iohannem factus
fuit et est validus, rationabilis atque iustus. Per multas eciam alias raciones
validas et incomutabiles, de quibus in appellationibus et allegationibus
super hiis factis plenius continetur et hie causa brevitatis dimittuntur,
ostenditur (fol. 155 v) et probatur evidentissime, quod quidquid factum
fuit et est tarn per sepe dictum dominum Iohannem, quam per dominum
Benedictum qui se dicit papam XII. contra prefatum dominum Lodewicum,
fuit et est nullius valoris et momenti et nullatenus observandum. Et
eciam in ipsis appellacionibus et allegacionibus super hiis factis osten-
ditur et probatur aperte, quod ipsi domini Iohannes et Benedictus in
superius allegato libello, qui ineipit Quia vir reprobus, per ipsum dominum
Iohannem composito et per predictum Benedictum approbato, et in aliis
eorum dictis et scriptis dogmatizant multas damnatas hereses contra fidem
katholicam, quam saneta mater ecclesia katholica et apostolica hactenus
firmiter credidit, tenuit et doeuit et firmiter credit, tenet et docet. Et
inter ceteras hereses specialiter dogmatizant et asserunt, quod Christus
in quantum homo viator ab instanti sue coneeptionis habuit universale
dominium omnium rerum temporalium huius mundi tamquam verus rex
et dominus in temporalibus ; et propterea dieunt et asserunt, quod papa
qui est vicarius Christi, habet universale dominium omnium rerum tem-
poralium huius mundi et potest ordinäre et disponere de regnis et princi-
patibus ac dominus tocius orbis et ea dare et conferre quibus placuerit,
et ea diminuere et augere et certos terminos eis prefigere seeundum sue
voluntatis arbitrium, et quod translatio, collatio et dispositio omnium
regnorum et totius imperii est imediate in potestate pape. Qui quidem
error scripture ewangelice et apostolice ac divine et omni iuri divino et
humano (fol. 156) ac fidei katholice obviat et repugnat et in dampnatas
hereses ineidit ac cum ipsis dampnatis heresibus habet tantam colligan-
tiam, prout hoc et de aliis heresibus multis dogmatizatis per ipsos
Iohannem et Benedictum probatur in dictis appellationibus et allegatio-
nibus et ostenditur. Et ob hoc etiam sequitur, quod ipsi Iohannes et
Benedictus fuerunt et sunt ipso iure et facto privati dicto privilegio,
quod Constantinus imperator ad augmentum et exaltationem fidei Chri-
stiane concessit prefato saneto Silvestro et eius successoribus, et quod
fuerunt et sunt ipso iure et facto omni potestate, iurisdictione et auetori-
tate papali et pontificali privati, prout in ipsis appellationibus et alle-
gationibus ostenditur et probatur.

Explicit.

432 xü. occam

e) An rex Angliae pro succursu guerrae possit

recipere bona ecclesiarum.

Aus: Vatic. 4115, /o/. 135— 156*.

Incipit prologus in sequentem tractatuma).

Quamvis abreviata de questionibus intricatis et precipue minus ex-
quisite discussis eloquia veritatis interdum obscuris vallata invalidis et
interdum indefensa sophisticis inpugnacionibus videantur, et ideo non-
numquam faciem retinent falsitatis ita, ut resistentes veritati nequaquam
cohibeant, et potissime affectatos vel qui falsis doctrinis et erroribus
fuerunt assueti, sed aliquando risu digna a minus profunde intuentibus
iudicentur, quoniam ymo interdum simplicibus occasionem errandi mini-
strent et ansam b), dum occulte solvunt, nodum manifeste ligare puten-
tur : tarnen, quia gaudent brevitate moderni1), super prolixis operibus
nauseantes, abreviatum faciendo sermonem conabor ostendere, quod
Serenissimus ac gloriosissimus princeps et dominus, dominus Eduardus,
Dei gratia rex Anglorum, non solum per laycos, set etiam per prelatos
seculares et religiosos ac ceteros clericos sui dominii de bonis ecclesia-
sticis contra inimicos ipsum hostiliter invadentes iuraque eius usurpantes
iniuste, non obstante quocumque humano statuto, sententia vel processu,
prohibicione vel precepto, eciam si a vero summo pontifice emanaret,
licite et de iure, ymo meritorie, si pura assit intentio, est iuvandus; et
quod si contra ipsum, eciam a vero summo pontifice, aliqua de facto
ferretur sententia, propter hoc, quod iusticiam suam prosequitur, nulla
esset et minime formidanda vel servanda ; quodque sibi licet imperatorem
Romanorum et obedientes ac faventes eidem in suum adiutorium advo-
care, et quod viri religiosi imperatorie iusticie adherentes et causas fidei
prosequentes sententiis prolatis in ipsos minime sunt ligati. Si quid
autem dixero contrarium veritati, illius vel illorum, cuius vel quorum
interest, correctioni subicio, et ego, si per me vel alium cognovero, loco
et tempore opportunis non differam retractare.

Explicit prologus. Incipit tractatus.

Magnumhactenus etinvictum ac per graciam Dei perpetuis temporibus
non vincendum Angellorum regem Eduardum, generis claritate (fol. 135*)
florentem, fama celebrem, corporali venustate decorum, potestate sublimem,
affluentem moribus, graciosum et strenuum probitate ac ardua agredientem
intrepide, iusta gerere bella, hü, qui de hiis que facta c) sunt, veritatis
plenum noverunt, nequaquam dubitant, ut opinor. Et ideo hoc supponere

a) Am Rande der Blätter oben der Titel : An princeps pro suo succursu
scilicet guerre possit recipere bona ecclesiarum etiam invito papa. b) Korr.
aus ansarti ; und umgestellt dum ansam. c) ms. facti.

1) Vgl. Cod. VII, 62, 39.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 433

tanquam certum, non discutere vel in dubium revocare propono. Set
allegacionibus intendo monstrare patentibus, quod prelati et clerici sibi
subiecti ei in guerra sua iusta de bonis ecclesiasticis, et non solum de
propriis, subvencionis tenentur auxilium impertiri ; et quod et verus
summus pontifex de plenitudine potestatis eos prohibere minime posset,
et si de facto prohiberet, prohibicio sua ipso facto et iure nulla esset
nee alieuius esset omnino vigoris. Porro ut hec et alia plura dicendo
magis appareant, aperiaturque via evidencius respondendi ad obiectiones,
que in contrarium adduci valerent, ante omnia quendam erroneum intel-
lectum de plenitudine potestatis papalis reputo exeludendum. Est itaque
oppinio aliquorum, quod papa a Christo talem habet plenitudinem pote-
statis, tarn in temporalibus, quam in spiritualibus, ut omnia possit uni-
versaque sint sue potestati a) subieeta, que non inveniuntur nee legi divine
nee iuri naturali contraria, ut sola illa de plenitudine potestatis non
possit, a quibus universitas mortalium directe per legem divinam vel ius
naturale immutabile et indispensabile prohiberetur, et que de se, non per
aliquam ordinacionem, prohibicionem, promissionem, votum vel iuramen-
tum aut pactum seu obligacionem quameumque humanam sunt illicita
et minime licita vel indifferencia reputanda, ita quod seeundum quosdam
eorum, quamvis papa peccare possit quedam talia de se indifferencia
preeipiendo vel prohibendo aut inpediendo, tarnen quidquid circa huius-
modi fecerit, factum tenet b), licet non fieri deberet. Multa enim non
debent fieri et tarnen facta tenent, ut testantur canonice sanetiones.
Isti autem se principaliter fundant in verbis Christi, qui ut legitur
(fol. 136) iVU. 16 l) dixit beato Petro et in ipso universis successoribus
eius : Tibi dabo claves regni celorum, et quodeumque ligaveris super
terram, erit ligatum et in celis, et quodeumque solveris super terram,
erit solutum et in celis. Ex quibus verbis colligunt isti, quod promisit
beato Petro et in ipso successoribus eius summis pontifieibus absque
omni exceptione talem plenitudinem potestatis, ut omnia possit, quia
verbo generali omnia debent comprehendi, dist. 19. Si Romanorum 8), l.q. 1.
Sunt nonnulli3), 14. q. 3. Putant4). Istum intellectum, ut dieunt, de ple-
nitudine potestatis papalis exprimit manifeste Innoc. I II-, qui, ut habetur
extra de maioritate et obe. c. Solite5), ait: Dominus dixit ad Petrum et
in Petro dixit ad successores :] Quodeumque ligaveris super terram erit
ligatum et in celis etc., nichil excipiens, qui dixit: quodeumque ligaveris

a) ms. potestatis. b) Folgt : ut testantur canonice sanetiones, aus-

gestrichen, darüber: vacat.

1) Matth. 16, 19.

2) c. 1. dist. 19.

3) c. 114. C. I. q. 1.

4) c. 2. C. XTV. q. 3.

5) c. 6. X. de major, et obed. (I, 33).

Scholz, Texte. 28

434 xii. occam

etc. Quibus verbis, ut videtur, patenter asseritur, quod Christus a pote-
state Petri et successorum eius nichil excipit, igitur nee nos aliquid
debemus excipere. Si enim, ut habetur 31. q. 1. Quod si dormierit'), 2.
q. 5. Consuluisti2), dist. 55. Si evangelica 3), ubi canon non excipit aut
definit aut determinat. nee nos excipere, diffinire vel determinare debe-
mus, multo forcius, ubi Christus non excepit, dif f inivit vel determinavit,
nee nos excipere, diffinire vel determinare debemus. Christus autem pro-
mittendo beato Petro et successoribus eius potestatem super reliquos,
nichil excepit nee determinavit nee diffinivit, sed indistinete et genera-
raliter dixit: Quodcumque ligaveris etc.; ergo nee nobis aliquid omnino
licet excipere ; papa ergo a Christo talem habet plenitudinem potestatis,
ut modo presupposito omnia possit.

Cap. seeundum.

Et licet sub uno intellectu concedi debeat, quod papa verus habet
aiiquo modo plenitudinem potestatis, quemadmodum ut habetur extr. de
auet. et usu pallii c. Nisi, quomodo traditur archiepiscopo pallium, con-
fertur eidem plenitudo pontificalis officii, licet hoc falso et in preiu-
dicium auetoritatis papalis possit intelligi, tarnen papa non habet in tem-
poralibus et spiritualibus plenissimam potestatem, nee illam plenitudinem
potestatis, quam sibi assertores attribuunt. Ymo nonnulli illam oppini-
onem hereticalem et toti christianitati periculosissimam (foL136v) arbi-
trantur. Quod ergo papa in temporalibus et spiritualibus talem non
habeat plenitudinem potestatis multis modis probatur. Lex enim chri-
stiana ex institutione Christi est lex libertatis, ita quod per ordinationem
Christi non est maioris nee tante servitutis, quante fuit lex vetus. Hoc
namque ex auetoritatibus scripture divine colligitur evidenter. Beatus
enim Iacobus in canonica sua c. 1. 4) vocat eam legem perfecte libertatis
u. s. f. . . et hec sententia Iacobi sicut et sententia Petri a spiritu saneto
in universis apostolis totoque generali concilio seu universali ecclesia
congregata extitit approbata. . . . (fol. 137) Ex quibus aliisque quam
pluribus colligitur, quod christiani per legem evangelicam et institu-
cionem Christi sunt a Servitute multiplici liberati, et quod non sunt per
legem ewangelicam tanta Servitute oppressi, quanta Iudei per legem vete-
rem premebantur . . Quod aperte probatur per hoc, quod christiani con-
versi ex gentibus, de quibus agitur Act. c. 5. reeepta epistola aposto-
lorum et seniorum super consolacione gavisi fuerunt, ut habetur ibidem.
Sed si fuissent liberati a Servitute legis Mosayce et alia maiori vel tanta
prostrati fuissent, de inquietatione tanta vel maiori non inmerito do-

1) c. 13. C. 31. q. 1.

2) c. 2. C. 2. q. 5.

3) c. 13. dist. 55.

4) Jac. 1,25.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERKAE 435

luissent... (fol. 137^). Sed si papa haberet ex ordinatione Christi in
temporalibus et spiritualibus huiusmodi plenitudinem potestatis sue, af-
firmative nee negative auetoritates scripture sacre dicentes legem ewan-
gelicam esse legem libertatis valerent intelligi, quia esset lex horren-
dissime servitutis et incomparabiliter maioris servitutis, tarn in tempo-
ralibus quam in spiritualibus, quam fuerit lex vetus l). Omnes enim
christiani reges et prineipes ac prelati et clerici atque layei universi per
legem ewangelicam essent servi summi pontificis seeundum strictissi-
mam significationem vocabuli servi, seeundum quam institutis a) legalibus
vel vulgari locutione euiuseunque gentis aeeipitur. Non enim potest
quicumque dominus temporalis habere maius dominium vel potestatem
super servum suum, quam ut possit omnia preeipere ei, queeunque non

sunt contra legem divinam nee contra ius naturale Posset ergo papa,

si haberet talem plenitudinem potestatis, sine culpa et absque causa reges
et prineipes ac alios, clericos et laycos universos, de dignitatibus suis
deponere ipsosque privare omnibus rebus suis et iuribus ac eciam reges
potestati rusticorum et vilium parvorum subicere ac ipsos constituere
aratores agrorum et quibuscumque vilibus operibus et actibus deputare,
que absurdissima sunt et libertati ewangelice legis derogantia mani-
feste. Quare non solum est falsum papam habere huiusmodi plenitudi-
nem potestatis, sed eciam est hereticum, perniciosum et periculosum
mortalibus universis. Nee valet dicere, quod ista opinio non est peri-
culosa, quia papa de facto non exercet huiusmodi potestatem, quamvis si
talem potestatem super reges et alios christianos ineiperet exercere, satis
esset timendum de horribilibus et periculosissimis sedicionibus, dissensi-
onibus, guerris et preliis orituris, sed papa tale quid non attemptat: hoc,
inquam, non valet, quia in talibus non solum est attendendum, quid de
facto sit, sed eciam, quid de iure fieri potest. (fol. 138) Et ideo non solum
expedit, ut papa talia non attemptet, sed eciam expedit, ut papa de iure
talia attemptare non possit propter horribilia pericula que aeeiderent, si
potestatem huiusmodi vel ex cupiditate, ambicione, timore, odio vel
amore vel ex malicia vel ex simplicitate aut ex ignorancia piesumeret
exercere.

Gegen diese plenitudo potestatis spricht auch : Papa habet maiorem
potestatem in una terra, quam in alia, teste Innocentio III. qui, ut habetur
extra de hereticis, c. Vergentis a), terras summi pontificis temporali iuris-
dictioni subieetas aperte distinguit ab aliis etc

Amplius Christus constituens beatum Petrum capud et prelatum
eunetorum fidelium non intendebat principaliter providere utilitati, com-

a) So am Rande, Text : instiis.

1) Hierzu lange Randnoten eines Kurialisten über den juristischen und
theologischen Begriff: nervi t/is und über tat.

2) c. 10. X. de heret. (V, 7).

436 xii. occam

modo et honori beati Petri et successorum eius, precipue temporali, sed
principaliter intendebat providere utilitati ecclesie sue ... et per conse-
quens non dedit ei pro se et successoribus suis potestatem et auctorita-
tem in periculum totius ecclesie (fol. 138*). Sed ut habetur dist. 4. c Erit
autem lex1), leges pro nullo privato commodo, sed pro communi utilitate
debent institui, et qui aliis preficiuntur et precipue summi pontifices, non
pro suo privato commodo vel honore a Deo recipiunt potestatem. Si
autem huiusmodi plenitudo potestatis tarn in temporalibus, quam in spi-
ritualibus collata fuisset a Christo beato Petro pro se et suis successo-
ribus, principaliter fuisset provisum temporali commodo vel honori beati
Petri et successorum eius et non utilitati ecclesie, cum talis potestas

leviter posset in periculum et dispendium tocius ecclesie redundare

. . Item ad potestatem regalem, non pontificalem (fol. 139) spectat regu-
lariter de causis secularibus iudicare et ea que ad iurisdictionem tempo-
ralem pertinent exercere, ergo papa non habet potissime in temporalibus
talem plenitudinem potestatis. . . . Preterea imperatores christiani, reges
et principes ac alii layci et clerici multi habent veram iurisdictionem
temporalem ac verum dominium temporalium rerum et non a papa. . . .
. . Probatur, quia non veriorem iurisdictionem temporalem nee verius
dominium temporalium rerum habuerunt imperatores pagani et alii infi-
deles nee ante incarnationem Christi nee post, quam habeant nunc fideles.
Set sanetarum serie scripturarum et testimoniis sanetorum patrum aperte
colligitur, quod multi infideles et ante et post incarnationem Christi ha-
buerunt veram iurisdictionem temporalem et verum dominium tempora-
lium rerum et non a papa nee ab alio sacerdote fideli, licet sepe abu-
terentur huiusmodi iurisdictione et dominio. Sed abusus vere potestatis
aut iurisdictionis vel dominii veram potestatem minime tollit, Beweis
aus dem A. und NT.

(fol. 139*) Amplius papa non habet universale dominium et pro-
prietatem in speeiali atque ius disponendi prout voluerit de omnibus
temporalibus, ergo non habet in temporalibus talem plenitudinem pote-
statis etc.

. . . C a p. 1 1 1. De multis raciones pauce que copiosius auetoritatibus
scripture divine et sanetorum patrum vallari valerent, sunt adduete ad
probandum, quod papa non habet in temporalibus et spiritualibus talem
plenitudinem potestatis. Nunc restat idem assercionibus maiorum osten
dere mit Stellen aus den Kirchenvätern Ambrosius, Hieronymus, Gre-
gorius, Chrysostomus Dialogi, Bernhard de consideratione . . . (fol. 141).

. . . (fol. 141 v) C a p. IV. Aus den zitierten Stellen folgt 1) dassder Papst
nicht das universale dominium omnium rerum hat ; 2) dass er auch nicht
durch Christi Einsetzung est dominus aliorum Proinde papa

1) c. 2. dist. 4.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 437

nequaquam dominus est vocan Jus propter dominium aliquod temporale
quod super personas hominum vel res ipsorum a Christo accepit, licet
dominus valeat appellari propter prerogativam ordinis et officii, qua
ceteris antecellit, quemadmodum nonnumquam divites et potentes sacer-
dotes et pauperes religiosos propter prerogativam sanctitatis vel religi-
onis aut ordinis dominos vocant, quos tarnen super se nullum habere
dominium temporale non ambigunt ; 3) folgt, dass nicht nur die päpst-
liche, sondern viele andere Gewalten von Gott eingesetzt worden sind,
auch weltliche ; viele kirchliche Gewalten sind a Deo mediante papa,
aber die weltliche, die kaiserliche, königliche et alie principales a Deo
non per auctoritatem papalem, sed per auctoritatem hominum, quam non
a papa acceperunt, sed a Deo. Unde regalis potestas non est a papa, sed est
a Deo mediante populo, qui accepit potestatem a Deoa) preficiendi sibi regem
propter bonum commune. 4) Quartum notabile est, quod papa in b. Petro
non habet a Christo potestatem regulariter temporalia disponendi vel se
implicandi secularibus negociis aut de huiusmodi iudicandi

Christus nullam eis {den rectores suorum fidelium in spiritualibus)
regulariter tribuens potestatem super temporalia preter potestatem (fol.
142) et ius petendi a laycis ea de temporalibus, que pro sua sustentacione
et suorum of ficiorum spiritualium execucione necessario requiruntur, licet
eis non indixit sub precepto potestatem temporalia aliquando acquirendi
et ipsa licite possidendi vel de eis eciam iudicandi. Quos eciam voluitcasu-
aliter tempore necessitatis propter excessivam maliciam laycorum, vel ali-
quod aliud consimile potestatem habere temporalia disponendi et se huius-
modi inmiscendi, ne societas fidelium vel eciam ministrorum ecclesie tan-
quam grex non habens pastorem nee valens sibi constituere gubernatorem
ydoneum periculo importabili aut exter ninio spirituali vel corporali
propter carentiam huiusmodi potestatis valeret exponi. 5) Quintum no-
tabile est. quod papa non habet potestatem tantam, quantam habuit
Christus, weil der Papst Vikar Christi ist. 6) ...quod potestas papalis
ex ordinacione Christi regulariter ad illa solummodo se extendit, que
sunt utilia et necessaria populo christiano et que in preiudicium vel
detrimentum notabile et enorme sive fidelium sive infidelium non redun-
dant, ut merito non utilitati, glorie, comodo vel honori persone assumpte
ad summum pontificium, sed ecclesie gubernande videatur esse provisum.
7) . . quod claves regni celorum date pape regulariter ad crimina et

peccata, non ad possessiones se extendunt, 8) . . quod potestas

clavium regni celorum data pape a Christo ad (fol. 142 *) peccata
et crimina se extendens, non est regulariter coactiva . . . Sanctus enim
Petrus reeipiens claves regni celorum a Christo generalem potestatem
super omnia peccata nullo excepto reeepit ; sed super peccata et crimina

a) ms. Pk Zeilen ausgestrichen.

438 xn. occam

mere secularia, que iudices seculares iuste et sufficienter punire parati
fuerunt, non recepit beatus Petrus in foro contentioso potestatem coac-
tivam, ne per potestatem datam beato Petro potestas secularium iudicum
totaliter esset absorbita — doch : licet in foro penitentiali super omnia
peccata et crimina Petrus recepit potestatem, quia etiam a Christo ha-
buit potestatem sanis documentis et exhortationibus salübribus, eciam
publice non obstante contradictione vel prohibicioi.e cuiuscumque, quo-
modocunque esset expediens, inducendi ad dignos fructus penitentie
peccatores et criminosos, eciam a secularibus iudicibus sufficienter et
iuste punitos, qui etiam super crimina mere spiritualia potestatem habuit
coactivam, qualem eciam potestatem coactivam habuit b. Petrus et habent
successores ipsius casualiter super crimina secularia. In quibus autem
casibus huiusmodi potestatem habeant coactivam, non est exprimendum
ad presens

C a p. V. Hiis visis requiritur respondere ad illa quibus ostenditur,
quod papa talem habeat plenitudinem potestatis.

(fol. 143) Das Wort: Tibi dabo claves etc. darf nicht ohne alle
Ausnahme verstanden werden, weil sonst Absurditäten daraus folgen ;
z. B. dass der Papst kraft seiner göttlichen Gewaltfülle Unschuldige
töten, Könige ohne Grund absetzen, Ehen ohne Ursache lösen könnte
etc. (fol. 143^) quemadmodum excipi debent illa que sunt contra legem
divinam et ius nature, ita eciam excipi debent illa que essent in notabile
et enorme detrimentum et dispendium libertatum et iurium temporalium
imperatorum, regum, principum et aliorum laycorum et eciam clericorum.

etc Non enim Christus voluit omnes homines servituti summi pon-

tificis subiugare nee vult ipsum preesse aliis propter propriam, sed
propter communem utilitatem

(fol. 144) . . Potestas tarnen summi pontificis quam sibi Christus in
beato Petro promisit, cum dixit, ut habetur Mt. 16. : Tu es Petrus et su-
per hanc petram etc.1) non ad sola peccata in foro penitentiali, eciam
ad omnia spiritualia, non que sunt supererogacionis, sed que sunt de
necessitate facienda iuxta modum loquendi et quandam distinetionem
glo. extra, de constitutionibus c. Cum omnis a), et super qüe expedit Ca-
put christianorum potestatem habere, regulariter se extendit, ad peccata
nihilominus in foro contentioso et ad temporalia casualiter se extendit,
in casu scilicet summe utilitatis vel vicine et extreme necessitatis vel
propinque, quando non esset alius ad quem primo talia pertinerent, qui
potestatem vellet et posset circa huiusmodi utiliter exercere . . .(fol. 145)
folgt Interpretation von Extia. Qui filii sint legitimi c. Venerabilem ;
Unterscheidung des Patrimonium Petri von den anderen regiones.

1) Matth. 16, 18.

2) c. 6. X. de constit. (I, 2).

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 439

Cap. VI. Adhuc expeiit quibusdam allegacionibus aliis breviter re
spondere, quibus nonnulli probare nituntur, quod papa habeat huiusmodi
plenitudinem potestatis. Zwei Schwerter hat der Papst nach St. Bern-
hard, De consideratione ad Eugenium papam ; aber keine Gewalt über
das weltliche Schwert. Er hat den Träger des weltlichen Schwerts nur
informatione, exhortatione, ymmo si necesse fuerit, iussione zum rechten
Gebrauch des weltlichen Schwerts anzuleiten.

..(fol. 145 v) Ex hoc tarnen inferri non posset, quod papa haberet
talem plenitudinem potestatis, quia cum libertas naturalis, qua homines
natura sunt liberi et non servi, non sit ab universis ablata mortalibus
per potestatem gladii materialis, que in sublimitate constituitur ad utili-
tatem concedere subiectorum etc. (fol. 146). Aus den Worten Jeremias I, 10:
Ecce constitui de etc. kann nicht die plenitudo potestatis pape gefolgert
werden ; denn sie geben dem Papste nicht dominium, sondern ministerium
(nach Bernhard) ; sie sind nicht einem pontifex oder papa gesagt, sondern
dem Propheten Jeremias (fol. 146 *).

(fol. 147) Set forte dicet aliquis, quod papa generali legatione Christi
fungitur in terris, ergo omnia absque omni excepcione ei intelliguntur
concessa. Hinc faciliter respondetur, quod sepe in generali legatione
multa intelliguntur excepta, nisi specialiter exprimantur. Et ideo quia
papa legatione fungitur generali, non pro utilitate propria et honore, nee
ut iura legitima temporalia aliorum notabiliter minuat, turbat et con-
fundat, sed pro bono communi eunetorum fidelium absque lesione iurium
alienorum enormi, ideo omnis potestas que utilitati communi, quam
Christus pretulit atque prefert utilitati pape private, vel libertatibus et
iuribus alienis enormiter derogaret, in generali legatione qua papa fun-
gitur intelligitur esse excepta, cum constet totam scripturam divinam
diligentius perlegenti nullam talem potestatem specialiter esse in ipsa
expressam. lila ergo legatio et est generalis et est toti communitati
fidelium expediens, necessaria et salubris

(fol. 147 v): . . Sciat ergo papa, quod nullatenus per generalem lega-
tionem est sibi concessum, ut per austeritatem et potenciam valeat imperare;
sciat ergo non dominium, set ministerium esse datum; sciat se non pro
se, sed pro aliorum utilitate universis esse prelatum, quia non sibi prin-
cipaliter, sed aliis est provisum ; sciat se ad edificationem, non ad de-
stitutionem, turbationem et diminutionem iurium alienorum potestatem
in domino reeepisse.

Set queret aliquis, si non est specialiter et in particulari expressum,
in quibus casibus habeat potestatem, si solummodo sibi generalis lega-
tio est iniuneta, prout est, in qua multa intelliguntur excepta, quamvis
specialiter minime exprimantur, ad quem pertinet explicare et determi-
nare, in quibus casibus papa habeat potestatem et in quibus non ha-

440 XII. OCCAM

beat potestatem. Hinc respondetur, quod prima regula et infallibilis in
huiusmodi est scriptura sacra et ratio recta, et ideo ad illum spectat
per assercionem veridicam explicare, determinare huiusmodi casus, qui
quoad huiusmodi scripturam sacram sane et recte intelligit et meffabili
innititur racioni ; ad concilium tarnen generale et eciam ad papam, si
intellexerit veritatem in huiusmodi, pertinet per diffinicionem auctenticam,
habentem vim obligandi cunctos fideles, ne contrarium doceant, expli-
care et determinare in huiusmodi veritatem. Si tarnen papa contra veri-
tatem in huiusmodi casu determinare presumpserit, sibi nullatenus est
credendum. Sed illi qui per scripturas sacias et racionem necessariam
sciunt ipsum errare, loco et tempore opportunis, aliis circumstanciis de-
bitis observatis, eum reprobare tenentur, ne erroribus eius dampnabiliter
consentire probentur, quia error cui non resistitur, approbatur, dist.
LXXXIII. c. Error1). Anderer Beweis angeblich das Verhältnis von Sonne
und Mond (fol. 148); Antwort: quod per istam allegacionem magis op-
positum, quam propositum potest ostendi . . ., weil luna quoad substanciam,
motum et»alia multa nicht von der Sonne abhängt etc. Zum Abseht uss
nochmals das Zugeständnis der plenitudo potestatis in casibus2).

C a p. VII (fol. 148). Ostenso quod papa non habet talem plenitu-
dinem potestatis, qualem plures sibi attribuunt, monstrandum est, quod
non obstante quocumque statuto papali, prohibicione vel preeepto, sen-
tencia vel processu, prelati et clerici regi Anglorum subiecti ei eciam de
bonis ecclesie in guerra sua iusta auxiliari tenentur ; seeundo quod ab
hoc eos papa per nulluni statutum, prohibicionem, preeeptum. sentenciam
vel processum potest prohibere. Ante omnia tarnen ad evidenciam di-
cendorum sunt aliqua notabilia premittenda. Quorum primum est, quod
prelati et clerici regi Anglorum subiecti res non possident temporales,
presertim superhabundantes, iure divino, set iure humano ab ipso rege
manante. Quod Augustinus testatur expresse (fol. 148 v), qui super Iohan-
nem parte prima sermone VI aj, et habetur in decretis dist. VIII. c. Quo
iure3) ait, loquens de villis et aliis rebus ecclesie: Quo iure deffendis
villas ecclesie divino aut humano? respondeat : divinum ins in scrip-
turis divinis habemus, humanum ius in legibus regum, unde unusquisque
possidet quod possidet ? nonne b) iure humano ? nam iure divino domini
est terra et plenitudo eius ; pauperes et divites Deus de uno limo fecit
et divites et pauperes una terra supportat. Iure ergo humano dicitur: hec
villa mea est, hec domus mea est, hie servus meus est ; iura autem huma-

a.) lieber geschrieben : cq. fi. b) ms. darüber: quasi dicat : cert2 sie.

1) c. 3 dist. 83.

2) Hierzu die Randnote des Glossators : Ecce quomodo iste dominus
in finalibus adherere videtur totaliter opinioni, licet per verba exquisita.

3) c. 1. dist. 8.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 441

na iura imperatorum sunt. Quare ? quid ipsa iura humana per reges [et] a)
imperatores seculi Deus distribuit generi humano. Set quid mihi et impera-
tori? Secundum ius ipsius possides terram. Tolle iura imperatorum et quis
audet dicere: mea est ista villa aut meus est iste servus aut mea est hec
domus. Si autem, ut teneantur ista ab hominibus, regum iurafecerunt, vultis
ut reticeamus leges, ut gaudeatis. Item: Relegantur leges, ubi manifeste
preceperunt imperatores eos qui preter ecclesie catholice communionem usur-
pant sibi nomen christianwn nee volunt in pace colere pacis auetorem ut
nichil nomine ecclesie audeant possidere. Set dicitis : quid nobis et impera-
tori? set, ut iam dixi, de iure humano agitur, apostolus voluit serviri regi-
bus, voluit honorari reges et dixit : regem reveremini. Noli dicere : quid
michi et regi? quid igitur tibi et possessioni? per iura regum possidentur
possessiones. Dixisti : quid m!hi et regi, noli ergo dicere possessiones
tuas, quia ipsa iura humana renunciasti, quibus possidentur posses-
siones [que] b) a clericis de dominio regis Anglie possidentur. Quod ex
scripturis divinis posset aperte probari pro eo, quod Deus ministris nove
legis nullam specialem possessionem dedit, set solummodo ordinavit, ut
layei eis suis necessitatibus providerent. Ergo omnes possessiones maxime
superhabundantes, quas habent, a regibus et subiectis regibus eisdem
sunt collate, quare iure regum possident illa que habent,

Secundum notabile est, quod unusquisque in tradicione seu collacione
sive donacione rei sue potest legem quam vult inponere, dummodo
nichil inponat, quod sit lege superiori prohibitum. Hoc ex (fol. 149 x)
legibus tarn civilibus quam canonicis habetur extra de condicionibus in
matrimonio appositis, cap. Verum.1) Ex quo evidenter infertur, quod reges
Anglorum et eisdem subiecti possessiones et questum quoad res tempora-
les preeipue superhabundantes assignando ecclesiis poterant ordinäre,
qualiter debuerint dispensari, et in quos usus clerici eas teneantur <■•) ser-
vare il), non obstante prohibicione preeepto vel statuto euiuseunque qui
regibus in temporalibus non est superior reputnndus.

Tercium notabile est, quod res temporales maxime superhabundantes
date sunt a regibus, prineipibus et aliis layeis, asseritur manifeste.

Quartum notabile est, quod cum per instrumenta et alia legitima
documenta non constat expresse et in particulari, ad quas causas pias
data sunt ecclesiis bona temporalia, maxime superhabundancia, est in-
terpretacio benignior, humanior, racionabilior et veresimilior amplectenda,
tum, quia sicut in hiis que ad eultum divinum speetant, benigna est in-
terpretacio facienda, extra de privilegiis, In hiis2), ita eciam in hiis,
que ad pietatem pertinent, benignior et racionabilior interpretacio fieri

a) fehlt ms. b) fehlt ms. c) ms. folgt: saJutis. d) ms. folgt: tenentur.

1) c. 4. X de condit. app. (IV, 5).

2) c. 30 X. de privil. (V, 33).

442 xii. occam

debet, ut nulli sit capciosa, D. de regulis iuris, Quociens1). Sic in obscuris
est interpretacio facienda, ut res magis prosit, presertim bono comuni,
et ut in nullius dampnum redundent iniustum, tum quia sicut in dubiis
benigniora preferenda sunt, D. de regulis iuris, Semper*), sie indiffinite
prolatis sunt benigniora et racionabiliora preferenda, tum quia beneficia
prineipum, preeipue, que iuribus non derogant aliorum, latissime inter-
pretanda sunt, extra de Symonia cap. ultimo 3), cum quia sicut in ora-
cione ambigua quod proferenti utilius est, aeeipere debet, D. de ludieiis
Si quis intencione 4), ita eciam per generalia verba et indiffinite prolata
id quod est benignius et utilius aeeipiendum est ; ergo in omnibus tali-
bus est interpretacio racionabilior et verissimilior amplectenda.

C ap. V 1 1 1. Hiis visis probandum est, quod prelati et clerici regi Ange-
lorum subiecti ei in guerra sua iusta, eciam de bonis ecclesie, subvenire
tenentur. Nam circa res, preeipue superhabundantes, collatas ecclesie a
regibus Anglorum (fol. 149 v) et aliis eisdem regibus subiectis voluntas
dancium et intencio est servanda, cum quilibet in donacione rei sue
possit pactum et legem quod vel quam vult inponere, quod vel quam
donatarius sive reeipiens servare tenetur, per seeundum notabile supra-
scriptum. Sed voluntas et intencio regum Anglie et aliorum subiectorum
eisdem conferencium temporalia bona ecclesiis fuit, ut bona temporalia
eadem expenderentur in causas pias, presertim que in utilitatem comunem
omnium de eorundem regum dominio redundarent, sicut per cartas et privi-
legia, quas et que super hiis reeeperunt et habent ecclesie, posset ostendi,
que si forte non in speciali, sed solummodo in generali causas pias,
propter quas eadem bona ecclesiis data fuerunt, expresserint, in eis est
interpretacio latissima atque benignior et humanior, racionabilior et
verisimilior amplectenda per quartum notabile supradictum. Sed inter
causas pias defensio patrie et iurium regiorum non est minima repu-
tanda ; ergo huiusmodi carte et privilegia sie interpretari debent, et ad
defensionem patrie et publicorum iurium extendantur. Quare prelati et
clerici, quibus dispensacio ecclesiasticarum rerum, non dominium, est
comissa, regi pro defensione patrie et publicorum iurium, que ad utili-
tatem omnium eiusdem regni speetare dinoscitur, subvenire tenentur.

Amplius non solum res, que ad personas seculares, sed eciam que ad
personas ecclesiasticas transferuntur, preeipue superhabundantes, trans-
eunt cum onere suo, nisi ab illo, qui habet in huiusmodi potestatem,
expresse fuerunt liberate ; set rebus collatis ecclesie, antequam darentur,
tale fuit onus annexum, ut de eis subveniretur regi pro defensione patrie
et iurium publicorum, a quo onere res collate ecclesiis per reges Anglie

1) Dig. "0, 17, de reg. iur. nr. 200.

2) Dig. 50, 17, nr. 56.

3) c. 46 X de simonia (V, 3).

4) Dig. V, 1 de iudieiis. 1. 66.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 443

sunt minime liberate. Ergo de eisdem clerici regi pro defensione patrie
et iurium publicorum subvenire tenentur.

Nee valet dicere, quod res ecclesiastice emunitatem habent a regibus
Anglie generalem, et per consequens clerici de rebus ecclesie subvenire
regi minime obligantur, quia in generali promissione omnia illicita et
que promittens specialiter non dedisset, intelliguntur excepta, seeundum
leges sacras tarn canonicas quam civiles. Ita eciam in generali conces-
sione emunitatis omnia illicita et que concedens specialiter nullatenus
concessisset, habenda sunt pro exceptis. Set non subvenire regi in tarn
ardua necessitate, est illicitum, (fol. 150 v) et reges talem emunitatem
specialem viris ecclesiasticis non dedissent ; ergo hoc in generali con-
cessione emunitatis pro excepto debet haberi. Confirmatur, quia, quem-
admodum, sicut probatum est, presens in generali donacione seu con-
cessione ad pias causas est interpretacio benignior et racionabilior
facienda, ita eciam in concessione emunitatis est interpretacio benignior
et racionabilior amplectenda, si racionabile est et benignum, ut clerici
regi in necessitate subveniant, ergo taliter est illa generalis concessio
interpretanda.

Item in necessitate omne Privilegium cessat, sicut dieunt canonice
saneciones. Si enim leges non solum humane, set eciam divine in neces-
sitate cessant et in eis excipitur necessitas, extra De regulis iuris, Quod
non est licitum1), distinetione 5 de consecr. Discipulos*), quod ex verbis
Christi aeeipitur Matth. XII 3), multo forcius privilegia humana in necessi-
tate cessant et in eis necessitas excipi debet. Ergo si rex nunc sit vel postea
fuerit in necessitatis articulo constitutus, privilegia emunitatis concessa
a regibus ecclesiasticis viris in hoc casu cessant. Adhuc, quod clerici in
hoc casu debeant regi de bonis ecclesie subvenire, probatur. quod non
magis sunt exempti ecclesiastici viri, quoad res ecclesie, quam quoad
proprias personas vel saltem quoad personas servorum suorum ; set
tempore necessitatis saltem servi clericorum a defensione regni liberi
esse non debent, quemadmodum seeundum beatum Gregorium, et habe-
tur extra De emunitate ecclesiarum capitulo Pervenit4), cum necessitas
imminet, nullus a) de hominibus ecclesie debet a custodia civitatis seu
vigiliis excusari, ut omnibus vigilantibus civibus valeat melius custodiri.
Ergo clerici eciam de rebus ecclesie regi subvenire tenentur.

Rursus licet clericis de bonis ecclesie dare militibus stipendia pro
defensione sua rerümque suarum, sicut ex pluribus canonibus sacris
colligitur evidenter; ergo multo magis et domino suo in temporalibus

a) ms. nullius.

1) c. 4. X reg. iur. (V, 41).

2) c. 26. dist. 5. De consecratione.

3) Matth. 12, 1 ff.

4) c. 2. X. de immun. (III, 49).

444 xii. occam

pro defensione regni iuriumque suorum, per quam eciam ipsi et res
ecclesie defenduntur, debent auxilium defensionis inpendere. Confir-
matur, quia, sicut quod omnes tangit, ab omnibus a) aprobari debet, extra
De temporibus ordinationum, Si archiepiscopus l), ita, quod omnes
(fol. 150 h) tangit, ab omnibus precaveri debet. Set inpugnacio regni et
iurium regiorum omnes de regno clericos et laycos tangit; ergo omnes
ad defendendum regnum et iura regis manus debent porrigere adiu-
trices.

Preterea, cum bona ecclesiastica sint collata ecciesiis ad pias causas,
quia magis pium est defendere patriam, quam pascere b; pauperes, tarnen,
quia secundum TulJium in sua rethorica a) per pietatem patrie benivolis
officium et diligens tribuitur cultus, et per quos pietas directe ad patriam
se extendit, tum quia bonum comune est melius et divinius, quam
bonum unius, primo ethicorum 3), ex quo infertur, quod bonum tocius patrie
est melius et divinius, quam bonum pauperum illius patrie ; ex quo
concluditur, quod magis pium est, subvenire toti patrie, quam pauperi-
bus patrie. Constat autem, quod clerici de bonis ecclesie subvenire tenen-
tur pauperibus, ergo muito magis, cu.n facultates laycorum non suppe-
tunt, regi debent pro defensione patrie et publicorum iurium subvenire.

Item magis tenentur clerici regi racione eure quam habet de patria
et omnibus qui degunt in patria, quam racione persone sue ; set, si rex
racione patrie sue indigeret subvencione clericorum, ipsi eidem non sicut
euieunque alii indigenti, set specialius, quam aliis indigentibus, cum
propter curam patrie annexam, que eciam ad ipsos clericos se extendit,
tum propter liber(ali)tatem c) regum, antecessorum suorum, qui bona ecclesie
contulerunt, subvenire deberent, quemadmodum ecclesie patronis ipsarum,
cum ad necessitatem perveniunt, specialius quam äliis indigentibus sub-
venire tenentur, extra De iure patronatus, Nobis 4), et XII. q. VII. Quicun-
qne 5). Ergo multo magis, si rex pro defensione patrie et iurium publi-
corum auxilio indiget clericorum, sibi debent de bonis ecclesie auxilium
impendere opportunum.

C a p. IX. Monstratum est, quod clerici eciam de bonis ecclesiasticis
regi in guerra sua iusta tenentur subvencionis auxilium inpertiri. Nunc
probandum est, quod ad illud obligantur non obstante quocumque statuto
papali, prohibicione vel preeepto, sententia vel processu, eciam si a vero
summo pontifice emanaret. Ad cuius evidenciam est sciendum, quod
papa non habet regulariter potestatem super temporalibus, preeipue

a) ms. 'oomnibus'. b) So verbessert aus parcere. c) ms. libertatem.
1 1 c. 6 X. De temp. ordin. (I, 11). Vgl. c. 29 De reg. iur. in VIto (V, 12).

2) Cicero, De invent. II. c. 53, § 161 (rec. C. F. W. Müller I, 1, S. 230).

3) Aristoteles, Ethica Nik. lib. 1, cap. 2.

4) c. 25. X. de iure patron. (IIT, 38).

5) c. 30. C 16. q. 7.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 445

superhabundantibus, collatis a regibus et aliis fidelibus ecclesiis, a iure
divino, sed solummodo a iure humano, si dantes super datis ei potesta-
tem aliquam concesserunt ; et per consequens, quantam potestatem reges
Anglie vel superiores aut superior (fol. 151) eis dederunt vel dedit pape
super bona ecclesiastica, que contulerunt ecclesiis, tantam habet et r.on
maiorem. Hoc multipliciter posset ostendi. Nam sicut ostensum est prius
c VII, clerici res non possident temporales, maxime superhabundantes,
iure divino, sed solummodo iure humano, quod est ius imperatoris et regum;
ergo papa non habet regulariter super temporalibus datis ecclesiis Ang-
licanis potestatem, nisi iure regum, ergo quantam sibi reges dederunt,
tantam habuit et non maiorem. Amplius, sicut patet ex hiis, que ostensa
sunt prius, papa non habet regulariter a sola ordinatione Christi aliquam
in temporalibus potestatem preter potestatem et iuspetendi a laycisnecessa-
ria pro sustentacione sua et executione officii sui, et si aliquam aliam habet
potestatem, illam habet ab hominibus. Temporalia autem data ecclesiis Ang-
licanis a regibus Anglie non sunt pro sustentacione pape vel executione
sui officii assignata, ergo si super huiusmodi temporalibus habet regulariter
aliquam potestatem, illam non habet ex sola ordinacione Christi, sed ab
hominibus, et non ab aliis, quam regibus Anglie. Ergo quantam sibi
dederunt reges Anglie et non maiorem habet papa super huius tempo-
ralibus potestatem. Rursus sicut per precedentia patet, quilibet in do-
natione seu tradicione rei sue potest pactum et legem, quam vult, im-
ponere, et per consequens potest ordinäre, quantam recipiens vel alius
in ea habere debeat potestatem. Res autem concesse ecclesiis Anglicanis
prius erant regum Anglie et non pape, ergo quando dederunt eas eccle-
siis Anglicanis, poterant ordinäre, qualiter deberent expendi, et quantam
potestatem clerici et papa haberent in eis, nee aliquis super eis aliquam
habuit potestatem, nisi quam sibi reges AngÜe contulerunt. Quare si
reges Anglie nee tacite nee expresse super ipsis aliquam potestatem
pape dederunt, papa super ipsis nullam habet regulariter potestatem.
Dico autem tacite vel expresse, quia si primo consentientibus regibus
Anglorum vel illis, quibus reges Anglie de iure et in tali casu resistere
valebant, extitit ordinatum, quod papa super rebus concessis et conce-
dendis aliis ecclesiis, quam Romane, determinatam potestatem haberet eo
ipso (fol. 151 v), quod reges Anglie temporalia contulerunt ecclesiis
Anglicanis et non expresse ordinaverunt, quod papa super a) huiusmodi
temporalibus potestatem nequaquam haberet, quodammodo tacite ordi-
naverunt, quod papa super ipsis potestatem haberet, illam scilicet quam
super rebus concessis aliis ecclesiis habere dignoscitur. Poterant autem
ordinäre, quod papa non maiorem potestatem haberet super illis, que
dederunt ecclesiis Anglicanis, quam super aliis temporalibus bonis eius-

a) ms. sicut, darüber: super.

4^6 XII, OCCAM

dem regni, si eccles e Anglicane sub tali pacto potuerunt et voluerunt
ipsa bona recipere. Si autem ecclesie sub tali pacto vel nequiverunt
vel noluerunt ipsa temporalia bona recipere, et tarnen reges sub pactis
licitis ipsa ecclesiis contulerunt, concedendum est, quod papa super
huiusmodi temporalibus habet aliquam potestatem, quamvis nonnisi
quantam reges sibi dederunt, ut papa super huiusmodi temporalibus con-
cessis a regibus Anglie ecclesiis in domänio eorundem regum solummodo
iure regum habeat potestatem et non quantam per privilegia regum sibi
est concessa. Hoc ostenso probandum est, quod non obstante quocum-
que statuto papali, prohibicione vel precepto, sententia vel processu,
clerici regi in guerra sua iusta de bonis ecclesie, maxime s'iperhabun-
dantibus, auxiliari tenentur. Nam, sicut ostensum est, papa non habet
super temporalibus concessis ecclesiis Anglicanis aliquam potestatem,
nisi iure humano, et quam sibi reges Anglie concesserunt.

Reges autem Anglie non dederunt summo pontifici potestatem, ut
quocumque statuto, prohibicione vel precepto, sententia vel pro-
cessu inhibere valeret clericis regi subiectis, ne eidem in guerra sua
iusta subvencionis subsidium exhiberent. Quia si reges Anglie [per] a)
Privilegium speciale vel eciam generale talem potestatem pape de-
derunt, aut hoc in quocumque privilegio generali vel speciali, regio,
non papali, distincte, in particulari et explicite continetur, aut solummodo
implicite et sub generalibus verbis hoc habetur Primum dici non potest,
primo quia inveniri non potest, quod in aliquo privilegio de tali pote-
state fiat mencio specialis; secundo, quia si in aliquo privilegio de tali
potestate fieret mentio specialis, tale Privilegium pro non privilegio
esset habendum, quia iniquitatem contineret apertam. Iniquum estenim
et iniustum ac iuri obvians naturali pariter et divino, totam sarcinam
defensionis patrie et iurium publicorUm ab Ulis, qui cum aliis sufficiunt,
transferre ad illos, qui insufficientes absque aliis (fol. 152) dignoscuntur.
Cum ergo pro defensione regni et iurium regni layci cum clericis et non
absque eis sufficiant. sequitur, quod Privilegium huiusmodi cuiuscum-
que potestatis humane, in tali casu concessum pape, iniquum censeri
deberet ; et per consequens Privilegium esset minime reputandum, quia
Privilegium est privata lex, dist. III. c. Privilegia l) ; lex autem non est
lex, nisi sit iusta, sicut nee ius est ius, nisi sit iustum, dist. 1. c. Ius
autem*). In nullo igitur privilegio speciali vel generali, quod est Privi-
legium iudicandum, in particulari et explicite continetur, quod reges
Anglie talem dederunt pape super rebus temporalibus, quas contulerunt
ecclesiis, potestatem.

a) fehlt im ms.

1; c. 3. dist. 3.

2) c. 6. dist. 1. doch vgl. c. 2. ib.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU ÜUERRAE 447

Nec potest dici secundum, quodsi reges Anglie per Privilegium
generale vel speciale, inplicite et sub verbis generalibus talem pape
dederunt potestatem, quia verba generalia posita in huiusmodi privi-
legio non essent anplianda, set magis essent restringenda, ne per
verba generalia intelligeretur talis potestas esse pape concessa, quia
sicut patet ex IUP notabili supraposito c. VII., in talibus est inter-
pretacio racionabilior et benignior facienda. Racionabilius autem est
et benignius, ut regi in tanta necessitate de bonis, que liberaliter,
predecessores sui contulerunt ecclesiis, subventionis auxiiium prebeatur,
quam quod sibi tale auxiiium denegaretur ; ergo verba generalia prede-
cessorum suorum sunt taliter restringenda, ut potestas inpediendi tale
auxiiium pape minime concedatur. Amplius sicut tactum est prius c.
VIII. in generali concessione illa intelliguntur excepta, licet specialiter
minime exprimantur, que sunt illicita et que concedens minime specia-
liter concessisset. Sed non est licitum impedire clericos, ne regi in
tanta necessitate subveniant, cum sit impium et crudele et ingratitu-
dinem contineat manifestam. Hoc eciam reges, predecessores regis, qui
modo regni gerit gubernacula gloriose, nullatenus specialiter concessis-
sent*), quia cum non constet contrarium, presumendum est, quod nichil
iniquum, periculosum et preiudiciale utilitati (fol. 152^) communi regni
concessissent. Ergo per verba generalia reges Anglie talem potestatem
pape non dederunt.

Rursus privilegia odiosa et que potestatem et iura diminuunt ali-
orum, non sunt amplianda, sed restringenda, extra De decimis, c. Di-
lecti l), quod precipue continet veritatem, quando non obstante tali
restrictione aliquid confertur per ea ; et si ampliarentur, bono comrnuni
derogare valerent. Set privilegia concessa pape a regibus Anglie de
potestate habenda super rebus temporalibus, presertim superhabundanti-
bus b), quas reges Anglie ecclesiis Anglicanis contulerunt, sunt odiosa,
quia iura diminuunt aliena. Per ipsa enim diminuitur ius regis et eciam
ius clericorum de dominio eiusdem regis, quia per privilegia huiusmodi
clerici efficiuntur subiecti pape quoad multa, in quibus aliter sibi non
essent subiecti, sed liberiorem administracionem haberent in huiusmodi
rebus, quia talem potestatem reges pape minime concessissent. Tunc
enim multa possent absque licentia pape, ymo contra preceptum eius,
que modo non possunt. Ergo talia privilegia concessa pape non sunt
amplianda, set restringenda. Qualiter autem sunt restringenda, ex pre-
scriptis patere potest taliter, scilicet ne propter ipsa papa bonum commune
regni et illorum, qui sunt regi subiecti, valeat per quodcumque statutum,
prohibicionem vel preceptum, processum vel sententiam inpedire.

a) Drei Zeilen ausgestrichen. b) Zu superhabundantibus die Rand-
note: que sunt superhabund.tntia doce !
1) c. 8. X. de deeimis

448 xn. occam

(fol. 152*) Cap. X. Sane ut veritas clarius pateat predictorum re-
spondendum duxi aliquibus obiectionibus que contra ipsa possent adduci.
Nach kanonischem Recht dürfen die Kleriker dem Könige nicht ohne
päpstliche Erlaubnis zuhilfe kommen, geschweige denn gegen das aus-
drückliche Verbot des Papstes. Ferner: der Papst hat nie von den
englischen Königen Privilegien erhalten, also gilt das über die Privi-
legien Gesagte nicht. Uebrigens wäre der Papst selbst der einzige
authentische Interpret solcher Privilegien (fol. 153). Ausserdem beneficia
principis sunt latissime interpretanda, d.h. etwaige allgemeine Privilegien
der englischen Könige für den Papst, super rebus quas dederunt ec-
clesiis, nehmen dem Papste nicht das Recht die Intervention des Klerus
zu inhibieren ; quare si privilegiis talibus nequaquam exprimitur, quod
clerici in guerris regis sibi subveniant, papa potest inhibere eisdem, ne
sibi in hoc casu subveniant. Preterea bona ecclesie sunt bona pauperum
XII. q. II. c. Gloria1): ergo in preliis expendi non debent. Item de bonis
ecclesie debent tantummodo quatuor fieri porciones, XII. q. II. c. Quatuor2),
inter quas de aliquibus temporalibus expendendis in preliis nulla fit
mencio : ergo in preliis bona ecclesiastica non debent expendi. Amplius
sententia pastoris sive iniusta timenda est.

Cap. XI. Ad ista faciliter respondetur. Dicitur enim ad primum,
quod clerici de bonis ecclesie regi subvenire non debent absque licentia
pape et nisi prius Romanus pontifex consulatur in casibus, in quibus
papa obtinet potestatem inhibendi clericis, ne conferant subsidia ad
relevandas indigencias aliorum ; in casibus autem in quibus papa non
habet potestatem inhibendi clericis (fol. 153y), ne indigencias relevent
alienas, possunt clerici de bonis ecclesie regi et aliis absque licentia,
ymo contra preceptum Romani pontificis subvenire. Constat enim, quod
si rex ex aliquo eventu esset in extrema necessitate constitutus et vita
eius, nisi ei clerici eciam largiter de bonis ecclesie subvenirent, salvari
non posset, clerici antequam pontificem Romanum consulerunt, deberent
succurrere, ne si pontificem requirerent, antequam responsum haberent3),
de hac vita migraret. Si eciam rex esset captivus, pro cuius redemptione
bona non sufficerent laycorum, clerici tenentur pro redemptione ipsius
dare bona ecclesie, antequam summum pontificem consulerent, si ha-
bens regem in captivitate ipsum statim vellet tradere morti, si sibi con-
festim ipsius redemptio minime preberetur. Item si reges Anglorum con-
ferendo bona ecclesiis ordinassent, quod de bonis eisdem superhabun-
dantibus redimerentur captivi vel construerentur pontes et relevarentur
quecumque alie utilitates et necessitates communes, absque licentia Ro-

a) Randnote : ista est oppinio Petri de Ancharano de imm. eccl. c.
libro VI.

1) c. 71. C. 12. q. 2.

2) c. 27. C. 12- q. 2.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 449

mani pontificis, in huiusmodi clerici tenerentur expendere bona eis a
regia liber(ali)tate a) concessa, nee Romanum pontificem astringentur consu-
lere, quia pacta et leges que in donacione rerum a donatoribus impo-
nuntur, debent inviolabiliter observari. In diesen Fällen ist also weder
vorherige Befragung des Papstes, noch Beobachtung eines päpstlichen
Verbots der Hilfe zulässig. In casibus autem in quibus papa habet po-
testatem inhibendi clericis, ne indigencias relevent alienas vel commu-
nes, non debent clerici conferre subsidia ad relevandas utilitates vel
necessitates communes, nisi prius Romanus pontifex consulatur. In qui-
bus autem casibus talem papa regulariter habeat potestatem, sciri pot-
est ex iure humano, quod est ius regum vel absque consensu regum
expresso vel tacito institui minime potest, sicut in responsione ad se-
eundam obiectionem patebit.

Ad quam dicitur, quod si reges Anglie vel eciam incole eiusdem
regni soli per se, absque aliis fidelibus, separatim numquam aliquam
potestatem vel Privilegium dedissent pape super rebus (fol. 154) tem-
poralibus superhabundantibus, quas dederunt ecclesiis, papa nullam
potestatem regulariter haberet super eisdem, nisi reges Anglie vel in-
cole regni una cum aliis fidelibus in concilio generali vel alia congre-
gacione seu alio quovismodo tacite vel expresse dedissent pape huius-
modi potestatem : vel papa regibus et incolis Anglie minime reclamantibus
talem potestatem acquisivisset ex consuetudine racionabili et prescripta.
Et propter hoc tactum est prius, quod omne ius, quod regulariter habet
papa super rebus superhabundantibus datis a regibus Anglorum ecclesiis,
est ius regum vel absque consensu regum expresso vel tacito fuit minime
institutum. Quia tale ius vel reges instituerunt expresse per se et diversi,
vel cum aliis communiter in regionibus aliis constitutis, quia una cum
regibus Anglie in concilio generali vel congregacione alia voluerunt, quod
papa super rebus, quas dederunt et essent forte daturi ecclesiis, haberet
huiusmodi potestatem : vel reges Anglie expresse vel tacite consenserunt
ordinacioni, qua in concilio generali vel alia congregacione aut ab alio
vel aliis extitit ordinatum, ut papa haberet super rebus ecclesiasticis
huiusmodi potestatem; vel papa non reclamantibus regibus Anglie pote-
statem super huiusmodi rebus ex consuetudine racionabili et prescripta
legitime acquisivit . . . Si enim in conciliis generalibus aliqua fiebant
statuta, quibus tribueretur potestas pape super huiusmodi rebus, quas
reges Anglie dederunt ecclesiis, illa statuta possunt quodammodo dici
privilegia data pape a regibus Anglie per consensum expressum vel ta-
citum. Et omnia ideo statuta generaliorum conciliorum et alia queeunque,
quibus verbis generalibus statuitur, ut papa super rebus datis ecclesiis a
regibus Anglie habeat potestatem, eodem modo interpretanda sunt et

a.) ms. übertäte.

Scholz, Texte. 29

450 XII. OCCAM

restringenda, sicut essent interpretanda et restringenda privilegia que
reges Anglie soli sub sigillis suis vel aliter dedissent pape de habenda
potestate super rebus, superhabundantibus, (fol. 154 vj quas ecclesiis
concesserunt. Et ideo non inaniter dicta sunt illa, que in precedenti ca-
pitulo inseruntur de potestate vel privilegiis concessa vel concessis a
regibus Anglie summo pontifici, quia per illa potest sciri, quomodo inter-
pretanda sunt et restringenda quecunque statuta vel dicta, quibus asseri-
tur, quod papa habet potestatem super rebus datis ecclesiis ab impera-
toribus, regibus, principibus et aliis fidelibus quibuscumque, quia sie
interpretanda sunt, ut nequaquam potestatem exeludunt et nullam ingra-
titudinem vel iniquitatem includant.

Ad terciam obiectionem breviter respondetur, quod solus papa habet
interpretari privilegia, que ipse concedit aliis legitime atque rite, quando
necessaria est interpretacio, ex hoc solummodo, quod mens concedentis
privilegia ignoratur. Sed privilegia, que ab aliis conceduntur ipsi pape,
non ipse, set concedentes interpretari debent et possunt, quando neces-
saria est interpretacio ex hoc, quod intencio concedentium privilegia est
ignota. Si vero alicui vel aliquibus est necessaria interpretacio huius-
modi privilegiorum ex ignorancia potestatis, quam habet papa ex iure
divino vel humano, ad illos huiusmodi interpretacio spectat, qui verius,
acutius, subtilius et profundius iura humana et divina intelligunt, eciam
si iurium divinorum et humanorum minori vigerent memoria. Ad quos
potissime pertinet iudicare, non quidem auetentice et iudicialiter diffini-
endo, sed veridico dogmate aj et assercione simplici affirmando, quantam
potestatem super rebus datis a fidelibus ecclesiis acquirat papa ex con-
suetudine racionabili, eciam prescripta, non irracionabili vel non pre-
scripta, non reclamantibus, sed scienter permittentibus fidelibus, qui res
huiusmodi dederunt ecclesiis b), papa consueverit exercere potestatem super
huiusmodi rebus datis ecclesiis. Quos alii minus profunde intelligentes iura
divina et humana, cum per ipsos intellexerint veritatem, sequi tenentur, qua-
licumque floruerint iurium divinorum et humanorum seu consuetudinum
humanarum memoria.

Ad quartam dicitur, quod privilegia et beneficia prineipum , in
quantum tangunt iura specialia prineipum, sunt latissime (fol. 155)
interpretanda, ita tarnen, quod nullam iniquitatem contineant et illa
excipiantur, que prineipes in speciali nullatenus concessissent ; in
quantum vero tangunt iura communia et aliorum, sunt interpretanda
strictissime. Et sicut est de privilegiis, ita est eciam de potestate,
quam quis obtinet vel per concessionem prineipum expressam vel
tacitam vel per consuetudinem racionabilem et prescriptam, quod stric-
tissime debet intelligi, in quantum tangit iura aliorum, eis preiudicium

a) ms. domate. b) Es fehlt hier etwas ; etwa : quam.

e) AN REX ANGLIAE PRO SUCCURSU GUERRAE 451

enorme precipue generando. Et ideo si papa potestatem habeat super rebus
datis ecclesiis a regibus Anglie sive per concessionem expressam vel ta-
citam eorumdem regum seu pera) consuetudinem rationabilem et prescriptam,
sie intelligendus est potestatem habere, ut in casu speciali, in quo non
est usus legitime huiusmodi potentia, et qui non est expressus in conces-
sione seu commissione sibi facta, qui utilitate communi vel iuribus cleri-
corum subiectorum regi preiudicium generaret enorme, nullam habeat
potestatem. Et ideo quia absque enormi preiudicio, ymo periculo utili-
tatis communis et eciam ipsorum clericorum subiectorum regi non possent
clerici prohiberi subvenire in tanta necessitate regi, papa hoc prohibere
non potest, et si prohiberet, prohibicio sua nulla esset et clerici sibi aperte
debent resistere et quantum ad hoc in nullo penitus sibi obedire et pec-
carent mortaliter, si presumerent obedire.

Ad quintam respondetur, quod bona ecclesie Anglicane non tantum
sunt pauperum, sed eciam sunt tocius communitatis comprehendentis pau-
peres simul et divites, et omnino b) aliorum de eodem regno constitutorum
in extrema necessitate vel propinqua, quando eis aliter, quam per bona
ecclesie subveniri non potest.

Unde et seeundum asserciones sanetorum patrum') pro redemptione
captivorum, non solum pauperum set etiam divitum, possunt et debent
eciam vasa et paramenta ecclesiastica vendi, quando aliter reddimi mi-
nime possunt; et ideo bona ecclesie non tantum debentur pauperibus, sed
eciam pro utilitate communi, puta, pro defensione patrie et iurium publi-
corum, possunt et debent in casu expendi. Et sicut papa non posset sta-
tuere, quod bona ecclesie non communicarentur pauperibus, cum c) quia
hoc esset contra intencionem illorum, qui eadem bona dederunt ecclesie,
tum d) (fol. 155 v) quia hoc esset contra caritatem et amorem fraternum,
ita non posset statuere, ne eadem bona expenderentur pro defensione
patrie et iurium publicorum, cum quia hoc esset contra intencionem et
voluntatem dancium, tum quia hoc esset contra zelum et amorem boni
communis et salvacionis non tantum laycorum, set eciam clericorum et
rerum ad ipsos speetantium.

Ad sextam dicitur, quod antiquitus in quibusdam ecclesiis regulari-
ter solummodo debebant fieri de bonis ecclesiasticis ille IUI01 porciones,
in casu tarnen aliter debebant. Nam seeundum assercionem veridicam pa-
trum pro redempeione captivorum expendenda erant 2). Et ideo licet bona
ecclesie non sint regi regulariter offerenda, in casu tarnen necessitatis,
pro defensione patrie et omniumtam laycorum, quam clericorum, degen-
tium in patria, et rerum ipsorum et iurium regni et regis, sunt dispositioni

a) ms. super. b) ms, in omni. c) ms. tarnen. d) ms, tarnen.

1) Vgl. c. 18. dist. 86 ; c. 70. C. 12. q. 2.

2) Vgl. c. 26— 31, c. 69 dictum Gratiani, c. 70. C. 12. q.2.

452 xii. occam

regie exponenda, que licite, ymo meritorie, si sola iusticia moveatur, pot-
est ea in preliis iustis expendere.

Ad septimam, que est ultima, respondetur : quod sententia veri pa-
storis, non tantum secundum opinionem hominum, que non est nulla ipso
iure et facto, ut transire in rem iudicatam non valeat, timenda est ; sen-
tentia autem falsi pastoris, quantumvis sit pastor secundum opinionem
hominum, eciam multitudinis Christianorum, timenda non est. Sententia
eciam veri pastoris, que est nulla ipso iure et facto, ut in rem iudicatam,
quantumvis non fuerit per appellationem suspensa, transire non valeat,
minime est timenda. Talis autem est sententia eciam veri pastoris, que
contra ius centinet intolerabilem errorem et quomodo infertur in casu,
in quo verus pastor habet nullatenus potestatem. Talis autem esset
sententia eciam veri pape, que ferretur contra prelatos Anglie propter
hoc, quod subvenirent regi in casu predicto, quia errorem intolerabilem
contineret et ferretur in casu, quo eciam a) verus papa potestatem mi-
nime habet, sicut ex precedentibus potest colligi evidenter et ex quibus-
dam dicendis posterius amplius apparebit.

C a p. XII. Non solum autem sententia talis veri summi pontificis
in casu predicto clericos Anglie nequaquam constringit, set si eciam sen-
tentia contra regem ipsum propter hoc, quod prosequitur ius regum,
etiam a vero summo pontifice ferretur, nullius esset omnino vigoris, nee
regem quoquomodo ligaret, (fol. 156) nee eciam adherentes eidem, nisi
forte propter conscienciam erroneam, qua aliqui laborarent. Sicut enim
tactum est prius et hie amplius ostendetur, sententia eciam veri pastoris
contra ius lata in casu, in quo potestatem non habet, tanquam iniquita-
tem manifestam vel errorem intolerabilem continens, nulla est et nullas
vires penitus habens, eciam quamvis non fuerit per appellacionem sus-
pensa. Hoc ex diversis canonibus sacris et glossis super ipsis patenter

colligitur de quibus paueos et paucas adducam Ex hiis

aliisque quam multis colligitur, quod sententia eciam veri pastoris contra
ius lata in casu in quo idem pastor, eciam verus, non habet potestatem,
tanquam iniquitatem manifestam vel errorem intolerabilem continens
ipso iure nulla est et nullas vires habens omnino. Sed si contra regem
Anglorum propter hoc, quod prosequitur ius regium vel requireret iustum
subsidium a clericis Anglie, eciam a vero summo pontifice sententia
emanaret, esset contra ius et in casu, in quo papa eciam verus, super
regem potestatem non habet, et b) iniquitatem manifestam et errorem in-
tolerabilem (fol. 156 vj contineret, secundum quod ex precedentibus liquere
potest intelligentibus evidenter. Ergo talis sententia nee regem nee ali-
quem alium aliquo modo ligaret, sed ipso iure esset nulla, vires nullas
penitus habens.

a) ms, ecclesia, darüber : alias eciam. b) ms. at (ac ?)

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 453

Cap. XII. Sane ut racio ista manifestius pateat, ad aliquas obiectio-
nes contra ipsam respondere curabo. Videtur itaque, quod ratio ista
multipliciter deficit. Nam quamvis sententia lata contra ius scriptum
ipso facto sit nulla, ut in rem iudicatam transire non valeat, sententia ta-
rnen lata contra ius litigatoris transit in rem iudicatam, nisi fueritappellatione
suspensa. Nam II. q. VI. Difinitiva l), post verba superius allegata sie
legitur : Si vero contra ius litigatoris sententia dicatar, ueluti dum mi-
nor XIIII. annis quariumdeeimum annum inplevisse ac per hoc testamentum
iure fecisse pronunciatur, od provocationis remedium oportet confugere.
Sed si sententia emanaret a papa contra regem Anglie, in hoc casu talis
sententia esset solummodo contra ius regis, ergo non esset nulla ipso
iure. Item sententia veri pastoris, que non est contra ius scriptum seu
constitutiones, est timenda per predieta, quod eciam extra De sententia
et re iudi. c. Cum inter*), patenter innuitur, ubi sie legitur: Attendentes
tarnen, quod quantum ad litigantes ipsos ius ex sententia factum fuerit,
eciam si contra ius litigatoris lata fuisset, cum contra ius constitutionis
expresse lata non fuerit etc., ubi dicit glossa super vocabulo constitu-
cionis : lila enim nee transit in rem iudicatam nee est necesse appel-
lare ab ea. Ex quibus colligitur, quod sola illa sententia, que est contra
ius scriptum sive constitutionis est nulla ipso iure. Sed si talis sen-
tentia ferretur a papa contra regem vel faventes eidem, non esset ....

f) De imperatorum et pontificum potestatea).

Aus : Brit. Mus. Ms. Royal 10. A. XV.

Universis Christi fidelibus presentem tractatulum inspecturis frater
(Juillielmus de Okkham fidei veritatem et morum, prout gradui cuilibet
congruit, omni gratia, odio et timore postpositis, sine personarum aeeep-
tione intrepide defensare et sinceriter emulari. §. Quoniam, ut Christi
veridica testantur eloquia3), qui facit veritatem, vemt ad lucem, ut mani-
festentur opera eius, quia in Deo sunt facta, et qui male agil, odit lucem
et non venit ad lucem, ut non arguantur opera eius, ne subterfugiendo
iudicium me male agere facto declarem, et quod de iusticia non confidam,
ostendam, ex intimis scilicet cordis medullis ad lucem districti examinis
et iudicii coram iudice competenti gestio pervenire, universis et singulis
qui aliquid adversum me vellent proponere responsurus. §. De omnibus
enim, que feci, scripsi vel dixi, postquam regule beati Francisci me
subieci, coram iudice minime recusando cupio reddere rationem, quatenus

a) Die Ueberschrift : Gulielmus Occam de i. et p. p. v. späterer Hand,
fsaec, 17, caj.

1) c. 41. C. 2. q. 6 dictum Gratiani, § 6.

2) c. 13. X. de sent. et re iud. (IT, 27).

3) Joh, 3, 21 und 20.

454 xn. occam

cuncti fideles agnoscant, an aliquid valeat contra me probari, propter
quod inter filios lucis non debeam computari. Verum quia nemo est
iudicis exercens officium, qui velit audire, nisi adversarius manifestus et
publicus hostis, coram quo non essem de persona securus, et quem nihi-
lominus possum et debeo ex aliquibus causis iustissimis recusare, iccirco
extra iudicium meam innocentiam false et nequiter diffamatam, prout
licite valeo, defendendo, illa que michi non mendaciter imponuntur ad
publicam deducere cupio nocionem, ut an a Deo sint, omnes qui volue-
rint, considerent orthodoxi. §. Si quis autem inimicus falsus et mendax
et a veritate vacuus contra me mendaciis se armaret, et de aliquo gravi,
quod non divulgo, quia conscius mihi non sum, maliciose cuperet me
notare, illud tanquam sine probabilitate confictum flectipenderem penitus
et pro nichilo reputarem, et tarnen in hoc gloriosissimis viris et feminis
me non omnino dissimilem gloriarer, quamvis sciam me eis nullatenus
comparandum. Nam Ioseph, Naphet, Susannam, summum sacerdotem
Oniam, Damasum papam, Leonem summum pontificem, Athanasium,
Ieronimum, Pelagiam virginem et alias innumeras personas egregias
quidam sceleratissimi et sceleratissime aliter quam per falsas crimina-
tiones destruere desperantes, de horrendis criminibus infamare conati
fuerunt, quia eorum nequiciis minime consenserunt. §. Persecutioni igitur
scienter me ingerens et eam fugere non intendens, quamvis forte si esset
necesse vel aliquando mihi videre^ur expediens, ut ipsam levius ferre
valerem, uterer licentia Christi dicentis in suis discipulis omnibus perse-
cutionem pacientibus propter iustitiam : Cum vos persequentur in civitate
illa, fugite in aliam ').

Fateor plane, quod mihi veraciter potest imponi, quod ab oboedientia
ecclesie Avinionice et a societate multitudinis fratrum minorum me sub-
traho ex nulla alia causa, nisi quia liquido mihi constat, quod prefata
ecclesia Avinionica errores et hereses manifestas tenet, approbat pertina-
citer et defendit atque gravissimas et enormes iniurias et iniusticias a) iura
et libertates fidelium, magnorum et parvorum, laicorum et clericorum in
tocius christianitatis periculum non desinit exercere, quibus omnibus multi=
tudo fratrum minorum saltem facto favet et assentit et adheret. Predictorum
autem errorum quamplurimi in scripturis redacti ad diversas mundi
piagas sub bulla sunt transmissi, ut tanquam credendi firmiter et tenendi
omnium christianorum auribus inculcentur, quos ultimo recensebo h). §. In
primis enim ne verbum Dei in ore meo alligatum existat2), quedam neces-
saria ad convincendas iniurias, quibus ecclesia Avinionica specialiter
imperium Romanum et alia regna ac generaliter fideles molitur oppri-
mere universos, breviter pertractare conabor. Unde et sepe una ratione

a) fehlt etwa : circa. b) ms. recencebo.

1) Matth, 10, 23.

2) 2. Tim. 2, 9.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 455

vel auctoritate et aliquando forte illud, quod sencio gratia brevitatis
communire studebo, non sie tarnen, quin, si in aliquo ex ignorantia tra-
mitem reliquero veritatis, ad ipsum revocari desiderem. Unde rogo et
obsecro, ut quicumque legerit conscribenda, si me in aliquo errare puta-
verit, hoc mihi per rationem vel auetoritatem quam reeipere teneor, in
scriptis dignetur ostendere, et ego si non voluero rationabiliter respondere,
me errasse fatebor. A veritate enim, non a multitudine vinci, nullatenus
erubescam, sed mihi utilissimum estimabo. Verumtamen hoc certum
habeant universi, quod in hiis, que fidei sunt et scientie, plus me movebit
una ratio evidens vel una auetoritas scripture sacre sane intellecta, quam
assercio totius universitatis mortalium, propter quos intellectum omnino
debeo in eorum obsequium captivare. Quamobrem allegacionem inimi-
corum, quod non deberem multitudini contrahire, heresim sapere
reputo manifestam, cum, ut communius, multitudo erret, et in sacris lega-
tur eloquiis, quod nonnumquam unus solus omnes alios fugiebat1). §. Sane
que in hoc compendio perstringuntur, in aliis operibus, presertim in
quodam dyalogo, quem dudum ineepi, qui habuerit, discussa inveniet
exquisite.

Si reges et prineipes ecclesiarumque prelatos ac christianos ceteros
non lateret, quod christianitas eunetis agitatur angustiis et pressuris ac
incessanter omnibus premitur importabilibus et iniustis propter hoc, quod
nonnulli Romani pontifices vel pro Romanis pontifieibus se gerentes,
terminos transgredientes antiquos, ad aliena manus impias extenderunt,
et quod super omnes illos ecclesia Avinionica in christianos nostris peri-
culosis temporibus sevius debachatur, puto, quod plurimi aj eorum eidem
ecclesie Avinionice non faverent, sed futuris casibus affeetarent pruden-
ter oecurrere et ne ineepta mala prevaleant preeavere. §. Proinde qua-
liter ecclesia Avinionica terminos transgreditur antiquos, in quantum est
mihi possibile, promere cupiens universis, qui sint termini antiqui, quos
posuit Christus, quando constituit beatum Petrum prineipem apostolorum
et eunetorum fidelium, ante omnia manifestare studebo, hoc enim liquido
declarato, ut autumo, cetera illuceseunt. § Tenendum est igitur inprimis,
quod Christus beatum Petrum constituens capud et prineipem universo-
rum fidelium non dedit ei talem in temporalibus et (fol. 95 v) spirituali-
bus plenitudinem potestatis, ut omnia de iure posset regulariter, que
neque legi divine neque legi nature repugnant b). Sed potestati sue
certos fines quos non deberet transgredi assignavit. Quod enim ei in c)
temporalibus talem non dederit plenitudinem potestatis, auctoritate et
ratione probatur. Dicit enim apostolus 2. ad Thimotheum II.2): Nemo
militans Deo implicat se negotiis secularibus, ut ei placeat cui se

a) ms. pluriraos. b) So wohl statt rrnt = regulant. c) Fehlt ms.

1) Tob. 1, 5.

2) 2. Timoth. 2, 4.

456 xii. occam

probavit. Quare cum beatus Petrus inter precipuos milites Dei non
fuerit minimus, summeque Ueo placere studuerit, non debuit se negociis
secularibus implicare, quare frustra talem recepisset a Christo in tem-
poralibus plenitudinem potestatis. § Rursum in temporalibus potestatis
plenitudo potestatem et dominationem regum gentium comprehendit. Po-
testatem igitur et dominacionem regum gentium Christus beato Petro
ceterisque apostolis interdixit, ut patet Luc. 22., Mc. 10 et Mth. 20, ubi
legitur Christum dixisse hec verba1): Scitis quia principes gentium do-
minantur eorum: et qui maiores sunt, potestatem exercent in eos ; non
ita erit inter vos, sed quemcumque volueritis inter vos maior fieri, erit
vester minister.

Igitur Christus multo magis interdixit apostolis predictam in tempo-
ralibus plenitudinem potestatis. §. Amplius verus dominus temporalis
super servum suum, strictissime surnpto vocabulo servi, maiorem optinet
potestatem de iure, quam ut omnia possit ei imponere que nee legi di-
vine nee legi nature repugnant a). Quare si Christus talem dedisset beato
Petro in temporalibus plenitudinem potestatis super eunetos fideles, omnes
fecisset servos in omnibus, quod libertati ewangelice legis, sicut inferius
lucide apparebit, obviat manifeste. Sicut autem Christus talem non de
dit beato Petro in temporalibus plenitudinem potestatis, ita etiam nee in
spiritualibus concessit sibi huiusmodi plenitudinem potestatis. Nam sicut
patebit inferius evidenter, lex ewangelica est minoris servitutis, quam
f uit lex Mosayca, quod beatus Petrus, ut legitur Actuum XV. 2), dicit
esse iugum, quod neque ipse neque patres sui potuerunt portare. Si au-
tem beatus Petrus prefatam in spiritualibus habuisset a Christo plenitu-
dinem potestatis, habuisset a Christo potestatem imponendi fidelibus
plurima onera et graviora, quantum ad eultum divinum et quantum ad
vigilias, ieiunia et cetera spiritualia, quam fuerint onera veteris legis ;
ergo lex ewangelica maioris esset servitutis quam lex Mosayca. Cum
itaque beatus Petrus talem etiam in spiritualibus non reeeperit a Christo
plenitudinem potestatis, perspieuum est, quod Christus constituens bea-
tum Petrum super omnes fideles certos fines posuit, quos ei transgredi
non licebat.

Cap. II. Viso quod beatus Petrus nee in temporalibus nee in spiri-
tualibus talem habuit plenitudinem potestatis, quod omnia posset que
nee lege divina nee lege nature existunt prohibita, prout etiam ex di-
cendis amplius apparebit, videndum est, qui sint fines, quos beato Petro
transgredi non licebat et infra quos potestatem sibi concessam a Christo
lieuit exercere. Et quia hoc scire non est aliud, quam scire, ad que prin-

a) ms. rrnt = regulant .

1) Luc. 22, 25 f. Marc. 10, 42 f. Matth. 20, 25.

2) Act. 15, 10.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 457

cipatus papalis se extendit et ad que se non extendit, ideo hie de prin-
cipatu papali duxi videnda. § In primis autem puto tenendum, quod
prineipatus institutus a Christo nequaqam regulariter ad temporalia se
extendit et secularia negotia, quod non solum per verba apostoli ad Thi-
motheum 4. *) superius allegata, sed etiam per beatum Petrum probatur
aperte, qui ut legitur XI. q. I. Te quidem 2), loquens beato Clementi pape
ait : Te quidem oportet irreprehensibiliter vivere et summo studio niti, ut
omnes vite huius oecupationes abicias ne fideiussor existas, ne advocatus
litium fias neve in aliqua oecupatione prorsus inveniaris mundani ne-
gotii occasione perplexus, neque enim iudicem neque cognitorem secuta-
rium negotiorum hodie te ordinäre vult Christus. Huic alludit beatus
Bernardus, qui Eugenio pape de potestate papali scribens ait3); In cri-
minibus, non est in possessionibus potestas vestra, propter illa s /quidem
et non propter has aeeepistis claves regni celorum, prevaricatores utique
exclusuri, non possessores. § Papa igitur si ex casu necessitatis se
de temporalibus intromittat, falcem suam in messem noscitur mittere
alienam, nisi super hoc ab imperatore vel alio homine reeeperit potesta-
tem, et ideo quod in hoc fecerit, viribus non subsistit, quia ea que fiunt a
iudice, si ad eius non speetant officium, viribus non subsistunt, extra
de reg. iuris, Ea que, libro VI 4).

Cap. III. Sicut autem prineipatus papalis nequaquam ad negotia
secularia se extendit, sie etiam ad supererogatoria minime se extendit,
quod ex precedentibus probatur. Nam si prineipatus papalis ad super-
erogatoria regulariter se extenderet, lex ewangelica esset lex maioris
servitutis, quam fuit lex Mosayca, quia posset papa pluribus et gravio-
ribus oneribus, quantum ad ieiunia, vigilias virginitatem et continen-
tiam aliaque supererogatoria premere christianos, quam pressi fuerunt
Iudei in veteri lege, quod doctrine apostolice repugnat aperte, cum beatus
Iacobus in canonica sua cap. 1. 5) dicat eam esse legem perfecte liber-
tatis. Ibi alludit apostolus ad Galatos 5. a) dicens6): Vos in libertatem
vocati estis fratres : tantum ne libertatem in occasionem detis carnis,
idest tantum, ne putetis habere libertatem committendi peccata, que
sunt opera carnis, sieud illud testatur apostolus. §. Hinc beatus Augu-
stinus ad inquisitiones Ianuarii, et probatur di. XII. Omnia 7), reprehendi,
illos, qui contra libertatem evangelice religionis ipsam pluribus oneribust

a) ms. 4, darüber 5.

1) 2. Timoth. 2, 4,

2) c. 29. C. 11 q. 1.

3) Bernhard, De consid. Hb. 1. cap. 6. Migne 182, S. 736 (142).

4) c. 26. de reg. iur. in VIto (5, 12).

5) Jacob. 1,25.

6) Galat. 5, 13.

7) c. 12. dist. 12.

458 xii. occam

quam fuerunt onera veteris legis, premere moliuntur, dicens: §. Quamvis ne-
quehoc inveniri possit, quomodo contra fidein sint, scilicetqueinquibusdam
ecclesiis observantur, ipsam tarnen religionem, quam paucissimis celebra-
tionum sacramentis misericordia Dei voluit esse liberam, servilibus one-
ribas premunt adeo, ut tolerabilior sit condicio Iudeorum, qui etiam si
tempus liberationis non cognoverint, legalibus tarnen sacramentis, non
humanis presumptionibus subiciuntur. §. Non igitur papalis principatus
ad supererogatoria se extendit, quod ex verbis beati Ambrosii colligitur
manifeste, qui ut legitur XXXII a). q. 1. Integritas l), de virginitate dicit, quod
suaderi potest, imperari nun potest, nee potest res magis esse voti, quam
preeepti. Quare ratio le consimili alia supererogatoria, licet valeant suaderi,
tarnen imperari non possunt; quamobrem potestas papalis ad huiusmodi
nullatenus se extendit.

Cap. IV. Ex premissis colligitur, quod principatus papalis nequa-
quam ad iura et libertates aliorum regulariter se extendit, ut illa tol-
lere valeat vel turbare, presertim imperatorum, regum, prineipum et
aliorum laicorum, quia huiusmodi iura et libertates, ut in pluribus,
inter secularia computantur, ad que principatus papalis, ut ostensum
est prius, nequaquam regulariter se extendit. Hinc dicit beatus Am-
brosius super epistolam ad Titum aj : Religio christiana neminem privat
iure sao. Quare papa non potest aliquos privare iure suo, presertim
quod non habent ab ipso, sed a Deo vel a natura vel alio homine ,
et eadem ratione non potest aliquos privare libertatibus suis a Deo et
a natura eis concessis. §. Amplius Christus, principatus papalis insti-
tutor, opus consummans quod dedit sibi pater, ut faceret. neminem pri-
vavit iuribus et rebus suis, teste beato Augustino, qui super lohannem
in persona Christi loquens ait 3) : Audite Iudei et gentes, audi circum-
cisio, audi prepuciam, audite omnia regna terre, non impedio dominatio-
nem vestram in hoc mundo, quia regnum meum non est de hoc mundo,
nolite met.iere metu vanissimo, quo Her ödes ille maior, cum Christas
natus nunciaretur, expavii et tot infantes oeeidit, timens scilicet si
Christus natus veniret, ut ipsum re^no suo privaret. §. Cui alludit beatus
Leo papa in sermone de epiphania dicens4): Merodes audiens Iudeorum
prineipem natum successorem suspicatas expavit. ne scilicet privaretur
regno ; et parum post : O ceca emulationis impietas, que pertarbandum
putas divinum cum tuo furore consilium. Dominus mundi, scilicet se-
eundum divinitatem, temporale non querit regnum, seeundum humanita-

a) ms. XXII.

1) c. 13. C. 32. q. 1.

2) Ambrosius super Epist. ad Titum, Migne 17, S. 530. Vgl. auch oben S. 393 f.

3) Augustinus, In Iohannis Ev. tract. 115, Migne 35, S. 1939.

4) Leo, Sermo in Epiph. solemnitate I (Sermo 31, al. 30), Migne 54,
S. 236 (113).

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 459

fem videlicet, qui prestat eternum. Et Crisostomus ait: Prout non
privavit mundum a suo Providentia et prelatione, et ecclesia de Christo
canit: Hostis Herodes impie Christum etc. § Ex quibus aliisque quam
plurimis probatur aperte, quod Christus non venit privare mundum rebus
et iuribus suis ; quare vicarius suus, qui minor est eo et nullatenus in
potestate equalis, non habet potestatem privandi alios rebus et iuribus
suis, et ita principatus papalis ad res, iura et libertates aliorum nulla-
tenus se extendit.

C a p. V. Per predicta satis clare constat, quod quamvis verba Christi
ad beatum Petrurn Math. XVI. ') : Quodcumque ligaveris super terram etc.
generaliter sint prolata, non tarnen generaliter sine omni exceptione, sed
cum suis exceptionibus debent intelligi. Nee mirum ; nam sepe verbum
generale restringitur, ut notat glossa extra de appellationibus super
capitulo Sua nobis a), et per exempla philosophica, etiam divine scripture
in aliis operibus declaratur. Que autem a potestate pape excipi debeant,
patet ex predictis. Quia excipi debent regulariter negotia secularia, inter
que iura et libertates aliorum, saltem ut in pluribus, continentur. Super-
erogatoria etiam excipi debent, que licet papa etiam christianis valet
suadere, sine culpa tarnen et absque causa rationabili et manifesta, sci-
licet extra casum necessitatis et utilitatis, que necessitati valeat comparari,
nulli christiano, qui ad huiusmodi nullatenus se ipsum obligavit, videtur
sub districtione preeepti iniungere, et si iniunxerit, alius tunc nequa-
quam ei astringitur obedire, quia talia iniungere ad eius non pertinet
potestatem, et ideo si contra aliquem nolentem in huiusmodi obedire fa-
ceret quemeumque processum vel faceret sententiam, huiusmodi processus
et sententia, tanquam a non iudice in huiusmodi causa factus et lata, esset
ipso iure nullus et nulla esset. §. Preter premissa a potestate principatus
papalis frivola, inutilia et indifferentia sunt excepta, quia in talibus nul-
lus ei obedire tenetur, nisi forte propter reverentiam, que exhibenda est
ei, in aliquo indifferenti, non oneroso, ei debeat inferior obedire, quem-
admodum in multis casibus illi, qui sunt inferioris gradus non debent
111 is, qui sunt superioris gradus resistere, quamvis etiam eis minime sint
subiecti ; non enim deceret fratrem minorem resistere episcopo vel ar
chiepiscopo dicenti sibi : Leva hanc paleam, vel : Tene hunc baculum, vel
aliquid simile, quod sibi non existeret inhonestum neque grave. §. Ad-
huc autem a potestate principatus papalis semper excipi debet modus
nimis onerosus et gravis in ordinan Jo, corrigendo, statuendo et faciendo
illa que ad papalem pertinent potestatem, ne scilicet illa in quibus pape
christiani obedire tenentur, que possent et deberent leviter fieri, faciat
nimis difficilia vel alias modum excedat. Nam cum dominus temporalis

1) Matth. 16, 19.

2) c. 65. X. de appellat. (II. 28).

460 XII. OCCAM

eadem fide tenetur subdito, qua subditus tenetur domino suo, XXII. q.
ultima De forma*), et di. LXXXXV. Esto 3), multo magis papa eadem fide
tenetur sibi subiectis, qua ipsi tenentur sibi. Sed inter cetera que tenetur
fidelis domino suo et christianus, est, ne illud bonum, quod dominus vel
papa facere leviter poterat, faciat ei difficile, XXII. q. ultima De for-
ma*). Ergo similiter papa illud quod a sibi subiecto leviter fieri posset
et deberet, non debet ei facere difficile seu onerosum aut grave, quare
non habet potestatem a Christo excedendi modum in hiis, que ad eius
pertinerent potestatem. §. Quod etiam ex libertate legis ewangelice pro-
batur aperte. Si enim papa virtute potestatis date sibi a Christo posset
in hiis que ad ipsum spectant ea que sunt facilia reddere difficilia sibi
subiectis, posset eos tali modo gravare magis, quam si ad observantiam
legis veteris tenerentur, et ita posset papa christianos maiori premere
Servitute, quam fuerit servitus veteris legis, quod hereticum censeo iudi-
candum.

Cap. VI. Ex hiis concluditur, quod principatus papalis est propter
utilitatem et commodum subditorum institutus et non propter honorem
aut gloriam vel utilitatem seu generale commodum principantis, ita
ut principatus non dominativus, sed ministrativus debeat merito ap-
pellari. §. Hie enim principatus qui sollicitam curam debet habere de
sibi subiectis, quos non potest de iure privare rebus, iuribus et liber-
tatibus, licet valeat ab eis necessitates süas exigere, quemadmodum
mercenariüs (fol. 96 v) et stipendiarius possunt ab eis, quibus serviunt,
necessitates suas exigere, noscitur institutus propter utilitatem et com-
modum sublectorum, non propter honorem vel commodum principantis ;
et ideo non dominativus, sed ministrativus merito est vocandus. Cum
igitur constet, quod papa, cui dixit Christus in beato Petro : Pasce oves
meas, de fidelibus sollicitam curam gerere teneatur et iuxta predicta sine
culpa et absque causa rationali et manifesta iura, libertates et res sibi
subiectorum a), in quantum valeat ab eis suas necessitates exigere, relin-
quitur, quod principatus papalis institutus est propter utilitatem subiec-
torum et non propter utilitatem propriam vel honorem, et per consequens
non dominativus, sed ministrativus est digne vocandus. In quo, sicud
post dicetur, maxime assimilatur, plus quam alius principatus secularis
institutus de facto, nobilissimo modo principatus regalis, qui forsitan
numquam nee a Deo nee ab hominibus fuit super homines institutus, et
in quo superat dignitate omnes alios principatus.

Cap. VII. Sane quidem immediate prescripta sequuntur innumera
toti christianitati utilia, propter quorum ignorantiam imperatores, reges,

a) Es scheint etwas ausgefallen zu sein.

1) c. 18. C. 22 q. 5.

2) c. 7. dist. 95.

3) c. 18. C. 22 q. 5.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 461

principes, prelati ecclesie et populi christiani papam permiserunt impune
sibi quam plurima illicite usurpare in dispendium et preiudicium iurium
et libertatum cunctorum mortalium. Propter quod divinus diminuitur cul-
tus per excommunicationes iniquas et illicita interdicta, que ipso iure
divino nulle sunt et nulla, quia in casu, in quo papa non est iudex,
crebro ponuntur et feruntur; et dampnantur catholici et heretici appro-
bantur; diffamantur insontes et impii honorantur; digni ab honoribus
ecclesiasticis, beneficiis et officiis repelluntur, et promoventur indigni
inferiores; ecclesie importabilibus affliguntur oneribus, ymmo in Servi-
tuten! contra libertatem ecclesiasticam eis concessam divinitus et huma-
nitus rediguntur; iuramenta licita relaxantur, subditi principum a fideli-
tate et debitis obsequiis absolvuntur et societatis ac fidelitatis humane
vincula dirumpuntur, et ipsi principes confunduntur et populi destruun-
tur ; seminantur discordie et christianitas bellis prosternitur intestinis ;
exercentur clades et strages, civitates incenduntur, et ville domus suunt,
et habitatores et cultores deserunt regiones; ab infidelibus impugnantur
fideles, cottidie minuuntur, et omnes diversis periculis exponuntur ; que
omnia vel graviora cessarent, si sedem apostolicam occupantes unum
principem non impedirent potenter omnibus fidelibus dominari.

Proinde suprascripta aliquantulum prolixius quam alia, quamquam
pro exigentia materie breviter auctoritatibus et rationibus fulcire studebo.
§. Quod enim principatus papalis sit propter bonum subditorum, non
propter proprium honorem vel commodum institutus a Christo et ideo
principatus non dominativus seu dispositivus, sed ministrativus debeat
appellari, ut quantum est ex ordinatione Christi, tantum ad illa se exten-
dat, que necessaria sunt ad salutem animarum et ad regimen et guber-
nationem fidelium, salvis iuribus et libertatibus aliorum, ex verbis Christi
colligitur evidenter, qui in Petro et ceteris apostolis, ut tactum est supra,
dixit successoribus beati Petri, ut legitur Luc. XXII.1): Reges gentium
dominantur eorum et qui potestatem habent super eos, benefici vocantur.
Vos autem non sie, sed qui maior est in vobis, fiat sicut minor, et qui
precessor est, sieud ministrator ; nam quis maior est : qui recumbit, an
qui ministrat ? nonne qui recumbit ? Ego, autem in medio vestrum sum,
sieud qui ministrat; et eandem sententiam recitat Mattheus XX. cap. et
Marcus X. cap.2). Quibus verbis Christus non omnem prineipatum seu
prelationem interdixit apostolis, sieud aliqui male intelligentes affirmant,
cum quia ipse seipsum ponat in exemplum, quia fuit verus prelatus ipso-
rum et super ipsos etiam in quantum homo veram habens prelationem,
tum quia ipse aperte insinuat, quod aliquis fuit inter eos maior et pre-
cessor, et quod aliquis poterat inter eos esse primus licite, sieud ex ver-

1) Luc. 22, 25-27.

2) Matth. 20, 25 ff. Marc. 10, 42.

462 xn. occam

bis que recitant Mattheus et Marcus datur intelligi- Sed interdixit eis
principatum dominantium, qui vocabulo sumpto ex Greco vocatur des-
poticus a), qui ut in qojiticis traditur, est respectu servorum, qualem non
dedit Christus apostolis, sed eis b) principatum ministrativum, qui est re-
spectu liberorum et multo nobilior et dignitate maior, quam sit principatus
dominativus, licet non sit tantus extensione potestatis, quia pauciora
potest imperare principans ministrative sibi subiectis, quam principans
dominative servis suis. Sicud principatus respectu hominum est multo
nobilior, quam principatus bestiarum, quia ut dicit Aristotele&Jn pqliticis1)
tanto est nobilior principatus, quanto est respectu nobiliorum subiecto-
rum. et tarnen maiorem potestatem habet dominus super bestias suas.
quas etiam licite valeat mactare, quam super servos suos et ancillas.
§. Dixit igitur Christus : Reges gentium dominantnr eorum, idest reges gen-
tium dominantur eis tanquam servis, non tanquam pure liberis. Verus
enim principatus pure regalis, qui est respectu liberorum, non servorum,
inter gentes extitit institutus, sed mixtus fuit cum dominativo seu dispo-
sitivo principatu, sicud etiam principatus regalis institutus a Deo aliquid
habuit de principatu dominativo. Nam ut patet primo Regum VIII. 3),
filii Israel in multis facti fuerunt servi regis, quem petebant a Deo, prop-
ter hoc, quod mala intentione talem regem petebant, quia Deo non pla-
cuit, quod talem principem postularent. §. Talem autem principatum in-
terdixit Christus apostolis dicens : Vos autem non sie, idest : vos non
debetis, sicud reges gentium dominari vobis subiectis, tanquam servis,
quia debetis eos traetare, tanquam liberos, non ut servos, idest non de-
betis eis prineipari propter utilitatem vestram temporalem vel gloriam,
sed propter utilitatem ipsorum, ut vere a serviendo et ministrando, idest
procurando utilitatem vobis subiectorum, vere servi et ministri dici va-
leatis eorum, et vester principatus non dominativus, sed ministrativus
debeat nuneupari. §. Hinc beatus Petrus, postquam super fideles plures
instituti fuerunt prelati, eunetos prelatos, etiam successores suos, infor-
mans scripsit dicens3) : Pascite qui est in vobis gregem domini, providentes
non coacte, sed spontanee seeundum Deum, neque temporalis lucri gratia,
sed voluntarie, neque ut dominantes in clero, et si non debent dominari
in clero, multo minus in populo. §. Ad istum intellectum allegat beatus
Bernardus verba premissa Christi et beati Petri informans Eugenium
papam de officio et potestate papali dicens libro II ° De consideratione
ad eundem Eugenium 4; : Nee locus est otio, ubi (fol. 97) sedula urget
solicitudo omnium ecclesiarum. Nam quid aliud dimisit tibi sanetus

a) ms. desposicus. b) So ms., vielleicht : dedit.

1) Aristoteles, Polit. III. 18, 1288 a, 32.

2) 1. Reg. 8, 11 ff.

3) 1. Petr. 5, 2. 3.

4) Bernhard, De consid. lib. IT. cap. 6 § 10 und 11, Migne 182, p. 748.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 463

apostolus ? Quod fiabeo, hoc tibi do. Quid illud ? Unum scio : non est
aurum neque argentum, cum ipse dicat ; argentum et aurum non est
mihi. Si habere contingat, utere non pro libitu, sed pro tempore. Sic
eris utens Ulis, quasi non utens. Ipsa quidem, quantum ad animi bonum
spectat, nee bona sunt nee mala, usus tarnen horum bonus, abusio mala,
sollicitudo peior, questus turpior. tsto ut alia quacumque ratione hoc
tibi vendices, sed non apostolico iure. Nee enim ille tibi dare, quod non
habuit, potuit, sed qiod habuit, hoc dedit, sollicitudinem, ut dixi, super
ecclesias. Numquid dommationem ? Audias ipsum : Non dominantes, ait,
in clero, sed forma facti gregis. Et ne dictum sola humilitate putes, non
etiam veritate, vox domini in euuangelio est: Reges gentium dominan-
tur eorum, et qui potestatem habent super eos benefici vocantur et iusti;
vos autem non sie. Planum est, apostolis interdicitur dominatus. Igitur
tu et tibi usurpare audes aut dominatus apostolatum aut apostolatus
dominatum ? Plane ab utroque prohibere. Si utrumque simul habere voles,
perdes utrumque. Alioquin non te exceptum illorum numero putes, de
quibus queritur Deus sie : Ipsi regnaverunt et non ex me, prineipes ex-
titerunt et ego non cognovi eos. Iam si regnare sine Deo iuvat, habes
gloriam, sed non apud Deum. §. At si interdictum habemus, audiamus
edictum : Qui maior est vestrum, ait, fiat sieud minor, et qui precessor
est, sieud qui ministrat. Forma apostolica hec est : dominatio interdicitur,
indicitur ministratio, idest prineipatus dominativus, qui est respectu ser-
vorum, interdicitur, sed prineipatus ministrativus, qui est respectu libero-
rum, indicitur. Unde de prineipatu dominativo ministrativo, quem Bernar-
dus ministrationem appellat, idem Bernardus immediate subiungit : Que,
scilicet ministratio, commendatur ipsius exemplo legislatoris, qui securus
adiungit : Ego autem in medio vestrum sum, tanquam qui ministrat. £. Ad
hoc quod talis sit prineipatus apostolicus declarat beatus Bernardus libro
tertio De consideratione asserens manifeste, dicens') quod non est domina-
tivus: Nimis confortatus est prineipatus eorum, constituti sunt prineipes
super omnem terram ; eis tu successisti in hereditatem, ita tu heres et
orbis hereditas. At quatenus hec portio te contingat aut contigerit itlos,
illud sobrila consideratione pensandum. Non [per/*) enim omnem, ut reor
modum, sedsane quodamtenus, ut mihi videtur, dispensatio tibi super illum
credita est, non data posessio. Et qualiter hoc possit fieri, declarat exemplo
postea dicens 9): Numquid non et villa villico et parvulus dominus subiec-
tus est pedagogo. Nee tarnen ville ille nee is domini sui dominus est. Ita
et tu presis, ut consulas, ut procures, ut servias, ut provideas, presis, ut
prosis, presis, ut fidelis servus et prudens quem constituit dominus super

a) fehlt ms.

1) Bernhard 1. c. Hb. 3, cap. 1, Migne 182, S. 758 (426).

2) ib. S. 759 (426).

464 xii. occam

familiam suam. Ad quid? ut des Ulis escam in tempore, hoc est, ut dispen-
ses, non imperes, scilicet ut non imperes illa, que non sunt necessaria,
fac hoc, et dominari ne affectes hominibus homo, ut non dominetur tui
omnis iniustitia. §. Ex quibus verbis liquido constat, quod papa propter
utilitatem fidelium principatur eisdem tanquam liberis, ut sie per motio-
nem pape non persone sue provideatur, sed ecclesie. §. Hinc Christus
preficiens ovibus suis beatum Petrum, non dixit ei : Tonde oves meas et
fac tibi vestes de lanis earum, nee dixit : Mutge oves meas et bibe vel
comede lac earum; nee dixit: Macta oves meas et manduca carnes ea-
rum; sed dixit: Pasce oves meas, idest serva, rege, custodi et servi eis
ad honorem meum et utilitatem ipsarum. §. Papa enim in beato Petro
solomodo aeeepit potestatem a Christo ad edificationem fidelium et non
ad destruetionem ipsorum, teste apostolorum 2 a ad Corinth. cap. X. et
ultimo l), qui non solum pro se, sed etiam pro aliis apostolis dicit sie
potestatem datam a Deo non in destruetionem, sed in edificationem. Hinc
dicit beatus Augustinus, ut habentur VIII. q. 1. Qui episcopatum*) : Qui
episcopatum, ait, desiderat, bonum opus desiderat ; exponere voluit scili-
cet apostolis, quid sit episcopatus, quia nomen est operis, non honoris.
Grecum est enim, atque inde dictum est vocabulum, quod ille qui preß-
citur, superintendit, curam eorum scilicet gerens ; scopos quippe intentio
est, ergo episcopos, si velimus, latine possumus superintendentes dicere,
ut intelligatur non esse episcopum, qui preesse dllexerit, non prodesse,
§. Hinc Crisostomus super illud Mth. : Reges gentium etc. ait3): Principes
mundi ideo sunt, ut dominentur minor ibus et eos servituti subiciant, et
usque ad mortem eis utantur ad suam utilitatem et gloriam; principes
autem ecclesie fiunt, ut serviant minoribus et ministrent eis, quecumque
aeeeperint a Christo, ut suas utilitates negligant et illorum procurent.
§. Hinc Origenes super eadem verba 4) ait : Scitis, quia principes gen-
tium dominantur eorum, idest non contenti tantum regere suos subditos,
violenter eis dominari nituntur, inter vos autem, qui estis mei. non est
hoc, quoniam sieud omnia temporalia in necessitate sunt posita, spiritu-
alia autem ä) in voluntate, sie et qui principes sunt spirituales pre-
lati, prineipatus eorum in dilectione debet esse positus, non in timore,
idest prelati niti debent diligi a sibi subiectis, procurando utilitatem
ipsorum, non timeri, tollendo iura libertates et res eorum, nisi in quan-
tum pro suis necessitatibus indigent rebus eorundem, ut sie aeeipere res
eorum necessitatis sit, sed servire spiritualiter ipsis sit voluntatis-

a) ms. folgt auspunktiert non sie.

1) 2. Cor. 10, 8 ; 13, 10.

2) c. 11. C. 8. q. 1.

3) Chrysostomus super Matth. Homil. 65 (66), ed. Montfaucon VII 731

4) Origines, Comment. in Matth. tj XII, Migne, P. Gr. 13, S. 1390, vetus
interpretatio.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 465

Hinc Gracianus, ut legitur VIII. q. 1. §. Hiis omnibus, ait1): Sacris
canonibus institatum est, ne quis sibi sui officii querat successorem.
Sed papali electione queratur, qui illorum utilitati digne deserviat,
qui illorum utilitatem, non sua lucra querat, qui Christi semen velit
suscitare, non divitias congregare, quod qui fratrem contempserit, iure ab
ecclesia repudiatur. §. Hec sententia ex quam plurimis canonibus sanc-
torum patrum colligitur evidenter, sicud patet s. VIII. q. 1 cap. Olim et
cap. In scripturis et cap. Clemens et cap. Sunt in ecclesia2), et in aliis
locis quam pluribus.

Cap. VIII. (foL 97 v). Nunc superest videre, ad quanta se extendaO
principatus papalis. Circa quod videtur mihi dicendum, quod omnia
possibilia principi et rectori mortali, que sunt necessaria ad procurandam
animarum salutem eternam et ad regimen et gubernationem fidelium, ad
papalem pertinent principatum; ita tarnen, quod modus nullatenus exce-
datur enormiterN> salvis rebus, iuribus et libertatibus alioruny nisi quod y
potest a sibi subiectis suas necessitates exigere, Nisi enim omnia talia
modo predicto pertinent ad apostolicum principatum, non esset per Chri-
stum sufficienter ecclesie sue provisum, sed in necessariis sibi deficeret,
cum sit necessarium ecclesie, ut omnia sibi prefato modo necessaria
per superiores valeant expediri. Aliter enim non esset uni gubernare
sufficientem habanti äuctoritatem subiecta, sed pro ea posset dici il lud
salvatoris : Ubi non est gubernator, populus corruet 3), nee modo esset
verificatum illud Christi loh. X 4) : Fiet unum ovile et unus pastor.

Cap. IX. Set quereret aliquis, que sunt iura et libertates aliorunO
que a potestate apostolici principatus regulariter eximuntur. §. Hie re-
spondetur, quod ad illa iura et libertates speetant omnia iura et liber-
tates infidelium, quibus ante incarnationem Christi et post licite et iuste
gaudebant. Que a fidelibus ipsis invitis tolli non debent, cum fidelesy
non debeant nee debuerint esse deterioris conditionis quam infideles,
sive fuerint ante sive post incarnationem Christi propter hoc, quod legi
perfecte libertatis, scilicet ewangelice, sunt subiecti. Quod etiam per
auetoritates Ambrosii, Augustini, Leonis supra allegatas et alias con-
similes aperte probatur. § Ex quo concluditur, quod ad iura et libertates,
specialiter laycorum, pertinent omnia illa, que ad dispositionem tempo-
ralium et negotiorum secularium requiruntur, quia omnia talia ad disposi-
tionem infidelium pertinebant et adhuc speetant. Quod etiam testatur beatusy
Petrus, quia ut legitur XI. q. 1 Sicut enim ait 5) : Sicut enim impietatis crimen
est tibi, o Clemens, neglectis verbi Dei studiis sollicitudines temporales

1) c. 7 C. 8.q. 1.

2) c. 8. c. 9. c. 13. c. 19. C. 8. q. 1.

3) Prov. 11, 14.

4) Joh. 10, 16.

5) c. 30. C. 11 q. 1.

Scholz, Texte. 30

466 xii. occam

suscipere seculares, ita unicuique laycorum peccatum est, nisi invicem sibi
etiam in hiis, que ad communis usum vite pertinent, operam fideliter
dent ; te vero facere securum ex hiis, quibus non debes instare, omnes
communiter elaborent. § Hinc idem apostolus, ut in capitulo precedenti le-
gitur hie : Hec vero opera que scilicet circa negotia secularia fiunt, que
tibi minus congracre diximus, exhibeant sibi invicem vacantes layei et
te nemo oecupet ab hiis studiis per que salus omnibus datur. Ex quibus
verbis colligitur, quod dispositio temporalium ad laycos spectat, quod
saltem est verum, quando inveniuntur idonei et fideles. Ut autem gene-
raliter explicetur, que speetant ad iura et libertates aliorum laycorum
et clericorum religiosorum et secularium, puto, quod huiusmodi sunt om-
nia illa, que nee bonis moribus nee hiis que in novo testamento docen-
tur, inveniuntur adversa, ut ab huiusmodi nullus christianus sine culpa
et absque causa rationabili et manifesta per papam valeat coherceri,
nisi ad abstinendum ab aliquo tali per votum, promissionem vel alium
quemvis modum sponte obligaverit semet ipsum vel per alium superio-
rem suum, cui debeat obedire, astringatur; et hec est libertas evangelice
legis que in sacris litteris commendatur.

C a p. X. Set querit adhuc aliquis, que sint in speciali illa. ad que
prineipatus apostolicus se extendit. §. Cui respondeo, quod ad papam,
sieud generaliter ad omnes episcopos, prout testantur sanetiones cano-
nice, spectat lectioni, orationi, verbi Dei predicationi et eultui divino ac
omnibus Ulis, que sunt necessaria et propria christianis ad vitam adipi-
scendum eternam et apud inf ideles non existunt, intendere ; specialiter
autem et principaliter papa, quia non potest omnia talia in omnibus par-
tibus terre per seipsum, providere debet utiliter et prudenter, modum
nullatenus excedendo, qualiter per inferiores eo salubriter disponantur.
Et illa est sollicitudo omnium ecclesiarum, quam papa debet habere, et
illa regulariter speetant ad ipsum, que omnia inter spiritualia numerantur.
§. In casu autem necessitatis vel utilitatis, que parificari potest necessi-
tati, quando omnes alii, ad quos speetarent, deficerent. posset et deberet
temporalibus se immiscere, dampnabilem et periculosam negligentiam
aliorum supplendo, et haberetur plenitudo potestatis, qua papa preeminet
et prefulget. qua regulariter vel casualiter omnia potest, que necessaria
regimini fidelium dinoseuntur. lila autem, que non sunt necessaria, ne
legem evangelicam legem efficiat servitutis,(in illo casu in quo remanent
non necessaria^) imperare non potest, quamvis spiritualia sint, licet eorum
.aliqua valeat suadere.

Cap. XI. Ad omnia vero per que nonnulli probare conantur, quod papa
habet maiorem potestatem, quam prescriptam, vel quod habet aliam pleni-
tudinem potestatis, ut scilicet tarn in temporalibus, quam in spiritualibus
omnia posset, in aliis operibus in speciali adducendo singularia a) respon-

a) ins. sui gloriam.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 467

detur. Quapropter in hoc compendio sufficiat inferre aliqua notabilia gene-
ralia, per que valebit intelligens ad illa omnia respondere, que predictis
adversantur.

Quorum primum est, quod sicud iuxta predicta illa verba Christi
Math. XVI. ad beatum Petrum ') : Quodcumque ligaveris etc. cum suis
exceptionibus debent intendi, ita etiam canones, quibus asseritur, quod
in omnibus obediendum est pape, cum suis exceptionibus debent intendi.
Aliter enim potestas pape esset equalis potestati divine et posset de
iure imperatorem ac omnes reges et principes et universos mortales
privare imperio, regnis, principatibus et generaliter omnibus rebus suis
et sibi accipere seu retinere vel aliis quibuscumque etiam personis vili-
bus assignare, quod tollit et destruit libertatem perfectam evangelice legis.
§. Secundum est, quod legum, etiam papalium, quedam sunt obligatorie, ^
quamvis moribus utentium nullatenus approbentur, et quibus absque
certa scientia vel tollerantia pape per quamcumque consuetudinem dero-
gari non potest; et quedam sunt nullatenus obligatorie, nisi moribus uten-
tium approbentur, di. IUI. § Leges instituuntur2) Et ideo canones et
auctoritates alie, quibus asseritur, (fol.98) quod constitutionesapostolice
omnes astringunt, intelligi debent de hiis constitutionibüs apostolicis,
que sunt obligatorie, licet moribus utentium minime approbentur, que
sunt scilicet facte super hiis, que sunt necessaria ad regimen fidelium,
salvis iuribus et libertatibus aliorum, et non de aliis, que non obligant,
nisi fuerint moribus utentium approbate. § Tertium est, quod sicud res a) /
temporales multas, scilicet superhabundantes, non ex necessitate, sed
ex largitate dederunt imperatores et reges ac alii fideles pape, quas non
poterat vendicare iure divino, ita iurisdictionem et potestatem in multis
sibi sponte, non ex necessitate dederunt, que ex iure divino sibi minime
competebant. Et ideo multe auctoritates, loquentes de potestate pape,
de illa quam habet ex iure humano et non ex iure divino debent intel-
ligi, que tanta est, quantam sibi dederunt fideles; et si aliquando dubite-
tur, quanta sit, ita, ut interpretatio sit necessaria, huiusmodi interpretatio
non spectat ad papam, sed vel spectat ad illum, qui talem potestatem
dedit pape et ad successorem eius, vel iuxta prudentiam et consilium
sapientis sincerum zelum habentis, sive fuerit subditus, sive prelatus, si
talis viri copia possit haberi, est interpretatio benignior, humanior, ratio-
nabilior et verisimilior amplectenda.

C a p. XII Quamvis per predicta possit studiosus ad obiectiones
nnumerabiles respondere, tarnen ad unam duxi specialiter respondere,
que talis est. Communitas fidelium uni capiti et iudici supremo debet

a) ms. reges.
1) Matth. 16, 19.

Dictum Gratiani zu c. 3. dist. 4.

468 xn. occam

esse subiecta, quantum ad omnes causas et casus, que possunt accidere,
quia aliter nequaquam esset optime ordinata, eo quod vel haberet plura
capita vel capite omnino careret, quorum utrumque monstruosum est
censendum. Sed nullus preter papam a) est capud cunctorum fidelium
quantum ad omnia; quia non imperator, cum spiritualia nequaquam
spectent ad ipsum ; ergo pape, quantum ad omnia, communitas fidelium
est subiecta. §. Ad quam respondeo, quod sicut archiepiscopus in archi-
episcopatu et patriarcha in patriarchatu suo est capud primum et supre-
mus iudex in spiritualibus, licet non posset cognoscere de causis subdi-
torum. nisi perb) approbationem vel alium modum concessum a iure deferan-
tur ad ipsum, IX. q. III. Conquestus l) ; et ideo non est regulariter et ordinarie
iudex omnium in patriarchatu suo vel archiepiscopatu degentium quan-
/tum ad omnia: sie licet non c) omnes fideles sint immediate subiecti in
omnibus pape, nee papa in multis casibus fit iudex ipsorum, tarnen quia in
omni causa necessario diffinienda per iudicem regulariter vel casualiter
iure divino potest esse iudex, ideo concedendum est, quod papa sub
Christo est caput et iudex summus omnium fidelium. Non sie imperator,
quia imperator, in quantum imperator, cum multi veri imperatores fue-
rint infideles, non debet se etiam casualiter spiritualibus immiscere, licet
si est fidelis, in quantum fidelis, de multis causis spiritualibus in multis
casibus se intromittere teneatur, et preeipue de fidei causa, que ad
omnes omnino pertinet christianos, di. XCVI. Ubinam2) et cap. Nos ad
fidem 3).

Cap. XIII. Collige ex predictis, in quibus consistat sublimitas
apostolici prineipatus, quia consistit in tribus : primo in hoc, quod est
respectu spiritualium, que sunt secularibus digniora, di. XCVI. Duo4);
seeundo in hoc, quod est respectu liberorum, non respectu servorum, quia
iure divino nullus est servus pape, licet aliqui sint servi pape seu Romane
ecclesie iure humano, sieud ex auetoritate beati Augustini super Iohan-
nem, que ponitur di. VIII. cap. Quo 5) colligitur. Tertio in hoc, quod
papa iure divino regulariter vel casualiter omnia potest, que sunt neces-
saria regimini et gubernationi fidelium, quamvis eius potestati ordinarie
et regulariter sint certi termini constituti, quos regulariter transgredi
sibi non licet; et qui sint Uli, claret ex predictis, licet non liqueat, qut
sint casus, in quibus licent sibi illa, que nequaquam sibi regulariter sunt
concessa. Et forte de eis non potest dari certa regula generalis, sed in

a) ws. papam preter. b) Am Rande später nachgetragen von andrer
Hand. c) Ueber geschrieben,

1) c. 8. C. 9. q. 3.

2) c. 4. dist. 96.

3) c. 2. dist. 96.

4) c. 10. dist. 96.

5) c. 1. dist. 8.

f) DE 1MPERAT0RUM ET PONTIFICUM POTESTATE 469

eis est cum maturitate maxima procedendum iuxta discretionem et con-
silium sapientissimorum virorum iustitiam sincerissime, sine omni per-
sonarum acceptione zelantium, si possunt haberi, sive pauperes sint sive
divites sive subiecti sive prelati. Si autem talium copia haberi non
possit, supersedendum est, ne papa ex ignorancia, qua de facto sepe
laborat, periculose terminos transgrediatur antiquos et sententias ferat,
que ipso iure divino sunt nulle.

C a p. XIV. Sane quia nonnulli, etiam qui se reputant eruditos,
affirmant, quod sententia pape in nullo casu ipso iure potest esse nulla,
allegantes illa verba Gregorii, que ponuntur XI. q. III. cap. 1 ') : Sententia
pastoris sive iusta sive iniusta timenda est, monstrandum est, quod licet
illa verba Gregorii sint regulariter vera, tarnen secundum iura in multis
casibus fallunt, etiam loquendo de sententia veri pastoris et non solum
de sententia illius qui putatur esse pastor et non est. Fallunt enim, si
sententia etiam veri pastoris lata est contra leges vel canones, extra de
sententiis et re iu. cap. 1. a). Ex quo conclude, quod sententia etiam veri
vicarii Christi non est timenda, si contra ius divinum vel contra ius
naturale feratur, quia utrumque nobilius est et dignius ac magis indis-
pensabile et minus solvi potest, quam leges et canones, et minus potest
contra ipsa vicarius Christi, quam prelati inferiores contra canones. §
Fallunt etiam, quando sententia continet intollerabilem errorem, extra de
sentent. exe. cap. Per tuas 3). Adhuc fallunt, quando sententia lata est
in eo casu, in quo subditus est exemptus extra de excessibus prela-
torum, Cum ad quorundam *). Et ita fallunt, quando fertur sententia
contra quecumque in illa causa et in illo casu, in quo non est subditus ;
potest enim quis in eadem causa primo non esse iudex, et postea
iudex, sieud archiepiscopus in causis subditorum suffraganeoium suorum
ante approbationem non est iudex, et post approbationem est iudex, IX.
q. III. Conquestus 5). §. Ad hoc fallunt verba predieta Gregorii, quando
sententia lata est contra subditum in causa, quantum ad quam subditus
est maior pastore suo, ferendo sententiam contra ipsum, sieud delegatus
a principe est maior suo episcopo, quantum ad causam sibi delegatam,
extra, de excessibus prelatorum, Dilectus 6) in glossa et extra de off.
iud. delegati, Sane 7). §. Fallunt etiam, quando sententia lata est post
appellationem legitime interdietam, extra de sent. exeorn. preiat., Per

1) c. 1. C. 11. q. 3.

2) c. 1. X. de sent. et re iud. (2,27).

3) c. 40. X de sent. exeom. (5,39).

4) c. 7. X de excess. prael. (5,31).

5) c. 8. C. 9. q. 3.

6^ c. 13. X. de excess. prael. (5,31).

7) c. 11. X. de off. et pot. iud. deleg. (1,29).

470 XII. OCCAM

tuas !). §. Hiis modis et forte aliquibus aliis fallunt verba predicta Gre-
gorii, quando sententia lata est a vero pastore ; de quibus non est dubium,
quin fallant, quando lata est ab illo, qui non est verus pastor, quamvis
putetur esse verus pastor.

(fol. 98 v). C a p. XV. Hiis visis monstrandum est, qualiter ecclesia
Avinionica, universis Christi fidelibus graves iniurias inferens et enormes,
christianis omnibus nititur tyrannice principari, quod ut liberius faciat
et absque omni timore, non absque a) nota tyrannidis prosequitur eos,
qui de potestate sua, etiam recta intentione, non metuunt disputare, ita
ut in universalibus et aliis studiis nullus doctor vel lector aliquam que-
stionem de potestate pape ad disputandum et determinandum proponere
vel recipere audeat quoquomodo, cum tarnen disputare de potestate pape
non intentionem tollendi vel minuendi eam aut revocandi in dubium ea,
que circa ipsam sunt tenenda, sed intentionem confutandi circa ipsam
errantes sive minuendo sive plus quam expedit ampliando eam, et ea,
que de ipsa sunt ignota, ad publicam noticiam deducendi, tarn pape quam
subditis omnibus debeat esse gratum et acceptum, eo quod scire, quam
et quantum et quo iure papa habeat potestatem. necessarium b) est utrisque.
Hoc enim necessarium c) est subditis, ut tantum et non plus, quam expedit,
sint subditi, ut Gregorius ait, prout legitur II. q. VII. Admonendi2): Ad-
monendi subditi, ne plus, quam expedit, sint subditi. Hoc etiam neces-
sarium est pape, ne transgrediatur terminos antiquos, quos posuerunt
patres sui. Quare si papa timorem incusserit disputantibus de potestate
eius, merito ostendit se suspectum, quod non intendit legitimis finibus
proprie potestatis esse contentus, sed sibi subiectis principari tyrannice;
quia sicut apparet subditum, qui Judicium refugit, de iustitia esse diffu-
sum, XI. q. 1. Christianis, extra de presumpt. Nullus, III. q. IX. Decer-
nimus, di. LXXXIII. Honoratus 3), sie superior qui offenditur aut tur-
batur, si subditi disputando, allegando, opponendo, respondendo, studendo
et aliis modis scire nituntur, qua super ipsos sit preditus potestate,
merito est suspectus habendus, quod non proponit infra fines potestatis
legitime ambulare. §. Iniuriatur igitur ecclesia Avinionica scolasticis et
aliis ineutiendo timorem, ne de potestate pape audant disputare et quod
per scripturas autenticas et rationes de ea invenerint publicare d). §. Nee
obstat, quod XVII. q. IUI. c. Nemini4) et ff. Comittitur 5), asseritur.

a) n. a. übergeschr. b) ms. necessaria. c) ms. hecessaria. d) ms,
puplicare.

1) c. 40. X. de sent. exeom. (5,39).

2) c. 57. C. 2. q. 7.

3) c. 12. C. 11. q. 1 ; c. 4. X. de presumpt. (2,23) ; c. 10. C. 3. q. 9. ; c* .
dist. 74.

4) c. £0. C 17. q. 4.

5) Dig. 48, 13, 1. 11 ? vgl. Gratian zu c. 29. C. 17. q, 4, § 1.

f) DE IMPERATOKUM ET PONTIFICUM POTESTATE 471

quod non licet disputare de potestate summi pontificis, quia hoc non
licet intentione minuendi potestatem summi pontificis vel revocandi in
dubium ea que circa ipsam sunt tenenda, sicud tali mala intentione
non licet disputare de potestate imperatoris, C. de crimine sacrilegii,
lege Disputare *), nee de fide catholica, C. de summa trinitate et fi. ca. lege
Nemo a), sed disputare de omnibus illis bona intentione vel cum discre-
tione debita et circumspeeta, est inter utilia et necessaria communitati
fidelium reputandum- Nee sunt predicto modo in servitutem catholici
redigendi contra libertatem evangelici legis.

Cap. XVI. Non solum autem fas est literatis viris, quam papa
habeat potestatem discrete et bona intentione inquirere, sed etiam expe-
diens et necessarium est, eis de operibus eius, si bono animo non pos-
sunt fieri, iudicare, idest quod mala sunt et reprehensibilia reputare,
atque hoc pro loco et tempore asserere et aliis intimare, quia de
manifestis licet unieuique iudicare, extra de regulis iuris, Estote3). Licet
igitur pro facto pape Sit presumendum, quando bono animo fieri possit,
tarnen quando est tale, quod bono animo fieri nequit, sicud est fornicatio,
bonorum oppressio, rerum alienarum vel iurium invasio vel detentio, veri-
tatis dampnatio, heresum doctrinatio, diffamatio innocentium, pacis tur-
batio, aggressio hostium, partialitas, indignorum pronunciatio, dignorum
obiectio, symonia, superbia, avaritia, seminare discordias, distrahere,
mentiri, tyrannis, homieidium et huiusmodi, licet unieuique iudicare, ymo
talia opera pape dampnabilia censere tenentur teste Gregorio, qui in morali-
bus, et legitur di. 46. Sunt nonnulii4), ait: Sanctus vir, sicud mala de bonis
non existimat, ita iudicare bona de maus recusat. Cum igitur papa
sicud et ceteri, sit ex suis fructibus cognoscendus, Matth. VII 5), si opera
süa ex natura sua sint mala, qui ipsum sanetum vel iustum dixerit, eterna
dampnatione dignus est, iuxta illud Ysaie V^6): Ve, qui dicitis bonum
malum et malum bonum, et etiam abhominabilis est apud Deum, quia se-
eundum beatum Ieronimum, ut legitur XI. q. III. Si quis 7) : Si quis
dixerit iustum iniustum et iniustum iustum, abhominabilis est uterque
apud Deum, sicut qui sanetum dicit non sanetum et rursum non sane-
tum asserit sanetum, abhominabilis est uterque apud Deum. Sicud igitur
abhominabilis est apud Deum, qui papam sanetum dicit non sanetum et
papam iustum dicit iniustum, sie ille abhominabilis est apud Deum, qui

1) C. 9,29, 1. 2.

2) C. 1, 1, 1. 4.

3) c. 2. X. de reg. iur. (5,41).

4) c. 2. dist. 46.

5) Matth. 7, 16.

6) Isai. 5,20.

7) c. 37. C. 11. q. 3.

472 xii. occam

papam non sanctum, cuius videlicet opera non possunt bono animo fieri,
dicit sanctum et qui talem papam iniustum dicit iustum.

C a p. XVIIm. Videndum est itaque, que sunt opera Avinionice
ecclesie, que bono animo fieri nequaquam possunt, per que aliis iniu-
riari dinoscitur. §.■ Et quidem primo sciendum est, quod specialiter iniu-
riatur Romano imperio, vendicando sibi pinguius ius temporale super
ipsum, quam super alia regna; nam tale ius super Romanum imperium
non habet neque a iure divino nee a iure humano. Non a iure divino,
quia de huiusmodi iure super Romanum imperium in scripturis divinis
nihil habetur ; nee a iure humano, quia talis iuris humani alius quam
imperator conditor esse non posset. Imperator autem tale ius super
imperium in preiudicium successorum suorum pape dare non posset; licet
enim res aliquas que speetant ad imperium aliis dare possit, imperium
tarnen a) non potest homini subiugare, ut minus iuris habeant successores
sui, quam ipse, cum non habeat imperium par in parem, et verus suc-
cessor eodem iure uti debeat, quo ille, in cuius ius succedit, extra de re-
gulis iuris, Si quis, libro 60 ').

C a p. X V 1 1 1. Ex hiis colligitur, quod ecclesia Avinionica enormiter
iniuriatur Romano imperio, subiciendo sibi tyrannice, specialiter in Italia,
civitates, castra et alia bona imperii, quia alibi non potest tyrannidem
suam per temporalem potentiam exercere. §. Nam si papa, sieud ostensum
est prius, non debet se secularibus negotiis implicare, multo magis non
debet res temporales aliorum absque consensu ipsorum sibi usurpare
vel appropriare« Nam sieud aperte innuitur XII. q. II. Sicud eccle-
sia a), nulla ecclesia debet res alienas invadere.

C a p. XIX. Adhuc per predieta ostenditur, quod ecclesia Avinio-
nica iniuriatur Romano imperio, asserendo imperium esse a papa, quia
cum, sicud ostensum est, papa non habeat pinguius ius super Romanum
imperium, quam super regnum Francie et alia regna, que non sunt a
papa, ut liquido (fol. 99) constat, et papa innuitur specialiter de regno
Francie, extra qui filii sunt legitimi, Per venerabilem, concluditur ma-
nifeste, quod Romanum imperium non est a papa. §. Amplius Romanum
imperium fuit ante papatum, ergo in sui prineipio non fuit a papa et per
consequens nee post institutum papatum est a papa ; et ex isto sequitur,
quod si papa in aliquo, nisi forte petendo specialiter necessitates suas
ab imperatore;' si est fidelis, pro eo quod est specialiter episcopus urbis
Romane^ se in aliquo intromittit de Romano imperio ipsis invitis, ad quos
spectat dispositio eiusdem imperii^ aliter quam de aliis regnis vel aliter
quam ab imperatoribus ordinatum extitit) sive vacante imperio sive non

a) ras. folgt nochmals imperium.
c. 46. de reg. iur.inVIto. (5,12).
49. C. 12 q. 2.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 473

vacante, eidem iniuriatur imperio, mittendo falcem suam in messemalie-
nam, quia talem potestatem non optinet super Romanum imperium
neque a iure divino neque iure humano. §. Nee videtur etiam vere Ro-
mane ecclesie consuetudinem antiquam allegare, nisi sit rationabilis et
prescripta et modis legitimis sit indueta, quod de multis impossibile, de
multis difficile est probare. Et certe multe consuetudines, quas ecclesia
Avinionica pro se allegat contra imperium, duabus viis prineipalibus,
includentibus quam plurimas, possunt faciliter reprobari et annullari,
ostendendo videlicet, quod vel non sunt rationabiles, vel quod nequaquam
legitime sunt prescripte. §. Potest autem ostendi, quod consuetudo non
est rationabilis, si esset contra ius divinum vel contra bonos mores, si
est periculosa, si est scandalosa, si est preiudicialis bono communi vel
etiam alicui persone, cui non possunt licite tolli iura et libertates sue,
et aliis modis. §. Quod etiam consuetudo nequaquam legitime sit pre-
scripta, potest multis modis ostendi, sieud per iura canonica et civilia
liquet aperte./

C a p. XX. Adhuc ecclesia Avinionica iniuriatur Romano imperio x
asserendo, quod ad ipsam spectat admissio seu approbatio electi in regem
seu imperatorem Romanorum, ita ut ante talem admissionem seu appro-
bationem non possit de iure nulluni regimen et titulum sibi assumere
nee se administrationi regni seu imperii immiscere. Nam sieud ostensum
est prius, papa non habet pinguius ius super imperium seu super per-
sonam imperatoris, quam super alia regna et alios reges. Alia autem
regna et alii reges, saltem plures et plura, nequaquam taliter subiciuntur
pape, ut ante admissionem seu approbationem a papa non possint de iure
nulluni regimen et titulum sibi assumere et se administrationi regnorum
suorum immiscere; ergo nee electus in regem seu imperatorem Roma-
norum taliter pape est subiectus. Talis enim specialis subiectio impe-y
ratoris nee est de iure divino, ut liquet omnibus intelligentibus scrip-
turas sacras, nee ex iure gentium, quod precessit imperium, nee ex iure
civili, ut patet. §. Nee est ex iure canonico, quia papa non habet pote-
statem subiciendi sibi taliter imperatorem, sicut nee habet potestatem
subiciendi sibi taliter alios reges ; nee ex consuetudine est talis
subiectio, quia consuetudo non habet vim legis, nisi sit rationabilis a), )
extra de consuetudine cap. ultimo *), presertim que iuri vel libertati, que
tolli non debet ab invito, preiudicare dinoscitur. Per consequens b) autem
consuetudo huiusmodi subiectionem imperatoris inducens non esset ra-
tionabilis, nee prescribi valeret. Quod non esset rationabilis, patet tum
quia derogaret imperiali dignitati, eo quod huiusmodi electus non esset
verus successor priorum electorum in imperatores, qui taliter summo

a) folgt Rasur. b) verwischt.

1) c. 11. X. de consuetud. (1,4).

474 xn. occam

pontifici subiecti non fuerunt, quia non posset uti omni iure, quo i 11 i usi
fuerunt ; tum quia derogaret bono communi. Nam tarn ex malicia pape,
qui sepe imperio adversatur, quam ex vacacione apostolice sedis, que 6
annis aliquando duravit et multo pluribus durare valeret, possent inter
subiectos imperio guerre pericuiose et alia innumera mala oriri, que
absque imperatore sedari non possent et quo administrante cessarent.
Quare expectando admissionem seu approbationem a papa bonum commune
periret. §. Ex istis concluditur, quod talis consuetudo legitime prescribi
non potest, quia nulla consuetudo, que non est rationabilis, potest legi-
time esse prescripta- Quod etiam probatur per hoc, quod consuetudo
introducta ab aliquo vel aliquibus in preiudicium alterius, presertim, qui
in huiusmodi non est inferior illo vel illis, a quo vel a quibus eadem
consuetudo noscitur introducta, non preiudicat illi, nisi introducta sit
illo sciente et intendente, quod sibi preiudicet. Nam ut dicit glossa di.
VIII. super cap. Frustra ') : Ad hoc quod consuetudo preiudicet iuri et
eadem ratione persone, que non est subiecta in huiusmodi, requiritur,
quod sit antiqua et approbata, ab illo scilicet, cui preiudicare debet :
scilicet quod sepius electi in regem Romanorum non fecissent predicta
ante admissionem et approbationem a papa ; sed de facto taliter admissi
et approbati fuissent, tum non potuerunt intendere, quod talis admissio
vel approbatio preiudicaret successoribus suis, cum non habeat imperium
par in parem, extra de elect. a) ; et si hoc esset, successores eorum non
essent veri successores illorum, a quibus initium sumpsit imperium ;
quare nomina Cesaris et Augusti sibi usurpare deberent. §. Amplius
imperator solutus est legibus, quod precipue veritatem habet de
legibus positivis imperialibus; quare consimiliter solutus est con-
suetudinibus, que vim legis habere non possunt, nisi imperali auc-
toritate. Sed consuetudo supradicta, si fuisset, non haberet vim
legis, nisi auctoritate imperiali, quia contra scientiam et voluntatem
imperatoris non potuit introduci. Ergo imperatores sequentes ad ipsam
non tenentur, et ita talis consuetudo contra imperialem prescribi non
potest. Rursus sicud usucapio introducta est legibus Romanorum, di. 1. Ius
quiritum3), ita etiam prescriptio est introducta legibus Romanorum. Im-
perator autem huiusmodi legibus est solutus; ergo talis consuetudo con-
tra imperatorem prescribi non potest. §. Papa consuetudinem tarn preiu-
dicialem alteri et presertim tante dignitati, sicud est imperialis sublimi-
tas, non potest facere ius, etiam si esset possibile, quod faceretur, nisi
sit optenta contradictorio iudicio, teste glossa, que extra de verb. signif.
super cap. Abbate*), ait: Ad hoc enim ut consuetudo valeat, oportet

1) c. 7. dist 8.

2) c. 34. X. de elect. (1,9).

3) c. 12. dist. 1.

4) c. 25. X. de verb. sig. (5,40).

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 475

ut sit optenta contradictorio iudicio, si ex adverso negetur consuetudo,
quod etiam dicit glossa extra de consuetud. super cap. ultimo ') et di.
VIII. super cap brustra a). Sed talis consuetudo, ut electus in regem
Romanorum seu imperatorem abstineret (fol. 99v) a predictis ante admis-
sionem seu approbationem per papam, numquam fuit optenta contradictorio
iudicio, ergo non preiudicat sie electo. Adhuc electus ad aliquam digni-
tatem, qui confirmatione non indiget. potest sibi nomen huiusmodi digni-
tatis assumere et se administrationi eiusdem dignitatis immiscere, licet
non admittatur nee approbetur ab illo, qui non est eo, quantum ad
huiusmodi dignitatem, superior. Propter hoc enim papa, quia nequaquam
ab alio confirmatur, statim administrare potest eo ipso, quod est electus»
licet ab aliquo nullatenus admittatur vel approbetur. Electus autem in
regem Romanorum confirmatione non indiget, nee quantum ad dignitatem
imperialem inferior est papa. Ergo statim eo ipso, quod est electus,
potest nomen regium et titulum sibi assumere et se administrationi im-
perii immiscere.

Cap. XXI. Liquet per prescripta, quod isti Avinionenses rerum et
iurium imperialium insatiabiles appetitores et rapacissimi invasores res et
iura imperii, que absque imperatorum donatione seu concessione acce-
perunt, quorum nonnulla hostiliter invaserunt, etiam si essent vera et
Romana ecclesia, iniuriose et tyrannice et iniuste detinere noseuntur. Quia
si Romana ecclesia bona eiusdem ecclesie non armis et potentia seculari,
sed iudicio debeat vendicare, XVI. q. 6. Consuetudo*), multo magis bona
imperii et quecumque alia non debet armis invadere, ymmo nee fas est ei
huiusmodi bona a rebellibus vel non subiectis imperio gratis oblata reci-
pere, XVII. q. ultima Quicumque 4).

Cap. XXII. Ad hoc isti libidine dominandi prostrati et penitus
excecati tanta aviditatis et rapacitatis rabie sibi Romanum imperium
gestiunt subiugare, quod inter prineipes et populos imperii discordias,
seditiones et guerras in tocius christianitatis periculum, cum veritas ipsa
dicat B) : Omne regnum divisum contra se desolabitur, confovere non
desinunt et augere ac novas perperam suscitare, ut sie ad desiderium
suum iniquum unam partem deeeptorie protrahentes, illa mediante aliam
omnino destruant et prosternant et sie tandem in servitutem redigant
universos. Hoc impiissime hiis diebus tarn notorie peregerunt, quod
nulla possunt tergiversatione celari, dum falsis processibus et de iure
nullis contra imperatorem publice divulgatis alium in regem eligi pro-
curarunt.

1) c. 11. X. de consuet. (1,4).

2) c. 7. dist. 8.

3) c. 1, C. 16. q. 6.

4) c. 43. C. 17 q. 4.

5) Matth. 12, 25.

476 xii. occam

C a p. XXIII. Nee possunt se aliqualiter excusare dicendo, quod
hoc fecerunt propter fidem et honorem ecclesie conservandum; quia si
rite examinaretur causa, que vertitur inter imperatorem et ipsos, non
ipse in hiis, que sibi imponunt, sed ipsi, sieud et in plurimis aliis, prout
inferius ostendetur, probarentur errare et errores suos pertinaciter de-
fendere. Quod tarnen de ipso probari non posset, etiam esto, quod erra-
ret, cum semper fuisset paratus se corrigere, si legitime convinceretur
errare. Et esto, quod in omnibus, que sibi imponunt, esset eulpabilis
iudicandus, et ipsi essent veri pastores ecclesie, ad tantam tarnen et tarn
periculosam stultitiam procedere non debebant propter infinita pericula,
que ex ipsa toti christianitati et ipsismet imminere valerent. Presertim,
cum imperator invitus et coactus guerris et preliis se nullatenus immis-
cere noscatur, ad que ad ipsorum fortasse ultimam deiectionem eum
compellunt, non attendentes, quod propter scandala, discensiones et pericula
sunt crebro etiam que alias essent iusta et licita dimittenda, teste Au-
gustino, qui ad Bonifacium di. L. Ut constitueretur1), ait : Ubi per gra-
ves dissencionum scissuras non huius auf illius hominis periculum, sed
populorum strages iacent, detrahendum est aliquid severitati. §. Hinc Au-
gustinus, ut legitur XXIII. q. IUI. Non potest2), de huiusmodi stultis
processibus, sententiis et consiliis dicit: Consilia separationis, idest ex-
communicationis et damnationis, et inania sunt et perniciosa atque sacri-
lega, quia impia et superba sunt et plus perturbant infirmos bonos,
quam conigunt animosos malos. Si hec dicit Augustinus de sententiis
et consiliis separacionis, quando contagio precandi multitudinem invasit,
quid dicetur et fiet de sententiis et consiliis separacionis, quando multitudo
amplectitur a) et sequitur veritatem atque iustitiam ? §. Re vera iuxta de-
siderium apostoli ad Gal. V 3) abscindendi sunt, qui multitudinem sie
conturbant, et seculari potentia conterendi ! §. Nee possunt isti excusari,
si asserant se fecisse propter servandas res et libertatem ecclesie, quia,
esto quod imperator invaderet res ecclesie, non tarnen deberet tarn peri-
culose contra ipsum talia attemptare, sed oporteret eos in tali casu ser-
vare doctrinam Christi, Matth. V.4): Ei qui vult tecum in iudicio conten-
dere et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium, et Luce III0 5) : Ab
eo qui aufert tibi vestimentum et tunicam, noli prohibere, et qui aufert
tibi b) que tua sunt, ne repetas- Nee deberent presumere talia propter
libertatem ecclesie, quia libertas ecclesie, sieud et honor temporalis

a) ms. folgt getilgt : veritatem.
bj tns, folgt getilgt : vestimentum.

1) c. 25. dist. 50.

2) c. 32. C. 23. q. 4.

3) Galat. 5, 12.

4) Matth. 5, 40.

5) Luc. 6, 29.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 477

ipsius inter bona minima computatur; et ideo, sicud in tali casu relin-
quende essent res temporales, ne res temporales quieti et paci fidelium
preferantur, sie in tali casu esset libertas ecclesie deserenda et esset
sequendum consilium et doctrina Augustini in preallegato capitulo Non
potest l) dicentis : Non potest esse salubrior a multis correptio, ubi
non ille corr/pitur, qui non habet sociam multitudinem. Cum igitur idem
morbus plurimos oecupaverit, nihil aliud restat boni scilicet, quam dolor
et gemitus. Cum igitur ecclesia Avinionica iniuste contra imperatorem
innocentem processerit, sequitur, quod inexcusabiles sunt censendi, etiam
si in tali casu contra nocentem procedere tenerentur taliter./

Cap. XXIV. Non solum autem Romano imperio, sed etiam quan-A
tum ad res ecclesiasticas ecclesia Avinionica iniuriatur viris christianis,
aliter ordinando de eis et disponendo, quam ordinaverunt Uli, qui dede-
runt. Ad cuius evidentiam sunt duo scienda. Primum est, (fol. 100)
quod clericis quedam bona temporalia debentur iure divino, illa scilicet,
que sunt necessaria pro eorum necessitatibus relevandis ; quedam autem
non debentur eis iure divino, bona scilicet superhabundantia. que pro
pauperibus sustentandis, ecclesiis fabricandis, hospitalitatem sanciando
et aliis piis causis eis imperatores et reges ac fideles alii non ex neces-
sitate, sed ex sola devotione et pia largitione dederunt. §. Secundum y
est, quod secundum leges consonas rationi quilibet intra dicionem rei
sue, quam tradere non tenetur, sed ex pura libertate tradit seu donat,
legem, conditionem, modum et pactum, quod vult, potest imponere a),
dummodo a ratione vel lege b) debet huiusmodi lex, conditio, modus vel
pactum a re perservari. §. Ex hiis concluditur, quod ecclesia Avinionica
ordinans et disponens de rebus ecclesiasticis clericorum sive secularium
sive religiosorum aliter, quam ordinaverint illi, qui dederint,scilicet tollendo
ab eis et aeeipiendo sibi vel aliis tribuendo clericis, iniuriatur c) eisdem ; et^
ideo papa vel gerens se pro papa, si de bonis superhabundantibus cleri-
corum dat deeimas vel aliam aliquam certam partem alicui clerico vel
laico, vel etiam aeeepit pro seipso, ipsis iniuriam irrogat manifestam,
nisi donans res huiusmodi clericis talem papa concesserit potestatem.
Et ideo quia in privilegiis prineipum, qui dotaverunt ecclesias, non ha-
betur, quod ipsi talem super rebus, quas dederunt ecclesiis, pape con-
cesserunt potestatem, papa de rebus ecclesie taliter se intromittere mi-
nime potest; et ideo si imperator, rex vel prineeps d) iuvare pro piis causis
de rebus superhabundantibus ecclesie, quas ipse vel predecessores sui
dedit vel dederunt ecclesiis, non debet petere subsidium a papa de
huiusmodi rebus, nisi forte papa ex consuetudine colorata scienter in jr

3.) ms. impetere. b) Es sind offenbar einige Worte ausgefallen ;

erg. etwa: superiori non sit prohibitum (cf. Vat. 4115 f. 148 v.), et c) ms,
iniuriantur. d) Es scheinen ein paar Worte zu fehlen,

1) c 32. C. 23. q. 4.

478 xn. occam

aliqua regione talem optinuerit potestatem ; sed auctoritate propria in
casu necessitatis pro piis causis potest ab ecclesiis subsidium po-
stulare.

C a p. X X V. Adhuc ecclesia Avinionica iniuriatur imperatori et
aliis fidelibus quantum ad res datas Romane ecclesie, vetando eis ius
exigendi tributum et censum, quod pro eis solvebatur, antequam essent
date Romane ecclesie. Nam vera Romana ecclesia non potest privare
imperatorem et fideles alios huius iuris rerum earum a), que sunt date
Romane ecclesie ; nam res transit cum onere suo, sicut testantur leges
canonice et civiles. Si igitur possessores et predia antequam darentur
Romane ecclesie, solverant censum et tributum, et nunc solvere debent,
nisi possit ostendi, quod dantes tali modo eas dederunt, quod non sol-
verent. §. Amplius si imperator et fideles privati sunt iure exigendi
huiusmodi tributum et censum de rebus Romane ecclesie, aut privati sunt
a iure aut ab homine ; si a iure, aut a iure divino aut a iure humano. Non a
iure divino, quia de hoc in scripturis divinis, in quibus ius divinum
habemus, di. VIII. Quo iure1), nihil habetur; nee a iure humano
quia ius humanum in legibus imperatorum habemus. Igitur si impera-
tores talem immunitatem non dederunt rebus Romane ecclesie, ipsam
non habent. Nee imperatores nee alii privati sunt huiusmodi iure ab homine,
quia nee a papa, cum potestas pape ad temporalia regulariter minime
se extendat, nee papa habeat potestatem tollendi iura et libertates
aliorum. Sed superius ostensum est, quia hoc est contra libertatem legis
evangelice, per quam quilibet gaudere debet iuribus et libertatibus suis,
nisi ipse sponte renunciaverit eis vel piopter eulpam aut ex causa
rationali et manifesta sit privandus : nee ab alio homine, quam a papa
sunt privati huiusmodi iure, sieud patet.

Cap. XXVI. Causa brevitatis ommitto ad presens probare, pre-
sertim quia in aliis operibus exquisite probatum existit, quare ecclesia
Avinionica cupiens omnibus, quod essent eius vilissimi servi, cum auste-
ritate et potentia imperare, iniuriatur eisdem, ac fideles multo deeipit
et totam christianitatem conturbat, videlicet usurpando sibi potestatem,
quam non habet b), in privando fideles clericos et laicos rebus, iuribus
et libertatibus suis, in humeros ipsorum onera importabilia imponendo ;
res tarn Romane ecclesie, quam aliarum in abusus multimodos expendendo;
inter christianos guerras, seditiones et discordias proereando et susci-
tatas fovendo ; suos partialiter promovendo et nationes alias contemp-
nendo; iuramenta licita relaxando ; subiectos prineipibus et aliis a
fidelitate et debito obsequio absolvendo ; vota facta Deo remittendo
vel ad libitum commutando ; ecclesias cathedrales et alias canonica

a) ms, eorum. b) ms. l:abent.
1} c. 1. dist. 8.

f) DE IMPERATORUM ET PONTIFICUM POTESTATE 479

electione privando et de rebus earum ut Übet disponendo ; per iniquas
sententias et processus iniustos laqueum ponendo simplicibus; religiosos
nonnullos ad maiorem artitudinem, quam regula eorum contineat, obli-
gando vel maiorem relaxationem concedendo vel ut ad seculum redeant
indulgendo et inter eos statuta illicita faciendo ; doctrinas catholicas et
que fidei Christiane non obviant, condempnando et profectum scientie
multipliciter impediendo et cogendo litteratiores et intelligentiores eis, ut
in eorum obsequium suum intellectum contra rationem et scripturas
sacras captivent; de factis suis et scripturis reddere rationem volendo
alios, quoscumque se in eorum iniquitatibus vel erroribus ausi fuerint
refragari vel ius suum aut iustitiam aut eorum voluntatem prosequi vel
defensare temptaverint aut suam innocentiam declarare, ipsos de falsis
criminibus mendaciter diffamando et de heretica pravitate vocando, et
si eos habuerint, corporaliter occidendo vel perpetuis carceribus manci-
pando.

Innumerabiles alie iniurie et excessus eorum, quibus populum chri-
stianum afficiunt, turbant et seducunt et in servitutem contra liber-
tatem evangelice legis conantur redigere, narrari valerent, que et qui in
dyalogo explicantur et disputative discutiuntur. Sed si de predictis fieret
iustitie plenitudo, puto, quod alia possent faciliter emendari. Arbitror
autem, quod predicta minime corrigerentur, (fol. 100v) et quod numquam
inter occupantes apostolicam sedem et alios christianos pax vera firma-
bitur, nisi irrefragabiliter, quanta papa ex iure divino impollebat pote-
state, per clericos et laicos sanciatur. Quia quamdiu hoc ignorat fidelium
multitudo et papa fines suos ex libidine dominandi et temporalia possi-
dendi vel ex ignorantia transgredi molietur, et alii res, iura et libertates
suas vel cum ratione, que etiam aliquando simplicibus in vexatione po-
testatis se offert, vel sine ratione eis nota tueri nitentur, et illa inter
eos ipsos pugna pertinax non cessabit. §. Estimo autem, sicut dictum et
probatum est prius, quamvis brevissime, quod papa ex iure divino nulla
alia predicta a) potestate, nisi quod illa potest, que sunt necessaria saluti
ac regimini et gubernationi fidelium, salvis rebus, iuribus et libertatibus
aliorum, a Deo et a natura et ab ordinatione humana rationali eis con-
cessis, hoc salvo, quod ab aliis, quibus semina spiritualia b) potest neces-
saria pro suis necessitatibus competenter, moderate tarnen, exigere ; et
ita nee videtur ex iure divino supererogatoria imperare nolentibus
nee iura et libertates aliorum turbare. Et ideo c) apostolicus prin -
cipatus non est dominativus, sed ministrativus, qui propter suam digni-
tatem et nobilitatem seculares prineipatus superat universos. Omnem
aliam potestatem, qua radiat, iure humano reeepit, qua potencia pape,

a) Lies vielleicht : preditus sit ? b) Es fehlt das Verbnm : ministrat
oder ähnlich. c) Folgen einige unleserliche Korrekturen.

480 xii. üccam

quamvis forte non sedes, propter ingratitudinem et abusum, in iustis
casibus privari iuste deberent. §. Autumo vero, quod nequaquam ferventer
desiderans a) ad publicam deduci noticiam, qua et quanta et quo iure papa
polleat potestate, zelum christianitatis non habet vel non secundum
scientias. Quamobrem omnes literati circa ipsam indigandam hiis pericu-
losis temporibus occupari deberent propter infinita mala, que ab antiquis
temporibus inter christianos ex ipsius ignorantia provenerint. Aliter
enim alligatum erit verbum Dei in ore ipsorum '), et erunt sicud canes,
non valentes latrare aj.

C a p. XXVII. Sane quia ecclesia Avinionica omnes, qui eis iuste
vel iniuste audent resistere, hereticare molitur, ut qui scire voluerint,
non ignorent, quod ipsi sunt inter hereticos et inventores ac defensores
errorum stultissimorum et inopinabilium vel vix opinabilium et qui
magis sunt fantastici, quam sompnia numerandi, quosdam de eorum
erroribus duxi presentibus inserendos, quatinus sciatur aperte, an doc-
trina ipsorum doctrinis istorum, quos dampnare desiderant, valeat com-
parari. §. Ponam autem predictos errores sub eisdem verbis sub quibus
per mundum sub bulla sunt transmissi, tanquam credendi firmiter et
tenendi, ne dicant emuli, quod muto verba Avinionice doctrine. §. Est
itaque primus error ipsorum hie inserendus, utilitatem et perfectionem
ac precellentiam voti paupertatis et ratione consimili omnium aliorum
votorum destruens et exeludens, qui ponitur in libello bullato Ad con-
ditorem: quod, si sollicitudo, scilicet circa temporalia acquirenda, conser-
vanda et dispensanda eadem, post expropriationem huiusmodi, que sit per
votum paupertatis, perseveret, ad perfectionem huiusmodi talis expropriatio
videtur nil conferre. Ex quibus verbis sequitur manifeste, quod eadem
sollicitudine licita et per consequens maiori remanente circa temporalia
votum paupertatis ad perfectionem nil confert ; et ita, cum prelati reli-
giosorum mendicancium et aliorum ac etiam alii professi in ordinibus
sepe licite et meritorie tantam et nonnumqum maiorem habeant solli-
citudinem circa temporalia post professionem, quam in noviciatu . . .

a) ms. desiderat.

1) Vgl. 2. Tim. 2, 3.

2) Is. 56, 10.

XIII.

Augustinus Triumphus.

Tractatus contra divinatores et sompniatores.
Aus: Vat. lat. 939, fol. 31v-46v.

(fol. 31 v). Incipit tractatus contra divinatores et
sompniatores editus afratre Augustino de Ancona
ordinis fratrum HeremitarumSancti Augustini.

Quoniam sicut tempDre retroacto, ita et nunc nonnulli insurgunt,
qui non voluntatem rectam subiriunt, nee doctrine Studium impendunt,
sed hiis, que sompniaverunt vel inmissis demonum illusionibus divina-
verunt, sacre scripture sapientie verba coaptare nituntur, non veri, sed
beneplaciti rationi seetantes nee desiderantes doceri veritatem, sed ab
ea ad fabulas convertentes auditum, habentes rationem sapientie in
superstitione. Et solum in verbis pretenditur pietas, quam utinam non
admiserit conscientia; et eorum simulatam pietatem omnium verborum
mendacio doloque coneepto impiam reddunt, neenon false eorum doctrine
documentis sanetorum virorum famam corrumpere molientes, aurum pru-
rigentes, sub novello eorum desideriis dogmate patribus et pastoribus
ecclesie ingerunt in tantum, ut vestram paternitatem super talibus au-
ditis quandoque viderim admirari, non voluntate imitationis et observa-
tionis, sed magis desiderio veritatis cognitionis.

Quamvis igitur, reverende pater, contra sompniatores, divinatores
et omnes alios humana superstitione atque dyabolica illusione deeeptos
a sacris legibus a) multa conscripta inveniantur, nichilominus tarnen non
debemus desinere semper medicinas conficere, sicut ipsi non desistunt
semper vulnera invenire, ut ibi statim proferantur (fol. 32) medicamenta,
unde facta sunt vulnera. Bona igitur conveniens consideratio, ne supra-
dicti et eorum satellites virus nequitie in Christi fideles amplius effun-
dere queant; et vestre sollertie super scienda veritate divinationum et
sompniorum delectatio, quia dicente spiritu saneto '), si vinum et musica
letificant cor, super utraque tarnen leticia sapientie et cognitio veritatis ;
neenon mei temporis, quod nunc, Deo volente vel permittente, otio,
quam labore magis pertranseo, aliqualis occupatio ; nam etsi non die
ac nocte, saltem temporum spatiis, quibus possum, ego in lege domini
meditor, et ne alique rationes et meditationes mee a mente effugiant,
scripto redigo et stilo alligo et pertingo : ista igitur tria, in Christi
glutino copulata, meum cogitatum ad hoc perduxerunt, ut opus quoddam
per modum tractatus aggrediar, in quo non solum divinationes et som-
pnia observancium atque interpretancium ponatur reprehensio, verum

a) ms. sacrilegibus.
1) Vgl. Kccli. 40, 20.

Schulz, Texte. 31

482 XIII. AUGUSTINUS TRIUMPHUS

etiam, qualiter et a quo supradicta efficaciam habere possunt, exprimatur
veritatis indagatio. Ut tarnen vestre sanctitati faciliter occurrat, quod
scire desiderat, prelibatum tractatum ultro per capitula distingo.

Ista sunt capitula tractatus contra divinatores
et sompniatores.

Cap. primum, in quo ostenditur, quod maxime sedes apostolica non
debet cuilibet divinatori vel sompniatori sive futurorum et occultorum
pronuntiatori aures apponere, quamcumque vera dicat et mundum et ea
que sunt in mundo spernere videatur, propter multa pericula que inde
evenire possunt.

Cap. II. in quo ostenditur, quod discernere inter divinas revela-
tiones et dyaboli illusiones donum est Spiritus sancti. Ideo magne pre-
sumptionis et temeritatis est nocturnas illusiones et sompniorum visiones
dicere esse revelationes divinas, maxime cum nunc tales revelationes
non fiant.

Cap. III. in quo ostenditur, quod per multa Signa homo potest
cognoscere que sunt divinitus inspirata et dyabolica fraude instigata, que
ab istis interpretibus sompniorum non tanguntur.

Cap. IV. in quo ostenditur, quod propter malitiam vel bonitatem
hominum cuiuscumque status aliquis cogitet doctrinam fidei non esse
per divinam revelationem, sed per humanam inventionem, non est motivum
divinitus inspiratum. sed magis dyabolica fraude vel intrinseco dolo
excogitatum.

C a p. V. in quo ostenditur, quod tradere vel explicare modum alicui
regi vel principi, secundum quem debeant vivere iuxta regulam evangelii
sine speciali mandato et commissione sedis apostolice, est magne super-
stitionis nee caret mala suspicatione.

Cap. VI. in quo ostenditur. quod promittens irrefragabili demonstra-
tione probare incarnationem verbi et alios articulos fidei, cum hoc quod
dicit falsum, derogat etiam fidei catholice et fomentum non modicum
prestat hereticis.

Cap. VII. (fol. 32*) in quo ostenditur, doctrinam per istos inter-
pretes sompniorum commendatam esse falsam et erroneam, nee commen-
datio talis et increpatio exstirpantium predietam doctrinam caret radice
et superstitione mala.

Cap. VIII. in quo ostenditur, quid est divinatio et respectu quorum
divinatio habet fieri, et quot sint modi vel species divinandi.

Cap. IX. in quo ostenditur, quomodo demones et de quibus possunt
divinare, et unde eorum divinatio potest veritatem vel falsitatem habere.

Cap. X. in quo ostenditur, quomodo magica arte demones possunt sie

CONTRA DIVINATORES 483

ludificare et fascinare mentes hominum, ut multa faciant que videntur
similia a) operibus miraculorum esse.

C a p. XI. in quo ostenditur, quod nullus debet uti divinationibus
demonum, quamvis vera pronuntient et fieri bona persuadeant.

Cap. XII. in quo ostenditur, qualiter et a quo divinationes facte
per nigromanticas b) artes efficaciam habere possunt, et quomodo tales
divinationes veritatem vel falsitatem continere possunt.

Cap. XIII. in quo ostenditur, quomodo virtute artis notorie non
potest esse vere scientie acquisitio, sed potius dyabolica illusione anti-
quorum permiscio et occultorum divinatio.

Cap XIV. in quo ostenditur, quod divinatio vel ficuratio etverborum
conscriptio, que fit ad corporum sanitatem inducendam vel infirmitatem
cavendam, est omnino illicita et tanquam dyabolica supersticio vitanda.

Cap. X V. in quo ostenditur, quomodo verba divina figuris et caracteri-
bus transcripta, in colla suspensa vel in alia parte corporis portare propter
aliquorum bonorum adeptionem vel periculorum evasionem, omnino est
illicitum et humana supersticio atque dyabolica deceptio.

Cap. XVI. in quo ostenditur, quomodo divinatio facta per obser-
vationem dierum et temporum uno modo est vera et licita, alia vero
modo est mala et supersticiosa et ab ecclesia prohibita.

Cap. XVII. in quo ostenditur, quomodo divinatio facta per garri-
tum avium vel motum piscium aut aliquorum animalium veritatem habere
potest vel qualiter potest esse presagium aliquorum futurorum.

Cap. XVIII. in quo ostenditur, quomodo divinatio facta per puncta
descripta a gromantico in aliquo potest esse vera, quamvis ut in pluribus
falsitatem contineat et ideo tamquam humana supersticio est vitanda.

Cap. XIX. in quo ostenditur, quomodo divinatio facta per astro-
logos, ut in pluribus, vera esse potest, quamvis non necessaria, ut ali-
cui humano actui necessitatem imponat.

Cap. XX. in quo ostenditur, quomodo divinatio facta per sompnia ex
multis causis (fol. 33) provenire potest. Et ideo ipsorum interpretatio
est humana superstitio et ut in pluribus dyabolica illusio.

Cap. XXI. in quo ostenditur, quot modis divinatio sortium fieri
potest, et qualiter divinatio est prohibita.

cap. 1. Incipit : Quamvis omnibus fidelibus dicatur illud verbum . . .
(foI.34\). In cap. 3. über die Unterscheidungsmerkmale der guten und
der bösen Geister: Unus est mobilitas ex parte illius qui tales revela-
tiones recipit . . . Si igitur videmus aliquos mobiles et fluctuantes in

a) ms. similibus. b> ms. nigromantias.

484 XIII. AUGUSTINUS TRIUMPHUS

statu eorum, ut nunc sint uxorati, nunc continentes, nunc seculares, nunc
religiosi, nunc ultra mare, nunc citra, nunc mundum spernentes, nunc
apparentes, Signum est visiones factas talibus non esse divinas revela-
tiones, sed dyaboli illusiones. Secundus fructus est deformitas ex parte
ritus et ex parte secte, quam sequitur . . . Non est aliud superstitio,
quam religio supra modum servata . . . Si igitur videamus aliquos novum
ritum tenere et sectam novam fabricare per mundum, ad cuius fabrica-
tionem quasi circuunt mare et aridam (fol. 35), ut faciant eis unum prose-
litam, illud est expresse Signum, quod sompniorum visiones eorum sint
dyabolice illusiones et revelationes Tertius fructus est contrarietas sacre
scripture, que exponitur . . . Quartus fructus est eorum que revelantur
falsitas

(fol. 35) cap. 4. Dicunt aliqui qui interpretes sompniorum et reve-
lationum se faciunt, aliquos magnos viros diu hunc excogitatum habuisse,
doctrinam fidei non esse per divinam revelationem, sed per humanam in-
ventionem propter tria motiva, quorum primum est perversitas clericorum
et prelatorum ; secundum est tarditas sedis apostolice in correctione
omnium istorum . . .

(fol. 36) cap. 5. Sunt aliqui sie supersticiosi, ut dicant se velie tra-
dere motivum et explicare viam quibusdam regibus et prineipibus, secun-
dum que vivere debeant iuxta regulam evangelii. Sed quod hoc non
/ceat facere alicui singulari persone sine speciali mandato et requisicione
ecclesie racionibus et auetoritatibus comprobatur. Denn die Kirche hat
allein das Gesetz zu interpretieren, das sie zu geben hat, also auch das
von Christus gegebene Evangelium, das dieser den Aposteln, deren
Kollegium die römische Kirche repräsentiert, zur Interpretation über-
liess usw. Besonderer Beweis aus Act. 10, 30—33. (fol. 36 v). Sine
ergo mandato Petri vel vicem eius gerentis non licet alicui explicare
regi vel prineipi regulam evangelicam . . .

Schluss: Igitur heretici non immerito isti possunt appellari, quia
eorum pestifera dogmata Parisius combusta et per universitatem illam
condemnata adhuc defendere conantur.

cap. 6: Sunt aliqui superbi tantum de eorum intellectu presumentes,
ut totam rerum naturam se reputent eorum intellectu metiri posse, esti-
mantes totum verum et demostrationem esse, quod eis videtur, et falsum
esse, quod eis non videtur. Tales igitur promittunt aliquibus regibus se
irrefragabili demostratione probare Dei filium esse incarnatum et alios
articulos fidei etc. Ein solcher Beweis ist unmöglich, weil er über das
Vermögen der menschlichen Vernunft geht. Könnten die Glaubensartikel
rational bewiesen werden, ginge das ganze meritum fidei verloren. Der
ganze Anspruch ist eine Verhöhnung (derogatio et derisio) des katholi-
schen Glaubens.

CONTRA DIVINATORES 485

(fol. 37) cap. 7. Secundum beatum Augustinum in libro de vera
religione cap. V.1) Christiana religio non est querenda in confusione pa-
ganorum et purgamentis hereticorum neque in iangore scismaticorum
neque in cecitate Iudeorum, sed apud eos solam qui christiani catholici
vel ortodoxi nominantur. Ex quo dicto clare apparet peticionem istorum
qui interpretes sompniorum et visionum se faciunt, superstitiosam esse
et malam. Quia doctrinam cuiusdam fratris minoris Petri Iohannis interim
extollunt et commendant, ut preter illam religionem christianam et regulam
evangelicam dicant (fol. 37 ^) non posse haberi vel servari. Et ipsos
fratres minores sacre fidei professores eo, quod doctrinam illius fratris
tanquam superstitiosam et erroneam extirpaverunt, petunt condampnari
et annullari. Cum tarnen clare clarius apparet doctrinam illius fratris
vel sapere confusionem paganorum vel supersticionem hereticorum vel
languorem scismaticorum vel cecitatem Iudeorum, sicut liquide apparet
per XII articulos qui in dictis eius reperiuntur 2).

Nam primus articulus ponens divinam essentiam triplicatam esse in
tribus personis, est expresse contra auctoritatem Augustini VI. de trin. c.
VIII.3), ubi ait, quod Deus trinitas non triplex appellatur ; et est contra
racionem, quia triplex vel triplicitas species est promptioris inequalitatis,
quapropter cum significet quandam inequalitatem in Dei viribus11), ubi
est summa equalitas, ponere non debemus.

Secundus vero articulus ponens divinam essentiam esse producentem
et productam vel gignentem et genitam, est expresse contra auctoritatem
Damasii III. li. c. XXXV., ubi ait, quod genitum et ingenitum vel pro-
ducens, et productum non est nature vel essentie, sed ypostaseos, id est
subpositorum, et subdit, quod est igitur divina natura et essentia ingenita
et increata. Et est hoc contra rationem, quia si divina essentia esset
producta, cum divina essentia sit pater, sequeretur, quod pater esset
productus et sie esset filius, et si divina essentia esset producens, cum
filius sit divina essentia, sequeretur, quod filius esset pater et per con-
sequens esset confusio personarum, quod sapit hereses Sabbelicorum.

Tercius autem articulus ponens animam rationalem non esse formam
corporis per se, est contra auctoritatem philosophi II. de animadicentis4)

a) ms. mdi virus.

1) Augustinus, De vera religione c. 5, Migne 84, S. 127.

2) Die folgenden 12 Lehrsätze Olivis sind in. W. unbekannt und zur Cha-
rakteristik seiner Lehren nicht unwichtig. Vgl. F. Ehrle, Olivis Leben und
Schriften, Arch. f. Litt. u. Kirchengesch. III 416 ff. die 1283 censurierten 84
Lehrsätze ; und die vota der Pariser Magister bei Denifle, Chart, univ. Paris.
II 238 nr. 790 (1318-20).

3) Augustinus, De trinit. VI, c. 8, Migne 42, S. 930.

4) Aristoteles, De anirr.a II, c. 1.

486 XIII. AUGUSTINUS TRiUMPHUS

animam esse actum vel formam corporis phisici potencia vitam habentis,
et cum illud dicat de omni anima, tarn intellectiva hominis, quam sensi-
tiva brutorum, oportet necessario dictum eius esse verum de anima
rationali per se, quod sit per se forma corporis, quia si competeret ei
esse formam per sensitivam, conveniret ei per accidens, et sie ex anima
rationali et corpore fieret unum per accidens, non per se. Sapit etiam
hoc errorem gentilium, quorum aliqui posuerunt animam unam corpori
ut motorem mobili, sicut plurimo a) aliqui mediante fantasmate, ut aureos.
Nee sequitur, quod extendatur extensione corporis, quia non educitur et de
potentia materie, sed ab extrinseco creatur, nee dat esse inmortale cor-
pori, quia non semper materia adequat esse ipsius forme, sed ab illo
esse separatur anima, sicut perpetuum a corruptibili, ut etiam philoso-
phus dicit.

Quartus articulus ponens, rei conservationem esse seeundam rei
factionem vel iteratam creationem b), est omnino falsum et impossibile,
quia rei iam habenti esse nil potest dare esse, nisi res illa prius suum
esse perderet. Si ergo Deus conservando res semper daret eis esse,
sequeretur, quod res semper essent in continua corruptione et in con •
tinua perdictione sui esse. Dicimus ergo, quod rei creatio et conservatio
unum et idem est realiter, sed differt penes aliam et aliam habitudinem
ad agens, quia creatio idem est, quod dare esse, conservatio vero idem
est, quod illud esse datum continuare. Tantum ergo differt creatio et
conservatio, quantum esse ab alio et esse ab alio continuatum, quod
patet per Augustinum in enchiridio, ubi ait, quod nisi manibus opti-
mis Dei res conservarentur, omnia in nichilum tenderent.

Quintus articulus ponens parvulis in baptismo virtutes non conferri,
est expresse contra Augustinum in libro de baptismo parvulorum, ubi
ait'), quod in baptismo fides datur et nutritur, datur quantum ad parvu-
los, et nutritur, quantum ad adultos ; et planum est, quod fides inter
virtutes theologicas est prima. Ratio etiam hec persuadet, quia parvuli
statim baptizati, si moriuntur, evolant ad vitam eternam ad quam nullus
potest intrare (fol. 38) sine veste nuptiali, que est Caritas. Sed Caritas
non datur sine fide et spe, sicut posterius non datur sine priori ; dantur
ergo habitus virtutum parvulis in baptismo. Sed habitus illi ligati sunt
propter indispositionem organorum, ne progrediantur in opera usque
perveniant ad debitam etatem et ad usum liberi arbitrii.

Sextus articulus ponens caracterem non plus ponere in anima, nisi
quantum ponit dedicatio in ecclesia, est contra Dyonisium et contra

a) So ms. plo, mit Haken a?n l. b) ms. tiacom.

1) Augustinus, De peccatorum meritis et remissione et de baptismo par-
vulorum lib. 1. c. 39, Migne 44, 150 (?).

CONTRA DIVINATORES 487

magistrum sententiarum ') ponentes, quod caracter est quedam spiritualis
potestas inpressa anime, per quam ordinatus distinguilur a non ordinato,
ita quod sine tali potestate ministri ecclesie nee possent sacramenta
conficere nee administrare. Sed dedicatio ecclesie, altaris vel calicis con-
secratio non est potestas ad sacramentum reeipiendum nee ad sacramen-
tum conferendum, quia sine istis possent sacramenta reeipi et conferri,
quamvis facientes peccarent graviter, si facerent in contemptum, sed
dieunt talia quedam reverentie exhibite sacramento eucaristie, propter
cuius sanetitatem et dignitatem dignum est, quod omnia et vasa, vestes
et loca sint benedieta et sanetificata, unde et communiter sacramentalia
quedam vocantur.

Septimus articulus ponens matrimonium non plus habere rationem
sacramenti, quam serpens eneus vel candelabrum vel archa Moysi, est
expresse contra auetoritatem apostoli ad Eph. V. *), ubi loquens de sa-
cramento matrimonii ait, quod sacramentum hoc magnum est in Christo
et in ecetesia, super quo verbo dicit glossa, quod pro tanto magnum est,
quia cum hoc quod ad litteram est sacramentum, est Signum alterius
rei, quia significat coniunetionem Christi et ecclesie. Est etiam istud
dictum contra rationem, quia serpens eneus, candelabrum, archa Moysi
et queeunque fuerunt in veteri lege solum figurabant, quia seeundum
apostolum prima ad Cor. X 3), omnia in figura contingebant Ulis ; sed
sacramenta ista nove legis efficiunt interius, quod figurant exterius, unde
in sacramento matrimonii confertur interius gratia per quam omnia
copulantur Christo, sicut exterius vir copulatur uxori. Et hoc in Omni-
bus sacramentis convenit, quod gratia in eis confertur.

Octavus articulus ponens seppelire mortuos non esse opus pietatis
de genere actus, est expresse contra auetoritatem sacre scripture, quia
Tobie XII 4) sepultura mortuorum inter opera pietatis nominatur, quando
angelus dixit Thobie : Quando orabas cum lacrimis et sepeliebas mor-
tuos, ego obtuli orationem tuam domino. Nee potest dici, quod non sit
opus virtutis ex genere actus, quia seppelire mortuos elemosyna est et
inter corporales elemosynas computatur. Sed constat, quod elemosynas
facere actus virtutis est, cuius ratio est, quia nullus actus remuneratur
eternali premio, nisi sit virtuosus. Et tarnen actus iste elemosynam
facere remuneratur eterno premio iuxta illud Thobie 1° 5) : Elemosyna a
morte liberat et ipsa facit invenire vitam eternam. Patet, quod est actus
virtutis.

1) Petrus Lombardus. Seat. lib. IV, dist. 24, c. 10, Migne 192, S. 904.

2) Ephes. 5, 32.

3) 1. Cor. 10, 11.

4) Tob. 12, 12.

5) Tob. 4, 11.

488 XIII. AUGUSTINUS TR1UMPHUS

Nonus articulus ponens Christum vivum in cruce fuisse lanceatum,
expresse est contra seriem textus evangelii beati Iohannis '), quia primo
premittitur in evangelio, quod cum Christus accepisset acetum dixit: Con-
summatum est; et statim hoc dicto inclinato capite emisit spiritum.
Tunc fuit mortuus, quia non est aliud mors, quam emissio vel separatio
Spiritus a corpore. Et postmodum quibusdam interpositis sequitur in
textu *), quod ad Christum autem cum venissent. ut viderunt eum iam
mortuum, non fregerunt eius crura, sed unus militum lancea latus eius
apperuit. Est etiam hoc expresse contra expositionem sancti Augustini,
qui IIII.de trinit. clare dicit3), miraculum fuisse, quod Christus tarn cito
moreretur, ut non oporteret crura eius frangi, sed unus militum lancea
apperuit latus eius. Non igitur vivus, sed mortuus salvator noster lan-
ceatus est (fol. 38 v).

Decimus articulus ponens in evangelica paupertate tantam et super-
eminentem neccessitatem et indigentiam includi, ut nisi Deo servienti
succurratur, stare non possit, expresse est hoc contra regulam aposto-
lorum. Nam non intelligimus aliud evangelicam paupertatem, nisi quam
apostoli primitus servaverunt, de qua dicitur Actuum IUI *), quod erant
Ulis omnia communia nee aliquis eorum que habebat suum esse dicebat,
sed de illa paupertate ibi subditur5), quod nullus egens erat inter eos,
sed providebatur unieuique, sicut cuique opus erat. Non igitur. est de
ratione evangelice paupertatis tantam indigentiam habere, quod nisi
succurratur a), vivere non valeat, quia hoc esset temptare Deum et con-
tra divinum preeeptum, quia ex preeepto Dei tenemur corpus proprium
ex caritate diligere, sed carnem nostram domare ieiuniis, abstinencia esce
et potus, quantum valitudo permittit. Hoc includitur in evangelica pau-
pertate modo quo dicebat apostolus 1. ad Cor. X6): Castigo corpus
meum et in servitudinem redigo. Sed sie dicentes sunt de numero illo-
rum de quibus loquitur apostolus ad Col. 2. c. 7), ubi ait : Cavendum est
ab Ulis qui dieunt corpori non esse parcendum ad saturitatem carnis
nee in atiquo honore curandum. Super quo verbo dicit glossa : Quod
aliqui dieunt se non parcere corpori, ut alios gulosos appellent, nee in
honore curandum, ut alios ambitiosos vocent, ut supradictum est.

Undecimus articulus ponens episcopos et prelatos assumptos de
statu paupertatis evangelice teneri ad observantiam paupertatis equaliter

a) tns. seecuratur.

1) loh. 19, 30.

2) loh. 19, 33, 34.

3) Augustini, De trinit. IV. c. 13, §. 16, Migne 42, S. 899.

4) Act. 4, 32.

5) ib. 34.

6)1. Cor. 9, 27.
7) cf. Col. 2, 23.

CONTRA DIVINATORES 489

et eodem modo, sicut antea tenebantur, et quod in hoc nulla cadit dis-
pensationis ratio, contra summi pontificis auctoritatem est istud, contra
caritatem et contra Status dignitatem. Nam contra caritatem est, quia
equalitas in cibo et potu et vestitu secundum ordinem caritatis est in
omnibus equaliter observanda, etiam in illis qui in paupertate vivunt
sine mutatione Status, sed secundum quod valitudo corporum et con-
dictio personarum requirit. Unde Augustinus in speculo clericorum
dicit l), quod si aliqui moribus delicacioribus veniunt ad monasterium, si
aliter tractantur in vita, non deberet aliis forcioribus hoc molestum esse,
si isti sumunt, quod non sumunt illi, sed sibi potius gratulentur, quia
valent, quod non valent illi. Est contra summi pontificis auctoritatem,
quia nullus potest aliquid vovere in preiudicium sui superioris, quin
semper teneatur ei parere a) in omnibus que sua Providentia pro utilitate
ecclesie duxerit dispensandum. Et ideo summus pontifex in voto pau-
pertatis et castitatis, legittima causa pensata, potest dispensare, non
solum ut dispensatio sonat in voti commutationem, sed etiam, ut sonat
in votis vel iuris relaxationem. Est etiam hoc contra status dignitatem,
quia dignius est esse patrem pauperum, quam statum paupertatis servare;
et quia prelati patres pauperum secundum canones vocantur, ideo pos-
sunt et debent illis uti et illa habere, per que possint eis et aliis provi-
dere, quia secundum apostolum patres debent filiis thesaurizare, non
econtra.

Duodecimus articulus ponens quantitatem rei non differre ab ipsa
rei essentia vel substantia, et quod situs non differt a puncto ubi, et b)
quod habitus virtutum non sint in puncto qualitatis cum hoc, quod ista
dicta sint contra sententiam omnium peripateticorum c) ponentium 4
puncta esse decem rerum genera distenta. Est tarnen illud venenum fidei
nostre, quia fides nostra ponit, quod in sacramento altaris quantitas panis
virtute divina separatur a sua substantia et a sua essentia, eo quod sub-
stantia panis transubstantiatur in corpus Christi, quantitate, qualitate et
aliis accidentibus (fol. 39) panis sub propria forma remanentibus, quod
non posset fieri etiam virtute divina, si quantitas panis realiter non dif-
ferret a substantia panis, quia que sunt unum et idem realiter, unum
ab altero separari non potest sine inplicatione contradictionis, et quia
Deus non potest facere, eo quod non sunt factibilia, que contradictionem
inplicant. Ideo istud dictum tanquam venenum fidei est respuendum.
Latius autem omnia ista essent inprobanda, sed hoc in alio tempore appo-
natur, properando ad materiam quam principaliter assumpsimus.

Im Folgenden Bekämpfung verschiedener Arten des Aberglaubens
nach Augustin in libro de natura demonum (c. 2. C. 26. q. 4). Der Ver-

a) ms. patere. b) ms. ad. c) ms. pfer)ipothe.

\) Augustinus ?

490 XIII. AUGUSTINUS TRIUMPHUS

fasser zeigt sich selbst ganz erfüllt vom Dämonenglauben. Er spricht
u. a. c. 16 auch über den Einfluss der Gestirne auf das Wetter ; c. 17:
Einfluss auf das Benehmen der Tiere, wie: Geschrei der Raben, Er-
scheinen der Delphine über dem Wasser als Vorzeichen des Sturmes. . .

(fol.46v) Schluss. Quamvis igitur superius fecerimus mentionem
de multis modis divinandi, quorum aliquos diximus veritatem posse
habere, nulli tarnen ehristiano licet per divinationem aliquam veri-
tatem exquirere, set solum ab illo est omnis veritatis cognicio postulanda,
qui est via, veritas et vita, quam ipse nobis tribuat, qui cum patre et
spiritu sancto est unus Deus benedictus in secula seculorum. Amen.

Explicit tractatus contra divinatores et sompniatores, editus a
fratre Augustino de Anchona Ordinis fratrum minorum Sancti Augu-
stini.

XIV.
Alvarus Pzlagius,
a)Tractatus qui nominatur colliriumAlvari adversus hereses novas.
Aus: Ottobon. lat. 2795, fol. 1-133.

Capitelübersicht fol. 125 - 133.

(fol. 125) : Presens opus compositus a f ratre AI varo de ordine Minorum,
episcopo Silvensi, vocatur collirium, quia sicut collirium est quedam
unctio facta ad feces oculorum tergendas et visum illuminandum, sie
presens über utilis et necessarius est ad errores extirpandos et hereses
purgandas et ad fidem illuminandam. Et istud collirium (fol. 125 v) di-
vidatur in sex partes principales, quarum prima pars continet LXV he-
reses sive errores, que noviter pullularunt, quorum primus error est
illorum, qui dieunt, quod ecclesia catholica solum dicitur clericorum et
non laicorum (cf. fol. 2—3).

II. quod Christus non est sponsus ecclesie catholice (fol. 3 v).

III. quod Christus non est caput ecclesie (fol. 3 v—4).

IV. quod ecclesia catholica non sit corpus Christi (fol. 4—4 *).

V. quod extra unitatem ecclesie possit quilibet in sua seeta salvari (fol.

4 v— 5).

VI. quod ecclesia catholica possit errare (fol. 5—5 v).

VII. quod ecclesia Romana non est mater et magistra omnium ecclesiarum
et omnium fidelium (fol. 5 v—6).

VIII. quod fideles non sunt sub obedientia Romane ecclesie (fol. 6—6").

IX. quod ante fuerunt et imperatores et reges, quam ecclesia (fol. 6 v— 9).

X. quod imperatores et reges sunt ecclesia et non alii homines (fol.

9—9 vj.

XI. quod reges sunt caput et rectores ecclesie (fol. 9 x—10).

XII. quod reges non sunt filii et membra et defensores ecclesie (fol. 10).

XIII. quod extra ecclesiam potest esse vera iurisdictio ffol. 10—10 v).

XIV. quod ecclesia reeipit suam iurisdictionem ab imperatoribuset regibus.
(fol. lOv—11 vj.

XV. quod reges sunt iudices clericorum, maxime incorrigibilium (fol. 11 v
-12).

XVI. quod clerici seculares non possunt habere proprium nee possessiones
(fol. 12—12*).

XVII. quod sunt duo capita et quo vicarii in ecclesia, scilicet spiritualis
et temporalis, et quod sunt due ecclesie, una scilicet clericorum et
alia laicorum (fol. 12 v—13).

XVIII. quod pape, successores Petri, non habent tantam iurisdictionem in
terra, sicut Petrus (fol. 13-13 *).

XIX. quod Christus ascendens in celum non reliquit vicarium in terris (fol.
13 v-14).

492 XIV. ALVARUS PELAG1US

XX. quod si papa male vite Sit, non est vicarius Christi (fol. 14—14 vj.

XXI. quod papa non habet plenam potestatem in temporalibus in hoc
mundo (fol. 14v—15).

XXII. quod papa non potest iudicare vel privare vel excommunicare regem
(fol. 15v—16).

XXIII. quod clerici propter malam vitam perdunt claves et non possunt
dare ecclesiastica sacramenta, quod falsum est (fol. 16 — 16 v).

XXIV. quod propter peccata clericorum iurisdictio eorum revertitur ad
laicos (fol. 16 v).

XXV. quod iura canonica et alie constitutiones a Romanis pontificibus
approbate non habent tantam auctoritatem, sicut scripta veteris et
novi testamenti, quod dicere est falsum (fol. 16 v—13).

XXVI. quod illud quod ecclesia ordinavit, non est pro commodo generali,
scilicet corporum et animarum omnium, sed ut terminos suos dilata-
ret (fol. 18).

XXVII. quod papa et clerici propter peccata sua perdunt decimas et obla-
tiones (fol. 18—18 *).

XXVIII. quod excommunicati ab ecclesia non debent vitari a laicis (fol.
18 v— 19 V-

XXIX. quod sententia prelatorum iniusta non debet servari ab Omnibus
(fol. 19 v—20).

XXX. quod papa perdit iurisdictionem, quando Rome non stat. (fol. 20).

XXXI. quod mundus regitur per fortunam et non per Dei dispositionem
. (fol. 20 v—21).

XXXII. quod papa potest iudicari ab inferioribus et maxime in causa heresis
(fol. 21—21 v).

XXXIII. quod bona que dimittunt defuncti contriti, non prosunt eis (fol.
21 v—22).

XXXIV. quod omnia de necessitate veniunt per constellationes stellarum
(fol. 22-23 v>.

XXXV. quod si Deus non vellet, non peccaret homo (fol. 23 v — 25).

XXXVI. quod accipere bona ecclesiarum sine licentia prelati non est pec-
catum (fol. 25-25 v).

XXXVII. quod solutus cum soluta sine matrimonio vivere non est peccatum
(fol. 25 v-26).

XXXVIII quod quidam volunt intelligere sacram scripturam aliter, quam

ecclesia intelligit (fol. 26).
XXXIX. quod trinitas fuit creata et incarnata in utero virginali (fol. 26

—26 v;.
XL. quod virtus quam habet pater curandi de aliqua infirmitate, potest re-

linqui ad filium et filius per naturam eam habere (fol. 26 v — 28).
XLI. quod non est peccatum usuram facere (fol. 28).

a) collirium 493

XLII. quod propter peccatum prelati vel rectoris corrumpitur eius iuris-

dictio (fol. 28—29).
XLIII. quod laici non sunt obligati ad conservandum iura canonica et alias

ordinationes ecclesie (fol. 29—29 v).
XLIV. quod episcopi non tenent locum apostolorum, nee sunt eorum

vicarii, nee sacerdotes minores locum LXXII diseipulorum (fol.

29 v—30).
XLV. quod iurisdictio ecclesie et sacramenta non sunt duratura (fol. 30

—30 vj.
XLVI. quod pena dampnatorum etgloria sanetorum non sit perpetua (fol.

30—31 vj.
XLVII. quod pena purgatorii est perpetua (fol. 31 v).
XLVIII. quod quidam dieunt, quod si hie semper viverent non curarent de

alia vita in patria (fol. 31 v—32 ▼).
XLIX. quod quidam mali christiani renegantes blasfemant Deum (fol. 32 v

— 33 vj.
L. quod quidam divinant et consulunt divinos et demones (fol. 33 v—34).
LI. quod quidam observant auguria, sternutia, horas dies etc. (fol. 34

—36 v).
LH. quod quilibet in seeta sua, si bene vixerit, potest salvari, sicut Chri-
stiani in fide sua saneta (fol. 36v—37).
LIII. quod quidam post mortem faciunt infideles heredes vel legatarios

(fol. 37—37 vj.
LIV. quod quidam coeunt cum mulieribus et ludeis et Sarracenis et eas

dueunt in uxores (fol. 37 v—38 v).
LV. quod quidam credentes Machometum verum esse prophetam Dei eius

seetam reeipiunt et se faciunt circumeidi (fol. 38 v — 39 v).
LVI. quod emere vel vendere spiritualia vel permutare spiritualia pro tem-

poralibus non est peccatum (fol. 39 v—40 v).
LVII. quod sacramenta baptismi et ordinis possunt iterari (fol. 40 v—41).
LVIII. quod corpus Christi consecratum in altari per verba sacerdotis non

est ibi realiter, sed in Signum et figuram (fol. 41—41 v).
LIX. quod Christus dedit potestatem corporis et sanguinis consecrandi

apostolis et non eorum successoribus (fol. 41 v—42).
LX. quod ex quo Deus seivit omnia et qui erant salvandi et qui condem-

pnandi, (fol. 127 x), necessario salvabuntur illi et isti dampnabuntur

(fol. 42 y—43).
LXI. quod tantum fuit beata Maria plena gratia et spiritu, sicut Christus

(fol. 43-45).
LXI1. quod Deus sit corporeus et oecupat locum (fol. 45— 47 v),
LXIII. quod Christus ipse est pater et filius et Spiritus sanetus (fol. 47 v).
LXIV. quod creator et creatura sunt una res. (fol. 48—48 v).

494 XIV. ALVARUS PELAGIUS

LXV. quod post finem mundi coniungent se viri cum mulieribus. (c. 64
und 65 beziehen sich auf Amalrich von Bene) (fol. 48 v—49).

Finita prima parte incipit secunda de erroribus, que continentür in
decretis et primo de illis, qui ponuntur XXIV. qu. III. Quidam1); quorum
primus talis est :

I. quod creatura non est a Deo, sed a quadam superna virtute creata

(fol. 49 v).

II. quod mundus non a Deo, sed ab angelis factus est. (Menandrisai) (fol.

49 v-5ö;.

III. quod Christus non sit passus pro mundi vita (Basilidiani)f/o/. 50—50v).

IV. quod homo potest dimittere uxorem et qui voluerit utatur ea (Nicolaite)

(fol. 50 v—51).

V. quod anima natura sit de natura Dei, quod falsum est (Gnostici) (fol.

51 - 51 v;.

VI. quod Christus sit tantum homo et non Deus (Carpocratiani) (fol. 51 v).

VII. quod circumcisio debet servari cum baptismate (Herniciani) (fol. 52).

VIII. quod omnia legalia veteris testamenti debent observari (Nazarei)
(fol. 52-52 v;.

IX. quod quidam colunt serpentem facientes contra legem (Ophite) 2) (fol.

52 v—53).

X. quod Christus non accepit carnem de virgine Maria (Valentiniani) (fol.

53).

XI. quod quidam angelus est creator omnium, et quod Deus est igneus
(Appellite) (fol. 53 *).

XII. quod Deus omnia que condidit, sunt opera archangelorum (Arconciaci)
(fol. 53 v—54).

XIII. quod nudi debemus ambulare, ex quo Adam nudus peccavit (Ada-
miani) (fol. 54).

XIV. quod quidam Caym adorant, quod ydolatrie est (Cainiani) (fol. 54—
54 v;.

XV. quod Seth, filius Adam, est Christus (Sethiani) (fol. 54 v).

XVI. quod Melchisedek non fuit homo, sed quedam virtus Dei (Melchise-
dechiani) (fol. 54 ^—55).

XVII. quod quidam angelos colunt (Angelici) (fol. 55).

XVIII. quod sit peccatum vivere cum proprio (Apostolici) (fol. 55—56).

XIX. quod sunt duo contraria principia (Cerdoniani und Manichaei) (fol.
56).

XX. quod sunt duo domini et duo dii, unus iustus et alius bonus (Marchi-
oniste) (fol. 56—56*).

1) c. 39. C. 24. q. 3 aus Isidor, Etymolog, lib. VIII. cap. 5. (Migne 82,
S. 298 ff. [351 ff]).

2) fol. 52 v : a colubro nominati, coluber enim grece ophus dicitur.

a) collirium 495

XXI. quod quidam offerunt in sacrificio altaris panem et caseum (Archa-
tente) (fol. 56 ").

XXII. quod in sacramento calicis quidam solam aquam ponunt (Aquarii)
(fol. 56 "—57).

XXIII. quod bibere vinum sit peccatum (Severiani) (fol. 57).

XXIV. quod carnes comedere sit peccatum (Taciani) (fol. 57 ").

XXV. quod Deus non est verbum, vel quod verbum non sit Deus (Alogii)
(fol. 58).

XXVI. quod adventus Spiritus sancti non in apostolis, sed in se traditus
est (Cathaphrigi) (fol. 58—58").

XXVII. quod debet negari penitentibus venia (Catharoici) (fol. 58 "—59).

XXVIII. quod Christus non fuit semper, sed a Maria sumpsisse exordium
(Pauliani, Nestoriani u. a.) (fol. 59 — 63 v).

XXIX. quod quidam introducunt, materiam non naturam esse et Deo non
nato eam comparant (Hermogeniani) (fol. 63 "—64).

XXX. quod due nature et substantie sunt: una bona et alia mala (Mani-
chei) (fol. 64—64 ▼/

XXXI. quod Deus sit corporeus et habet membra (Anthropomorfite) ') (fol.
64").

XXXII. quod quidam recipiunt monachos et non alios (Hierachite) (fol. 64 "
—65).

XXXIII. quod apostate revertentes non debent reconciliari (Novatiani) (fol.
65—65 ").

XXXIV. quod peccatores non debent admitti ad penitentiam (Montani) (fol.
65").

XXXV. quod Christus non in eodem instanti conceptionis fuit plenus omni
dono Spiritus sancti, sed in profectu temporis (Ebionite) (fol. 65 v
— 66).

XXXVI. quod Christus fuit conceptus ex semine Iosephi (Photiniani) (fol. 66).

XXXVII. quod non debet offerri officium pro defunctis (Aeriani) (fol. 66
—66 ").

XXXVIII. quod filius non est similis patri nee filio Spiritus sanetus (Ae-
ciani und Eunemiani) (fol. 66 "—67).

XXXIX. quod non potest filius patrem videre nee filium Spiritus sanetus
(Originiani) (fol. 67—67 ").

XL. quod Christus solus ipse sit trinitas (Noeciani) (fol. 67 ").

XU. quod in trinitate non sint trespersone, sed una tantum (Sabelliani)

(fol. 67 "-68").
XLII. quod diverse substantie sint in trinitate (Arriani ab Arrio Ale-

xandrino) (fol. 68 "—70).

1) A. verweist auf pars. I, cap. LXII.

496 XIV. ALVARUS PELAGIUS

XLIII. quod Spiritus sanctus non est Deus, sicut pater et filius (Macedo-

niani) (fol. 70—70 vj.
XLIV. quod Christus accepit corpus sine anima (Apollinariste) (fol. 70 *).
XLV. quod virgo Maria post partum miscuit se corporaliter Ioseph (Anti-

dicomarite) (fol. 71 — 71 ▼).
XLV1. quod filius, in quantum Deus, minor est patre (Leuchagi) (fol. 71 v) ').
XLVII. quod substantia humane carnis sit a dyabolo condita (Patriciani)

(fol. 72).
XL VIII. quod Deus non creavit mala vel nociva (Coliciani) (fol. 72—72^).
XLIX. quod Deus fecit opus, quod non esset bonum (Floriani) (fol. 72 v).
L. quod filius est minor patre et Spiritus sanctus minor filio (Donatiste)

(fol. 72- v).
LI. quod Christus est filius Dei adoptivus, non proprius (Bonosiani) (fol.

73—73 vj.
LH. quod quidam desiderio martirii perimunt se ipsos (Circumcelliones)

(fol. 73v—74).
LI II. quod sunt due nature, una bona et alia mala (Priscillianiste) (fol. 74) 2).
LIV. quod non debent recipi ab ecclesia recedentes, si revertantur (Luci-

feriani) (fol. 74—74 *).
LV. quod nulla est differentia inter nuptas et virgines (Iovinianiste) (fol.

74 v -75).
LVI. quod postquam Maria peperit Christum, peperit alios ex Ioseph (Elui-

diani) (fol. 75).
LVII. quod inferiores partes corporis sunt a dyabolo facte (Paterniani)

(fol. 75).
LVIII. quod cum moritur corpus, moritur anima (Arabici) (fol. 75—75 v).
LIX. quod anima est corporea (Tertullianiste) (fol. 75 v).
LX. quod quidam observant pasca cum ludeis (Tessarescaedecarite)

(fol. 76).
LXI. quod non est bonum vigilare de nocte (Nyctages) (fol. 76).
LXII. quod sine gratia Dei bonum potest fieri per liberum arbitrium (Pela

giani) (fol. 76-76 v).
LXIII. quod virgo Maria tantum sit genetrix hominis et non Dei (Nesto-

riani) (fol. 76^—77).

LXIV. quod Christus post carnem assumptam solum habuit divinam natu-
ram et non humanam (Eutichiani) (fol. 77).

LXV. quod sicut in Christo est una persona, ita est una natura (Theodo-
siani et üaianite) (fol. 77—78).

1) Der entsprechende § 46. c. 39. C 24. q. 3. lautet anders. Er handelt
von den Metangismonitae ; vgl. Isidor 1. c. § 47, S. 302 (357).

2) § 53 1. c. abweichend, vgl. Isidor 1. c. §. 54, S. 303(358).

a) collirium 497

LXVI. quod solum Christus in una existit natura (desgl.) (fol. 78) l).
LXVII. quod filius Dei nescit futura in quantum Deus (ünoite) a) (fol. 78—

78 v).
LXVIII. quod sicut sunt tres persone in trinitate, ita sunt tres Dii (Tritoite)

(fol. 78 vj.
LXIX. quod divinitas Christi fuit passa in cruce (alii; (fol. 79) 2).
LXX. quod natura divinitatis Christi habuit initium temporis (Arianiu. a.)

(fol. 79-79 v).
LXXI. quod Christus non descendit ad inferos ad liberandum electos suos

(fol. 79 vj.
LXXII. quod anima non sit creata ad ymaginem Dei (fol. 79 v).
LXXIII. quod anime cum egrediuntur a corpore, convertuntur in demones

(fol. 79 y-80).
LXXIV. quod quidam innumerabiles mundos ponunt (fol. 80).
LXXV. quod aqua est coeterna Deo (fol. 80—80 v).
LXXVI. quod calciamentum portare in pedibus sit peccatum (qui se

apostolos vocant et quos ecclesia vocat begardos) (fol. 80 v).
LXXVII. quod manducare cum hominibus sit peccatum (fol. 80 v—81).
Expedita secunda parte incipit tertia de erroribus et heresibus qui alibi

in decretis continentur ; et continet XVII errores sive hereses quorum

primus talis est.

I. quod in Christo tantum fuit una voluntas vel una operatio tantum

(Monotelite) (fol. 81—81 v).

II. quod quidam relinquentes parentes non eos honorant (fol 81 v) 3).

III. quod quedam mulieres comam sibi faciunt (fol. 81 v).

IV. quod quidam nubere et nuptias celebrare sit peccatum (fol. 81 v — 82).

V. quod quedam mulieres vestibus virilibus utuntur, ut viri appareant
(fol. 82).

VI. quod quidam die dominico ieiunant (fol. 82).

VII. quod quidam congregationes et sacrificia que fiunt in ecclesia con-
tempnunt (fol. 82).

VIII. quod quidam ecclesiam faciunt per se sine b) licencia episcopi.

IX. quod quidam condempnant carnem comedentes.

X. quod quidam spernunt proprios filios.

XI. quod quidam spernunt et condempnant viriliter et preciose indutos.

XII. quod quidam condempnant divites bonis operibus insistentes.

XIII. quod quidam nolunt comedere carnes nee brodium carnium.

a) So ms. u. auch mss. des Dekrets, statt Agnoitae. b) ms. sicut.

1) Die c 6f> u. 66 entsprechen den § 65 über die Acephali, u. § 66 über
Theodosiani und Gaianitae in c. 39. C. 24. q. 3. Isidor 1. c. §§. 66. 67, S. 304 (360).

2) c. 69—77 entsprechen dem § 69 des Dekrets 1. c. Isidor § 69, S. 304 f.
(360 f.).

3) Das Folgende nach c. 1 bis 16 dist.30.

Scholz, Texte. 32

498 XIV. ALVARUS PELAGIUS

XIV. quodquidam condempnant convivia pauperibus facientes *) (fol.82 v).

XV. quod quidam faciunt purgationem vulgarem per ferrum candidum (fol.
82 v-83) a).

XVI. quod bellare, militare, occidere aliquem iusta ex causa sit peccatum
(fol. 83) 3).

XVII. quod licet Adam non peccaret, moriretur (Pelagiani) (fol. 83—83 ^).
Perfecta tertia parte incipit quarta de erroribus que continentur in de-

cretalibus; et continet XXX. errores, quorum primus talis est.

I. quod quidam non firmiter credunt Romane ecclesie (fol. 83 v).

II. quod Christus non est verus Dens et verus homo.

III. quod cum evangelio debet observari lex vetus.

IV. quod Greci rebaptizant baptizatos a Latinis.

V. quod quidam habent aliquos pro sanctis, antequam canonizentur ab

ecclesia (fol. 84).

VI. quod non debent mulieres intrare ecclesiam statim post partum.

VII. quod quidam dubitant in fide.

VIII. quod quidam paganos vel hereticos faciunt heredes suos.

IX. quod quidam presumunt Christum non esse aliquid secundum quod
homo.

X. quod quidam defendunt hereticos.

XI. a) quod quidam aliter, quam ecclesia Romana tenet, predicant sacra-

menta.

XII. quod quidam officium predicationis sibi assumunt.

XIII. quod iurare cum expedit, sit peccatum.

XIV. quod quidam nolunt corrigere hereticos, cum possint.

XV. quod quidam conversi post baptismum volunt servare antiquos ritus.

XVI. quod quidam dicunt, quod sortilegia facere non est peccatum.

XVII. quod duella facere super furtis inveniendis non est peccatum.

XVIII. quod quidam contemptu ecclesiastica sacramenta nolunt recipere.

XIX. quod quidam non habent firmam spem in Deo pro bonis que faciunt
(fol. 84 v;.

XX. quod quidam non habent conscientiam de excommunicatione.

XXI. quod quidam non credunt, quod pro uno peccato mortali pereat
homo.

XXII. quod quidam negant spiritum sanctum a filio procedere.

XXIII. quod quidam dicunt, quod anima rationalis non sit forma corporis.

XXIV. quod quidam dicunt, quod vivente Christo fuit lancea perforatus.

XXV. quod ita potest homo esse perfectus, quod non possit crescere in
gratia.

a) ms. XVI. u. s.f.

1) Nach c. 1. dist. 42.

2) Vgl. c. 9. X ne clerici vel monachi (III, 50) u. c. 3. X. de purg. vulg. (V, 35).

3) Vgl. Gratian, C. 23. q. 1.

a) collirium 499

XXVI. quod homo perfectus non sit obligatus ad precepta ecclesie.

XXVII. quod homo perfectus potest attingere in hac vita finalem beatitudi-
nem (fol. 85).

XXVIII. quod quelibet intellectualis natura in se ipsa est beata.

XXIX. quod se exercere in actibus virtutum est hominis imperfecti.

XXX. quod osculum mulieris semper est peccatum.

Expedita quarta parte de heresibus que in iure canonico extirpantur,
incipit quinta et continet in se XXVII. hereses sive errores que ante
et nunc noviter pullularunt a), quorum primus est : (fol. 85 v).

I. quod papa potest deponi et iudicari ab imperatore ') (fol. 85 — 85 v).

II. quod quilibet presbiter tantam habet iurisdictionem et potestatem, sicut

papa (fol. 86).

III. quod vacante papatu succedit imperator (fol. 87 ^—87).

IV. quod matrimonium non sit sacramentum (fol. 88).

V. quod nullus debet excommunicari, licet mereatur (fol. 88 y).

VI. quod non debent occidi animalia non comestibilia vel nociva (fol. 88 v
-89).

VII. Incipiunt errores Scoti qui vocatur Thomas Scotus, apostata fratrum
Minorum et Predicatorum, qui dixit, quod numerus annorum quo
vivebant tempore nature, non est verus (fol. 89—89 v).

VIII. quod prophetia illa : Ecce virgo concipiet, non est dicta de beata
Maria (fol. 89 ^—91).

X. quod tres fuerunt deceptores mundi, scilicet Moyses, Iesus et Macho •
metus (fol. 91—92).

X. quod oportet, quod in quolibet tempore veniat unus, qui mundum deci-

peret (fol. 92-92 *).

XI. quod illud dictum prophete : Deus fortis pater futuri seculi, non sit
dictum de domino nostro Iesu Christo, sed quod est nomen proprium
(fol. 92 v—93).

XII. quod anime post mortem in nichilum rediguntur (fol. 93).

XIII. quod Christus non erat Dei filius proprius, sed adoptivus (fol. 93).

XIV. quod virgo Maria non fuit virgo, nisi usque quo peperit (fol. 93
-93 vj.

XV. quod fides melius probatur per philosophiam, quam per sacram scrip-
turam (fol. 93 v—94 *).

XVI. quod beatus Augustinus et beatus Bernardus fuerunt traditores (fol.
94 v-95).

XVII. quod mundus melius regeretur per philosophiam quam per iura ca-
nonica (fol. 95).

XVIII. quod virtus patris curativa descendit ad filium (fol. 95—95 v).

a) ws. polluerunt.

1) I. bis III. als Lehren des MarsiliüS von Padua.

500 XIV. ALVARUS PELAGIUS

XIX. quod Christus non dederat potestatem, quam habebat in terra, beato
Petro et eius successoribus (fol. 95 v).

XX. quod ante Adam fuerunt alii homines (fol. 95^—96).

XXI. quod potestas quam Christus dederat beato Petro, non dederat eam
successoribus (fol. 96).

XXII. quod mundus non habet finem (fol. 96—96^).

XXIII. quod melior fuerat Aristoteles quam Christus (fol. 96 v—97).

XXIV. quod sapientior et subtilior fuerat Aristoteles quam Moyses (fol. 97).

XXV. quod nolunt confiteri nee aeeipere corpus Christi (fol. 97—97 ?).

XXVI. quod miracula Christi non fuerant facta virtute divina, sed arte
magica (fol. 97 ^—98).

XXVII. quod angeli mali non sunt facti demones (fol. 98—98 v).

Finita quinta parte ineipit sexta pars de erroribus Grecorum, quorum
sunt XLI errores ; quorum primus est :

I. quod spiritus sanetus non procedit a filio sicut a patre (fol. 98 v -99).

II. quod ecclesia Romana non est caput et magistra omnium ecclesiarum

(fol. 99).

III. quod sunt extra obedienciam Romane ecclesie.

IV. quod non habet plus de potestate papa, quam patriarche Grecorum.

V. quod hostia conservata in ecclesia Romana non sit verum corpus

Christi.

VI. quod quiequid factum est per papas a tempore Constantini nullius est

valoris.

VII. quod Romana ecclesia errat in forma baptismi.

VIII. quod non sit purgatorium, ubi purgentur anime.

IX. quod anime eciam perfecte exute a corporibus non habebunt gloriam,
nisi post diem iudieii.

X. quod simplex fornicatio non est peccatum mortale.

XI. quod nati ex seeundis et ültimis nuptiis non sunt legitimi.

XII. quod usura non sit peccatum mortale.

XIII. quod matrimonia eorum non sunt firma.

XIV. quod eorum sacerdotes sunt bigami.

XV. quod condempnant ecclesiam Romanam eo, quod aquam frigidam ponit
in sacrificio.

XVI. quod dignitates eorum apud ipsos venduntur.

XVII. quod reliquie panis, de quo suum conficiunt sacrificium dieunt esse
corpus beate Marie.

XVIII. quod condempnant ecclesiam Romanam bis vel pluries in XLa cele-
brantem.

XIX. quod deficiunt in duabus unetionibus precedentibus baptismum.

XX. quod non conficiunt crisma nee oleum sanetum nee cathecuminorum.

XXI. quod eorum episcopi et presbiteri non unguntur, cum ordinantur.

a) C0LL1RIUM 501

XXII. quod eorum confessores nullam satisfactionem imponunt pro furto.

XXIII. quod semel tantum in anno conficiunt sacramentum corporis Iesu
Christi (pro infirmis)a).

XXIV. quod non habent nisi tantum quinque ordines et deficiunt eis IV
minores.

XXV. quod potestatem clavium per absolutionem sacerdotalem negant.

XXVI. quod excommunicant ecclesiam Romanam ter in anno.

XXVII. quod non permittunt Latinos celebrare in suis altaribus.

XXVIII. quod solutus cum soluta commisceri carnaliter non sit peccatum
mortale.

XXVIX. quod eorum sacerdotes iniungunt penitentias, ut interficiant Latinos.

XXX. quod eorum religiosi non sunt obedientes et casti.

XXXI. quod eorum domini temporales promovent eorum episcopos.

XXXII. quod eorum domini temporales corrigunt clericos.
XXXIIL quod nemo potest peccare mortaliter.

XXXIV. quod offendere inimicum non sit peccatum.

XXXV. quod condempnant Latinos comedentes suffocatum et sanguinem.

XXXVI. quod condempnant Latinos comedentes carnes in epdomada ante
carnisprivium.

XXXVII quod in die veneris carnes comedunt.

XXXVIII. quod non debent comedi carnes in die mercurii.

XXXIX. quod non debent comedi caseus et ova in die veneris.
XL. quod pape sententias non observant.

XLI. quod militant sub imperatore scismatico.
Explicit Deo gratias.

{fol. 1.) Tractatus qui nominatur collirium Alvari
adversus hereses novas.

In nomine domini nostri Iesu in quo vivimus, movemur et sumus et
secundum apostolum Paulum, Actuum XVII. ') et XXVI. q. VII. Non obser-
vetis in fine2), in cuius Christi nomine omnia sunt agenda, ut idem dicit
apostolus: Omnia in Christi nomine agenda, prima ad Corinthios XI. in
fine3) et XXVI. q. V. Non liceat*) omnibus fidelibus orthodoxis, servis
Christi Iesu, filii Dei et virginis gloriose Marie, dicte grece christotecon
et theotecon b), latine matris Christi c) et matris Dei, XVI. distinctione c.
Sexta synodus 5) versu: tercia in Epheso, f rater Alvarus professione minor,
Silvensis minister, natione Yspanus, decretorum doctor, in sacra theologia

a) Zusatz im ms. ty letzter Buchst. Rasur. c) folgt: et matris

Christi et

1) Act. 17, 28.

2) c. 16. C. 26. q. 7.

3) 1. Cor. 10, 31, vgl. Col. 3, 17.

4) c.3. C. 26 q. 5.

5) c. 9. dist. 16.

502 XIV. ALVARUS PELAGIUS

scolasticus, gracia vobis et pax et misericordia a Deo patre nostro et
domino Iesu Christo, II. ad Cor. 1. c. l) et ad Ualatas 1 a). Quoniam sine
fide impossibile est pläcere Deo, ad Ebreos XI.3) et omne quod non est
exfide, peccatum est, ad Romanos XIIII. *) et XXVIII. q. 1. Omnes et §. Ex
hiis b), ubi exponitur, et extra de prescript. QuoniamG), et stabiles esse de-
bemus in fide et immobiles, prima ad Cor. XVI. 7) in fine, et secundum
apostolum oportet esse hereses, ut qui probati sunt, manifesti fiant,
prima ad Cor. XI.8) et XXIIII. q. ultima c. ultimo9) etl.q. III. Salvator
in principio "'). Ideo ad extirpandam hereticam pravitatem extollentem
se adversus sanctam orthodoxam et catholicam fidem et anathematizatam
a sancta Romana ecclesia orthodoxa, quamvis occultam, extra de heret.
Excommunicamus /"). Et ad fulcimentum et declaracionem et corroboracio-
nem eiusdem fidei sacrosancte opusculum composui (fol. 1 v) et hoc contra
hereses et errores novos et veteres que in quibusdam partibus Yspanie
et alibi pestifere pullularunt in fidei et fidelium detrimentum, periculum
et iacturam.Et quia ignorantia mater omnium errorum, XXXVIII. di. Igno-
rancia iaj, et secundum Paulum : Ignorans ignorabitur, et loquitur ibi
Paulus de ignorancia fidei, 1. ad Cor. XIIII. ,3j et XXXVIII. di. Qui ea u),
quia ignorancia in fide neminem excusat, ut ibi, et XVI. q. 1. Si capislf>),
et primum capitale mendacium est in doctrina religionis, XXII. q. II. Pri-
mum in principio 16), et quia hereticus nesciens hereticus est, VI. q. 1. Sc/-
musr'), XXIIII. q. III. Heresis 18j, XXXVIII. di. Quamvis19). Ne quis ergo in
fide errando vel menciendo, se valeat excusare, cum talis ignorancia
crassa sit, erronea et supina, extra de clerico excommunicato IUI. c. Apo-
stolice20), necessario perlegat istud opus, XCVI. di. Bene quidem 2l), versu

1) 2. Cor. 1, 2.

2) Galat. 1, 3.

3) Ebr. 11, 6.

4) Rom. 14, 23.

5) c. 14. C. 28 q. 1. pars 5, Gratian.

6) c. 20. X. de praescript. (2, 26).

7) 1. Cor. 16,13.

8) ib. 11, 19.

9) c. 40. C. 24. q. 3.

10) c.8. C. 1. q. 3.

11) c. 13. X. de heret. (5,7).

12) c. 1. dist. 38.

13) 1. Cor. 14, 38.

14) c. 10. dist. 38.

15) c. 5. C. 16. q. 1.

16) c. 8. C 22. q. 2. *

17) c. 9. C 12. q. 1. ?

18) c. 27. C. 24. q. 3.

19) c. 11. dist. 38.

20) c.9. X. de clerico excom. (5,27).

21) c. 1. dist. 96.

a) C0LLIR1UM 503

hec cum a) legeret, ibi perlegatur. Et licet fides pluribus modis accipiatur,
ut notatur extra de summa trinit. super rubrica *), hie tarnen aeeipitur et in
toto isto opere, prout describitur ab apostolo : Fides est sperandarum
substantia rerum, argumentum non aparencium, ad Ebre. XI. in princ 3). Et
sie aeeipitur in predieta rubrica de summa trinitate et fide catholica, a
qua fide fideles vocantur, qui baptizantur in Christo, XXII. qu. 3. Movet
te3). Et de tali fide dicitur dubius in fide infidelis, extra de heret . c. I.4),
extra quam fidem nullus salvatur, ut in simbolo Atanasii : Quicumque
vult, et XXIII. di. Qui episcopus 5), et XXIIII di. Quando 6), et XXIIII. (fol.2)
q. 1. A reeta 1), et c. Hec est fides 8>, et extra de summa trin. c. 1 9). Et
hec fides est specialissimura donum spiritus saneti que eciam non petenti
datur, de conse. di. IUI. Gracia10). Que magistraliter et theologice sie di-
scribitur, fides est voluntaria certitudo absencium in scientia et supra opi-
nionem constituta. Scientia enim habet cognicionem, fides non, quia
seeundum Augustinum fides est credere quod non vides, de pe. di. IUI. In
domo "), que fides sine operibus mortua est, sicut corpus sine spiritu
mortuum est, de pe. di. II. c. Si enim ,a) ultima columpna. Est enim vera
fides seeundum apostolum ad Gal. V : que per dilectionem operatm™), de pe.
di. II. §. hec itaque, c. quicumque, c. firmum, c. circumeisio u), Christus
fides nostra alpha et O, qui prineipium istius operis fuit, sie et finis, Apo.
primo l5). Et licet scriptum sit, quod medicus imperitus uno collirio omnium
oculos vult curare, XXIX. di. c. ult. '6), ego tarnen etsi medicus imperi-
tus astipulante Dei gratia omnium infidelium oculos in hoc opusculo,
quod collirium fidei censui appellandum, inungere, quantum in me fuerit,
et curare conabor. Collirium enim sonat, quod vicia oculorum tergat,
seeundum Papiam et Ysidorum 17); unde Huguccio ,8) dicit, quod collirium

a) fehlt im ms.

1) c. 1 X. de summa trinit. (1,1).

2) Ebr. 11, 1.

3) c. 16. C. 22 q. 3.

4) c. 1. X. de heret. (5,7).

5) c. 2. dist. 23.

6) c. 5. dist. 24.

7) c. 9. C. 24 q. 1.

8) c. 14. ib.

9) c. 1, X. de summa trin. (1,1).

10) c. 145. dist. 4 de consecrat.

11) c. 11. dist. 4. de pen.

12) c. 40. dist. 2 de pen.

13) Gal. 5, 6.

14) dist. 2 de pen. c. 40. c. 8. c. 25. c. 28.

15) Apoc. 1, 8.

16) c. 3. dist. 29.

17) Papias, Vocabularium s. v. — Isidorus Hisp., Etymolog, lib. IV c 9
§. 10, Migne 82, S. 194 (184).

18) Huguccio, vgl. F. Schulte, Gesch. d.Qu. u. Lit. d. kanon. Rechts 1, S. 156

504 XIV. ALVARUS PELAG1US

dicitur unctio facta ad tergendas feces oculorum secundum Apoc, XLIX.
di. c. 1 v. lippns1) ibi: collirio. Deus enim huius seculi id est dyabolus
mentes infidelium obcecavit, II. ad Cor. IUI 8) et extra de summa trinit.
c. II. in fine 3). Nunc autem ad declarandos et expurgandos errores et
hereses Christo previo accedamus

(fol. 6v) Alia heresis que tenet, quod ante fuerunt imperatores et
et reges, maxime antiqui, quam ecclesia ; quod falsum est et erroneum.
Nam antea fuit ecclesia quam regnum vel imperium, quod sie probatur:
ecclesia enim aeeipitur pro congregatione fidelium . . . que dicitur cor-
pus Christi misticum. . . . Hec inquam saneta mater ecclesia que in
psalmis dicitur ecclesia sanetorum, ineepit in primo homine in innocentia
creato u. s.f . . .

(fol. 9) et cum de ista materia et de regnis iustis traetavi copiosius
in opere, quod composuimus et vocatur Status ecclesie in prima parte
operis in articulo XXXVI o et XLI, LXIIII 4) et in alio, quod composuimus
opere, quod vocatur Speculum regum 5).

Alia heresis est coniuneta cum precedenti que dicit, quod reges et
imperatores sunt ecclesia et aliud non sit ecclesia. Isti tales heretici in
ista et supra posita heresi regibas adulantes contra canonem XXXVIII.
di. Nulli a) 6) fugiunt se nescire, quid sit ecclesia aut perverse nesciunt et

excusati non sunt Et reges sive boni sive mali, quia homines sunt'

non bestie, non sunt ecclesia, quod est totum, sed intra ecclesiam conti-
nentur, sicut pars in toto

(fol. 9 *) Alia heresis est qoe dicit et tenet, quod reges sunt caput

ecclesie, sed Christus et papa eius vicarius generalis Reges enim

et imperatores non sunt ecclesie capita, sed sua capita habent subicere
ecclesie sacrosanete .... et reges magni debent pontificium obsculari
et colla sua eorum genibus submittere, non econtra — Unterschied wie
zwischen Gold und Blei, Sonne und Mond, Geist und Fleisch. Et reges
ab episcopis exeommunicari possunt, si contumaces fuerint et rebelies.

et reges et prineipes habent episcopis obedire, non econverso ....

... et imperatores et reges deponi possunt a papa .... et non sunt rec-

tores ecclesie nee iudices ecclesie, nee patres, ssd filii et subiecti;

nam (fol. 10) si rex catholicus est, filius est ecclesie et non presul . . .

Zu /, 13 (fol. 10 y) : (virtus politica) potuit esse apud paganos vel
hereticos, sed non vera virtus perfecta theologica nee iusticia vel quelibet

a) ms, nonne.

1) c. 1. §6. dist. 49.

2) 2. Cor. 4, 4.

3) c. 2. X. de summa trin. (I, 1).

4) Planctus eccl. I, art. 35, 41, 64. Lugduni 1517, fol. 4 v ff. 15 v . 64 v f.

5) Vgl. unten S. 516 f.

6) c. 4. dist. 38.

a) C0LL1RIUM 505

alia vera virtus Quomodo autem pagani possideant regna et iuris-

dictiones notatur per Innoc et Host extra de vo. et vo. re. Quod super hüs1);
unde in cronicis legitur, quod Constantinus monarcha post baptismum
resignavit regalia et gladium in manu Silvestri ; ostendens non legitime
usum fuisse gladii potestate nee legitime se habuisse, cum ab ecclesia
non aeeeperit. Item notat Lau. di. X. Quoniam2) ex unetione demum sint
reges, que nulla nisi a sacerdote haberi potest exemplo Saul et David,

qui a Samuele uneti sunt Liquet igitur omnem prineipem regno-

rum a iudice ecclesie confirmationem et exequucionem habere Impe- N

rator enim ab ecclesia reeipit plenitudinem potestatis et a papa

consequenter imperium, non a populo vel electoribus, .... quia nee di-
citur imperator, nisi Corona reeepta ab ecclesia. . . j

Alia heresis tenet, quod ecclesia reeipit suam iurisdictionem ab im-

peratoribus et regibus, (fol. 11) quod falsum est Nam ecclesia im- A

mediate iurisdictionem a Deo reeepit, non ab homine Quod autem

imperatores et reges sie ab ecclesia a) reeipiant iurisdictionem vel

a Deo ea mediante, clare patet, quia ipsa habet utrumque gladium

et utramque iurisdictionem spiritualem et temporalem in toto mundo, sicuty
habuit Christus, cuius est vicarius generalis in terra, a quo omnis alia
iurisdictio est temporalis, ut clare et prolixe hanc materiam declaravi in
opere nostro, quod vocatur Status ecclesie in prima parte in §. tercius
deeimus articulus et in articulo XXXVII. et XL. 3) Nam heresis est Mani-
cheorum ponere duo prineipia, ut in extravaganti Bonifacii que ineipit Unam
sanetam catholicam, que hanc determinavit questionem. Nam ecclesia
genus est, imperium vel regnum species de genere predicata, ut ecclesia
contineat imperium, sicut genus speciem.

(fol. 11) Alius error est qui tenet, quod reges sunt iudices clericorum,
maxime in maioribus criminibus, presertim, si sint incorrigibiles vel si
prelati eorum non faciunt de eis iusticie complementum ; et quod possunt
eos degradare, relegare et deportare, incarcerare, pignorare, detinere et
flagellare vel artare vel quomodolibet constringere vel punire.

(fol. 12) . . . Unde clerici a iurisdictione temporali sunt exempti a Deo
et a papa per suas constitutiones, nach Innoc. extra de maio. et obed. Si
quis venera*) und der lex Friderici imperatoris in libro feudorum constitutio
Hac editali*). Et quidquid alii notent, teneo cum archidiacono, domino
meo et magistro6), quod eciam in causa reconventionis non est iudex cle-

a) ms. folgt : et ab ea ; viel/eicht : et ab ea immediate.

1) c. 8. X. de voto et voti rem. (3,34).

2) c 8. dist. 10; Glossator Laurentius, vgl. F. Schulte 1. c. T 190 f.

3) Planctus (ed. 1517) fol. 2-3, 6-11 v, 12-14 v.

4) c. 2. X. de maior. et obed. (I, 33).

5) Lib. Feud. TI, 55 ; vgl. Rahewini Gesta Frid. IV c. 10, rec. Hofmeister
p. 241.

6) Guido von Baysio, vgl. Schulte 1. c. II 183 ff.

506 XIV. ALVARUS PELAGIUS

rici secularis iudex ; unde iudex secularis capiens clericum eciam

in malificio comprehensum sine ecclesie auctoritate est excommunica-
tus

(fol. 13, zu I. 17) über die zwei principia, zwei vicarii: ut ponunt
heretici Valdenses a) ista etiäm heresis extirpatur per Bonifacium papam
in sua extravagante que incipit Unam sanctam catholicam ecclesiam,
quam expono in nostro opere De statu ecclesie in prima parte in articulo
LX° *) ; de hoc etiam dixi supra in prima heresi.

(fol. 15) Et quod papa utrumque habeat gladium et quod

contrarium dicere sit hereticum, hodie per ecclesiam declaratur in extrav.
Bonifacii que incipit Unam sanctam catholicam, quam exposui in opere
nostro quod vocatur Status ecclesie in prima parte primo articulo LX

(fol. 16y) Alia novella heresis pullulavit Ulixbone (fol. 17) in

scolis per quosdam pseudoreligiosos publice defensatos coram me, quod
sacri canones et sacra concilia et sacre decretales et alie constitutiones
Romanorum pontificum a sancta Romana ecclesia probate non habeant
tantam auctoritatem, quantam habent scripture novi et veteris testamenti,
quod tantum est dicere, quantum si diceretur, quod ecclesia catholica in
suis errat decretis, statutis et legibus, quod est erroneum et hereticum

(fol. 18 v); ... Alius est error qui tenet excommunicatos ab ecclesia
et vitatos a clericis propterea non debere vitari a laicis, presertim cum

a regali curia littere impetrantur (fol. 19). Tales littere que a regi-

bus impetrantur, ne excommunicati a laicis vitarentur, scismatice sunt,

quia ecclesiam dividunt et tollunt ecclesie potestatem que nil va-

leret, si cohercitionem censure ecclesiastice non haberet Tales

etiam heretici dicunt, quod ecclesia non accepit potestatem a Christo ex-
communicandi et ligandi, sed quod ecclesia hoc sibi adinvenit, ut posset

lucrari et facere se timeri in hoc mundo, maxime a laicis (fol. 19 v).

Tales eciam heretici dicunt, quod propter excommunicationem aliquis ad
infernum non ibit

(fol. 20) ...Alia heresis est que dicit, quod papa suam perdit iuris-
dictionem, quando Rome non stat. Quod est contra sacram scripturam,
quia ubicumque est papa, ibi est ecclesia Romana et sedes apostolica
et caput ecclesie, quia Petrus ecclesiam significat, XXIIII. q. 1. Quod-
cumque 9), papa eciam est successor Christi, in extra, li. VI. c. Pro hu-
mani b)3j. . . . Item ecclesia que est corpus Christi misticum ... et que est

collectio catholicorum non est ambitus murorum ; ibi est, ubi est caput,

scilicet papa, et papa a Romana civitate vel sede iurisdictionem non re-

cipit, sed a Deo, ... et universalem iurisdictionem habet ordinariam in om-

a) ms. Vallenses. b) ras.: in ecclesia a. R. : de homicidiis.

1) 1. c. fol. 52.

2) c. 6. C. 24. q. 1.

3) c. 1. in VIto. de homicidio (V, 4).

a) C0LL1RIUM 507

nibus mundi ecclesiis, et universalis ecclesie presul est, licet ex

humilitate servum se voluerit vocari, .... et locus non sanctificat ho-
mines nee Roma papam, sed homo locum et papa urbem a) Romanam.
.... Etenim Christus non dedit iurisdictionem suam et potestatem loco
vel Rome que res inanimata est, sed Petro et successoribus eius

(fol. 20 v) Sunt et alii heretici qui dieunt, quod mundus regitur per
fortunam et per fatum et per geneses et per nataliciorum b) consideratio-
nes dierum et non per Dei dispositionem et Ordinationen! et voluntatem

et permissum Dei (fol. 21) Cesset ergo error et fantasia quo-

rundam nobilium Yspanorum, qui quando eis nascitur filius vel filia,
mensas faciunt preparari, ad quas dieunt fata venire, que de natis eis
prospera vel fausta vaticinetur, quod ad artem magicam pertinet repro-
batam XXVI. q. II. II lud '), et q. ult. c. pe. a) . . . .

(fol. 21). Alius est error qui tenet, quod papa potest ab inferioribus
iudicari et condempnari maxime a concilio generali et maxime in casu

heresis Si tarnen papa est incorrigibilis in casu heresis notorie,

vacat papatus et ecclesia providebit sibi de papa. . . .

(fol. 21 ▼). Alius error et heresis invaluit in aliqua parte Portugallie,
cuius erroris diseipuli dieunt, quod bona que defuneti dimittunt distri-
buenda post mortem suam, non prosunt eis. Contra quos dicendum,
quod aut tales defuneti decedunt in mortali peccato ; et tunc verum est,
quia talibus non prosunt .... Aut moritur perfectus in gratia et con-
tritus; et tunc sie prosunt eis bona in purgatorio . . .(fol. 22.) . . . Contra
istum errorem eciam est consuetudo in ecclesia generalis, in qua cappel-
lanie dotate a defunetis relinquuntur, in quibus celebratur pro eis que pro

eis sunt et in qualibet etiam missa in secretis pro defunetis oratur

et aliqua ecclesia potest constitui, in qua non cantatur, nisi pro

mortuis.

Alius est error qui tenet, sicut dieunt mali astrologi et fatidici, ymmo
falsidici, quod per constellationes stellarum res de necessitate veniunt
et aeeidunt in hoc mundo, quod est erroneum et proximum heresi. Nam
astronomia vel astrologia que est scientia de astris, una de Septem libe-
ralibus artibus, non ponit necessitatem vel certitudinem in agendis, sicut
falsi astrologi astruunt, sed est opinativa et signativa, non coactiva nee

(fol. 22^) necessitativa Nam quamvis veram stellarum composi-

tionem, cum quisque nascitur, consequantur et aliquando pervestigent,
tarnen quod inde conantur vel actiones nostras vel actionum eventus

perducere vel predicere, nimis errant ; unde si aliquando que tales

astrologi dieunt eveniant, non tarnen eis communiter est credendum, quia

a) a. /?. nachgetr. b) Rasur.

1) c. 6. C. 26. q. 2.

2) c. 17. C. 26. q. 7.

508 XIV. ALVARUS PELAGIUS

divina auctoritas festamenti veteris Deuteronomio ') talibus ariolis, magis
et sompniatoribus et constellatoribus fidem non adhibet, quamvis aliquo-

ciens eveniant que (fol. 23) predicunt Propter quod sciant omnes

orthodoxi fideles, quod si volunt vitare heresim et errorem, non servent
dies Egiptiacos, tempora, menses et annos et constellationes, sompnia et
auguria et sortilegia et artem nigromanticam et notoriam et horas Dei
et geneses nataliciorum hominum et responsa demonum, et coniurationes
eorum cum demonibus non faciant, nee dicant, quod res veniant per
necessitatem (fol. 23 v), nee dicant. quod per signa futura rerum veraciter
possint sciri et indeclinabiliter

(fol. 25). Alius est error quorundam maxime laicorum, qui d'.cunt,
maxime patroni, quod aeeipere bona ecclesiarum et heremitoriorum vel
aliorum piorum sine licencia prelatorum non est peccatum. Quibus est
dicendum, quod errant et peccant dicendo talia. Et dicere quod illud,
quod ecclesia dicit esse peccatum mortale, non est peccatum, heresis
est, quia est a fide ecclesie recedere Bona autem predieta eccle-
siarum sine auetoritate illorum, quorum interest, invadere, non solum est
peccatum simplex, sed multiplex; et gravissimum et nefandum committitur
crimen furti, fraudis, sacrilegii, rapine, homieidii, prodicionis, crimen
publicum spoliacionis, invasionis, ingratitudinis, matrieidii, heresis cum
pena anathematis multiplici, sicut hec omnia leguntur et notantur XII.

q. II. in primis sex capitulis usw Et tales usurpatores rerum

ecclesiasticarum inter apostatas a) et hereticos reputantur, et eterni
ignis incendiis deputantur

(fol. 25v) über fornicatio sed latius per nos in opere nostro,

quod vocatur Status, in parte II. in § qui ineipit Septimus (fol. 26), in
articulo LH b), ubi expono errores Begardorum ; latissime in eodem opere
nostro in IIa. parte in § Nunc de immundiciu } in articulo LXXIII a).

(fol. 26). Alii sunt heretici clerici et laici, qui sanetam scripturam
aliter intelligunt quam ecclesia saneta; .... non enim seeundum sensum
proprium scriptura intelligenda est, sed seeundum quod intelligit ecclesia

et saneti doctores, XXXVII. dist. Relatum 3) Omnis autem lai-

cus et simplex clericus temptatus predicare vel sacram scriptarum ex-
ponere cupiditate et superbia et inani gloria est temptatus, et ideo in

heresim labitur sed in hanc insipientiam cadunt, quicumque ad cogno-

scendam veritatem aliquo impediuntur obscuro, et ideo ad propheticas
voces nee apostolicas litteras nee ad evangelisticas auetoritates, sed ad
semet ipsos recurrunt, inde magistri erroris existunt, quia veritatis di-
scipuli non fuerunt. . ..

a) ms. antistitos. b) ms. XVII.

1) Deut. 13, 1—5; 18, 10-14.

2) Planctus ecclesie II, art. 52, fol. 175 und art. 73. fol. 240 v— 244 v.

3) c. i4. dist. 37.

a) COLLIRIUM 509

(fol. 26). Alii sunt heretici qui dicunt, quod trinitas fuit creata et
incarnata in utero virginali, sicut dixit in sua cantilena, quam composuit
de beata Maria, Alfonsus Giraldi de Monte (fol. 26 v) Maiori, qui dicitur
homo virtutis; sed hec est pessima heresis.

(fol. 27) zu nr.XL: quod virtus curativa naturaliter transit ad po-
steros, sicut tenent Thomas Avrianus et Alfonsus Geraldi de Monte
Maiori hereticus, qui manum ad osculum porrigit, ne osculans percussus

a cane rabido moriatur Item nee saneti semper gratia Spiritus saneti

curant a), sed ad tempus datur et ad tempus recedit; . . .cum ergo sanetus
talem gratiam semper curandi non habeat, quomodo potest illud trans-
mittere in alium, quod non habet ? . . . Item aut ista curatio fit per virtutem
demonis, ut puta per demonum invocationem, aut per incantationes .. ..
et tunc eam in alium transmittere non potest, quia nemo habet dyaboli-
cam potestatem in alium transmittendi . . . (fol. 27 v) ... Nee dicat hereti-
cus, quod reges Francie et Anglie gratiam curationis habere consueverant,
quia hoc apoerifum enim vel sompnium; vel ostendat a quo vel quomodo
eam haberet . . . Quis enim insaniens vel hereticus, sicut hie Thomas de-
terminavit in scolis, coram me confessus est in iudicio coram vicariis
dicens, quod Spiritus sanetus vel eius virtus a natura detur, qui naturam
creavit et qui virtutem ei dat, quando vult...Item constat, quod hec
virtus curationis non est virtus corporis, sed anime, .... sicut nee
regnum, quod institutum est ad bene regendum, datur sanguini, sed
vite ....

(fol. 28 v) gegen den Wucher: Que autem sit differentia inter mer-
catores et artifices et usurarios, ponit Chrysostomus (LXXXVIII. dist. c.
Eiciens) !) . . . dare etiam ad taulagium in ludo taxillorum, sicut vocant
Yspani, species maxime usure est . . .

(fol. 34) zu nr. LI. Et hü diversis nominibus nuneupantur. Nam
quidam eorum incantatores dieuntur ; qui artem demonum verbis pera-
gunt et commentatores se faciunt bestiarum. Sic dieuntur in Yspania,
inter quos sunt viri et femine, qui cum quibusdam pactionibus et de-
monum consultationibus tacitis Signum crucis apponunt, et aliqua bona
verba divina cum aliis verbis fallacibus vel obscuris vel caracteribus
vel signis, cum quibus incantationibus aliquos perimunt, aliquos sanare
videntur . . . (fol. 34 v) ... Alii dieuntur arioli, quia circa aras ydolorum
nepharias preces emittunt et funesta sacrif icia offerunt ; hiisque celebri-
tatibus demonum aeeipiunt responsa, .... Balaam propheta ariolus erat.
. . . Aruspices nuneupantur, quasi horarum inspectores etc. . . . Es folgen
die augures, auspices, (fol. 35), die astrologi ..qui in astris auguriantur;
die genetiliaci, die die Constellatlonen für die Geburtstage berechnen

a) ms. curandi.
1) c. 9. dist. 88.

510 XIV. ALVARUS PELAGIUS

und deuten, hü etiam vulgo dicuntur mathematici, cuius superstitionis
genus Latini constellationes vocant . .. Horoscopi dicuntur qui horas na-
tivitatis hominum speculentur . . . ; ferner die sortilegi, die salitores
qui dum eis membrorum quecumque partes salierint, aliquid sibi exinde
prospere seu triste significare predicunt . . . Alii sunt qüi sternuta ob-
servant : unum sternutum dicentes triste, duo fausta sive prospera ap
pellantes ; . . die geomantici, ydromantici, aeromantici (die aus der Luft
weissagen), piromantici . . (fol. 35 v) ; nigromantici sunt quorum pre-
cantationibus videntur resuscitari mortui et ad interrogata respondere..
Et omnes isti sub arte perniciosa sortilega et magica inventa a diabulo a)
continentur . . (fol. 36) . . . Sunt etiam quidam fatidice, qui inaures
portant in auribus muliercule, quasi nature prosint, alii qui portant an-
sulas vel annullos de ossibus strutionum causa lucri, sicut quidam mer-
catores et bocarii . . . Tenendum est etiam, quod ars notoria est omnino
illicita et christiano fugienda. Hec enim ars est, per quam nituntur
acquirere scientiam, sed omnino inefficax est et fit cum implicita demo-
num pactione secundum Thomam de Aquino, et subiacet arti magice
invente a diabulo a) . . .

(fol. 38) : . . . Alii pseudochristiani in testamentis suis heredes vel
legatarios faciunt Iudeos, Sarracenos hereticos, quod species heresis est
nisi eis in aliquo debito tenerentur . . . (fol. 37 v) et tales post mortem
possunt anathematizari . . . Orare etiam pro infidelibus mortuis vel facere
elemosinam pro eorum animabus species est heresis, quia constat eos
extra fidem decessisse, et in peccatis mortalibus finivisse . . . Ardeant
ergo cum demonibus anime infidelium et paganorum, quia in stagnum
ignis missi sunt, quia bestiam adorarunt et pseudoprophetam Mahomet b),
ut dicit Iohannes in Apocal. XIX. c. ') . . . (fol. 38) werden die Mischehen
zwischen Christen und Jüdinnen oder Sarazeninnen verdammt . . .

(fol. 38 v). Reperiuntur et alii falsi christiani qui fidem Christi ab-
negant et sectam recipiunt Machometi et se faciunt circumcidi et cre-
dunt, quod Machometus fuit verus propheta et amicus Dei . . . Tales etiam
pessimi, qui vulgariter anazades et cornioles dicuntur, a Deo maledicti
sunt, . . . et si per metum conditionalem, illam receperunt sectam, excusati
non sunt, . . . si autem per creationem absolutam excusatus est, si revertatur
ad Christum .... Tales etiam a fide apostate, etsi falsi christiani sint,

tarnen christiani sunt, quia caracterem baptismi minime perdiderunt

Tales cum ad ecclesiam (fol. 39) redierint, non rebaptizantur, sed per
impositionem manus virtute spiritus sancti catholicis copulantur cum
professione fidei Iesu Christi in simbolo declarate ; sie de facto servavi,
cum essem in curia penitentiarius domini pape ; et hoc probatur de-

a) ms. zabulo. bj ms. mafomet.
Apoc. 19, 20,

a) COLLlRIUM 511

cretis dist. IV Item tenetur autem, quod Machometus qui fuit apo-

stata a fide christiana . . .et qui fuit circumcisus et qui fuit pessimus
magus et deceptor Sarracenorum, etiam in suo alcorano a) concessit
flagitium contra naturam, et qui in eodem alcorano a) multas hereses
scripsit et multa figmenta ibi falsa confixit, et legem carnalem Sarra-
cenis dedit ; et qui Dei filium denegavit et baptisma prevaricatus est ;
qui fidem Christi impugnat per se et suos et cottidie impugnat et per-
sequitur christianos; ...et qui se in Mecha adorari facit, et qui in Apo-

calypsi secundum expositiones sanctorum vocatur pseudopropheta ;

dicere, inquam, et tenere quod talis hominum pestilentissimus et falsis-
simus ypocrita et fidei apostata, quo non extimo fuit in mundo deterior,
et inimicus Dei et ecclesie, fuerit verus propheta et amicus Dei, hereti-
cum est, erroneum, macomatizare et apostatare a fide cum eo, et est
contra fidem et contra ecclesiam dogmatizare et sectam macometam
approbare . . . (fol. 39 v) ... extra de ludeis et Sarracenis in Clementinis1)
V., ubi papa mandat regibus, ne b) sustineant in regnis suis Machometum
laudari, sicut fit in Yspania per Sarracenorum almadaos, et in specie
Machometi dyabolum adorare . . .

(fol. 39 v.) Alii sunt clerici et laici et religiosi fermentati in fide,
tenentes et operibus approbantes, quod non sit peccatum grande emere
vel vendere, permutare vel transigere vel pacisci vel remittere pro re
aliqua temporali ordines, beneficia, benedictiones nubentium, sepulturas,
oleum sacrum, crisma et alia spiritualia vel spiritualibus annexa vel
ecclesiastica sacramenta. Que assertio est heretica et contra fidem et
contra utriusque paginam testamenti et contra ecclesiasticas sanctiones.
Nam credere et extimare, quod Spiritus res est venalis, tales in canone
symoniaci vocantur heretici .... (fol. 40.) Sed ve, ve, quia sancta Dei
ecclesia in membris suis corruptis plena est ista heretica symoniaca
pravitate nee eliguntur in domo domini divites scientia et diseiplina, qui
suo officio ecclesiam Dei valeant sustentare, sed eliguntur saeculorum
peeunie collatores, 1. qu. III. multis ex multis, 1. q. fertur symoniaca

heresis 2) Nee est hodie quasi clericus, qui aliquod officium ecclesie

pro Deo faciat (fol. 40 v) vel aeeipiat, ut impleatur ; ... et si XL onera
camelorum auri et argenti et c) omnia bona Damasci ad ecclesiam porta-
rem, aut sine pacto aut cum pacto ab ecclesia et regibus et eorum ac-
cessoribus omnia tollerentur, IV. Reg. V.3) et 1. qu. I.4)

(fol.55) nr. X VIII. über die Armutslehre ; das Wort Lc. XI V in f ine 5): Qui

a) nis. alterano. b) ms. non. c) ms. in.

1) c. un. de lud. et Sarac. in Clement. (5,2).

2) c. 1. C. 1 q. 3. Gratian vor q. 3? u. c. 23. C. 1. q. 1.

3) 4. Reg. 5, 1.

4) C. 1 q. 1.
Luc. 14, 27-

512 XIV. ALVARUS PELAGIUS

non rcnunciat omnibus que possidet, non polest meus esse discipulus, quia
illud intelligitur quantum ad perfectionem, ut qui perfectus esse con-
cupiscat discipulus Christi, renunciet proprio in speciali et vivat in com-
munitate ecclesie primitive, in qua nullus proprium speciale habere se
dicit, sed sunt omnibus omnia communia ; vel quod perfectissimum est
et apostolicum, vivat in ordine illo, sicut in ordine Minorum et secundum
quod promisit. In quo ordine apostolico et proprie evangelico non potest
aliquid tanquam proprium possideri, non solum in speciali, sed nee etiam
in communi, ut declarat saneta mater ecclesia, extra, de verbor. signif.
Exiit qui seminat, Libro VI0, et eodem titulo, et Exivi de paradiso C/e. ]).
Si autem neutrum harum perfectionum aliquis assequi desiderat, proprium
habere potest, sed cum difficultate salvatur.

(fol. 63) Am Ende einer langen Ausführung über die Ewigkeit

Christi (nr. XXVIII) : Conticescat ergo Geraldus Portugaliensis, qui
(fol. 63 v) se baccalarium in theologia nominat de Colimbria, qui a) mur-
muravit pro eo, quod ibi predieaveram Christum ante Mariam fuisse et
semper, sieud plenissime superius est probatum, cui et dixi quod asse-
rendo negabat in Paulianorum heresim ineidebat, ut hie ista eciam heresis
istorum Paulianorum extirpatur in libro sententiarum dist. XXII., 1. c.s)

(fol. 85) Expeditis heresibus que in iure canonico extirpantur, ad

alias que ante et nunc et postmodum emerserunt eradicandas quantum
possumus properemus. Marsilius Paduanus, familiaris ßavare, heresiarca,
tempore eo cum suis sequaeibus dogmatizavit, quod papa iudicari et
deponi potest ab imperatore, et quod frequenter hoc antiquitus factum
fuit, et allegat super hoc sua sacrilega argumenta. Sed quod nullus
clericus nedum papa potest a laico iudicari, supra in primo istius operis
late determinavi et in opere nostro alio, quod vocatur Status ecclesie
in prima parte in quinto articulo et XVIII articulo, versu : Sed contra3).
Sed ad maiorem habundanciam, quod papa iudicari vel deponi non potest,
(fol. 85 v) imperatore quantumvis catholico, sie evidenter demonstratur.
Primo quia papa a Deo, non ab homine potestatem et iurisdictionem
reeipit, et ab eo iudicandus est solummodo, extra de iudieiis Novit. 4)

dist. XXII. c. 1 5) IX. q. in §. Salvo&) Secundo quia imperator inferior

est ... . Tertio quia imperator est vicarius pape in temporalibus ....
Quarto quia imperator est filius ecclesie et non pater, .... sed filius

a) ms. qui de Colimbrie.

1) c. 3. in VIto de verb. signif. (V, 12), und c. 1. in Clera. de verb.
signif. (V, 11).

2) Petrus Lombardus, Lib. III. Sentent. dist. 8? Migne 192, S. 775.

3) Planctus ecclesie I, art. 5, fol. lv und art. 18, fol. 3.

4) c. 13. X. de iud. (2, 1).
5; c. 1 dist. 22.

6j c. 4. G. 9 q. 3.

a) COLLIRIUM 513

patrem non corrigit, sed econtra. Erubescit enim lex filios correptores
parentium, ut in auth. de nupt. §. Si vero ').... Quinto quia imperium
tenet ab ecclesia, sicut vasallus fidelis..., sed vasalli respondent sub
iudicio domini. non econtra .... Sexto quia imperator est advocatus
ecclesie, non iudex . . . Septimo quia imperator gladium recipit ab ecclesia

et iurisdictionem, sed qui gladium recipit ab alio, non habet illum, a

quo recipit cum illo gladio percutere .... Octavo quia papa quasi Deus
est in terris, .... sed homo Deum non iudicat, sed econtra .... Nono quia
papa non est de foro imperatoris nee (fol. 86) ratione papatus, quem
tenet ab imperio, sed a Deo , Io. ult, XXI. dist. In novo a), nee ratione
alieuius rei terrene quam ab imperatore teneat. Nam etsi imperator
donationem fecerit ecclesie de temporalibus, ipsam tarnen donationem
liberam ei fecit nee fecit papam feodatarium aut emphitheotam aut va-
sallum . . . Si ergo papa non est de foro eius nee per eum iudicari potest
. . . Decimo quia hoc quod iuris est de facto et consuetudine, hoc omnes
reges et prineipes servaverunt . . . Quod autem obicitur a dicto Marsilio
heretico, quod Pilatus iudieavit Christum, sie et papam imperator iudi-
care potest, respondeo, quod non iudieavit eum, sicut personam publicam
aut dignitate preeminentem, sed tamquam personam privatam, aecusatam
sibi a prineipalibus sinagoge, tamquam malefactorem qui in hoc erat de
foro Cesaris, . . . tunc enim Christus non tenebat personam pape, sed
simplicis hominis coram suo iudice aecusati. Unde nee in hoc papa Christo
succedit, non a) in persona, non in aecusatione, ymmo etiam de Christo
dixit Pilatus3): Accipite eum vos, et seeundum legem vestram iudicate eum
. . . Allegavit ergo Marsilius litteram evangelii, non intellectum . . . Non
procedit ergo exemplum heretici, quia si imperator iudicaret papam, non
iudicaret ut privatum hominem, sed ut papam, et hoc ille impius homo
exemplum allegat. Preterea quomodo non erubescit tale exemplum adicere,
cum et Pilatus fateatur se Christum perperam iudicasse; . . . non ergo
exemplo pernicioso, sicut fecit iste hereticus, sed legibus est iudicandus. ..

(fol. 86 VJ. Rursus Marsilius hereticus dogmatizavit, quod quilibet
presbiter tantam sicut papa habeat potestatem, quod est heresis, quia
nedum papa, sed quilibet episcopus maior est iurisdictione et persona,

quolibet presbitero, quia ipse est preordinator in eunetis Item quam-

quam olim idem diceretur episcopus et presbiter .... et Petrus papa vocat
se presbiterum, . . . consuetudine tarnen et iure et ordinatione ecclesie decre-
tum est, ut presbiteri subsint episcopis et maiores eis sint episcopi, ne-
dum in ordinatione episcopali et consecratione, . . . sed in administratione
et iurisdictione et quantum ad certa sacramenta ab b) episcopis appropriata

a) ms, em. b) fehlt ms.

\) Authent. coli. 4 De nuptiis Tit. 1 Nov. 22, § Et ita.

2) c. 2. dist. 21. Joh. 21, 15 ff.

3; Joh. 18, 31.

Scholz, Texte. 33

514 XIV. ALVARUS PELAGIUS

. . . Summus autem pontifex nedum maior est quolibet presbitero simplici,
quantum ad omnia, excepta traditione sacramentorum necessariorum, sed
etiam maior omnibus episcopis, excepta consecratione episcopali. Nam
et Pevro data est potestas pro se et pre aliis apostolis, quibus succedunt
(fol. 87) episcopi .... Item si tantam haberent potestatem episcopi et
presbiteri sicut papa, tot essent Dei vicarii generales in ecclesia, quot

presbiteri, sicut papa, quod hereticum est et multi essent sponsi

ecclesie universalis, quod est falsum .... Item presbiteri tenent tipum
LXXII discipulorum, . . . papa vero Christi; . . . sed illi non habuerunt tan-
tam potestatem, ut Petrus, ut probatum est. Item cum omnis iurisdictio
a papa sicut a fönte primo descendat, et omnis iurisdictio episcoporum
et presbiterorum, ...non potest papa sie ex toto alteri suam iurisdicti-
onem dare, quod tantam habeat, sicut ipse; alias facere posset archipa-

pam vel saltem facere alium papam sibi consortem, quod falsum est

quia nee alium papam facere potest nee sua se iurisdictione privare, nisi
per renuntiationem ...(fol. 87 '*). Item omnis papa est episcopus conse-
cratus, sed presbiter consecrationem episcopalem non habet, nee ea que
speetant ad talem consecrationem ... Iterum Marsilius hereticus dog-
matizavit, quod vacante papatu succedit imperator, quod est heresis :

papa enim succedit imperio, non econtra Ozias, rex Iuda, quia sacer-

dotii officium usurpavit, lepra percussus est . . . Item Baltazar comminavit
vasa templi et a Deo percutitur . . . Heliodorus missus a rege Antiocho
invadit erarium, ubi erant in templo posita, et calcibus equi aperutis

percutitur Nee imperatori, sed Petro claves ecclesie et apostolatus

committuntur .... Item si imperator succederet in papatu, ergo in iure

papatus Sed hoc est absurdum .... Sunt et alii heretici dampnantes

matrimonium, qui vocantur cathari, a catho vel gato, cuius posteriora
obsculantur (fol. 88), in cuius specie dieunt sibi Luciferum apparere, vel
a cathura quod est fluxus

b) Speculum regum.
Aus : Barb. lat. 1447, fol. 1-59 ▼.

(fol. 1). Incipit speculum regum editum a fratreAl-
varoYspano de ordine minorum episcopoSilvensi et
decretorüm eximio professore3).

In nomine Domini nostri Iesu Christi, qui est alpha et o, prineipium
et finis, Apoc. 1. ult. XXI l), et-generosisimo et vitoriosisimo domino prin-
cipi et regi Guisigotorum et terrestri Christi vicario in provincia Betica
et circumadiacentibus longe lateque difusis regnis Yspanie, Alfonso, ilu-
stri et inclito fidei ortodoxe, Iesu, filii Dei, atque sanete Marie, dicte theo-

a) Die eigentümliche Orthographie der Hs.t die grundsätzlich keine
Doppelkonsonanten kennt, ist beibehalten.
1) Apoc. 1, 8 und 2, 21.

b) SPECULUM REGUM 515

toco sive christotheco, precipuo et catholico defensori, regnanti in ano
Domini M°CCCXLI et amplius feliciter regnaturo § Frater Alvarus pro-
fesione minorum, Silvensis ecclesie minister et presul, decretorum doctor,
in illo eodemque : Scriptum in femore suo Rex Regum et Dominus domi-
nantium, Apo. XIX '). Regnum hie inferius in iusticia et pace et in gaudio
Spiritus saneti, Ro. XIIII a) 2), et tandem superius in trinitate gloria sempi-
terna. Colirium, cum quo oculos tuos regales interiores ungere valeas,
Apo. III, XLIX d. c. II. v. colirio, XXIX b) d. 3) c. fi., et speculum mentis, in quo
te asidue speculeris, in hoc libello pro proencenio tibi transmitto c) quo
preciosius et durabilius tibi, meo domino naturali et precordialiter d)
mihi dilecto, destinare non valeo. De vitoria regise). Feliciter hiis
diebus contra Ysmaelitas, Mauros et Arabes, filios spurcicios Magumeti
magi et Tamelani pseudoprophete, et naciones barbaras dimicasti, sed in
exercitu tuo Deus dux fuit et sacerdotes eius, qui clangunt tubis usw.
Sieg des Kreuzes. Die Sarrazenen, Abkömmlinge der Sklavin Hagar,
Agareni, Sklaven des Fleisches, wollen auch die Christen, die Söhne
der freien Sarah, zu Sklaven machen. Aufforderung an den König, weiter
zu kämpfen, den pactis et condicionibus der Sarrazenen nicht zu
trauen.

(fol. 1 v) ...Recomendatio regis Castele contra Sar-
r a c e n o s. Tibi de iure debetur Africa, in qua olim nomen Christi sinceri-
sime colebatur, quam hodie incolit Machometus. Gloriosisimi et fidelisimi
fidei Christi reges Gotorum, a quibus descendis, Africam fidei suiugarunt,
.... poside eam, sicut alias teras hespireas, iure hereditario tua est ;

quia tua est, subice eam fidei etc Nichil est, quod lumine clarior

prefulgeat, quam reeta fides in principe. [Jeher die rechte Art, Krieg zu
führen : keine Eroberungskriege. Rex christianus pugnat, ut gentem per-

fidam auferat a f inibus credentium etc De signo crucis, quo

fideles pugnant.. Mit dem Kreuzeszeichen siegte Heraklius, der
Sohn des Cosroe, zur Zeit des Magumet, und Konstantin über Maxen-
tius. Quot sunt necessaria ad fidem servandum. Dreierlei :
firmisime credere que de invisibilibus nunciantur, . . reverenter suseipere
que sacramentis visibilibus celebrantur, ac diligenter cavere et vehementer
abhorrere sacrilegia omnia que eidem fidei adversantur. Parum enim
est credere evangeliis, si minorem quam debeas reverenciam exibeas
ecclesiasticis sacramentis . . . Sed nee hoc suficit, si sortilegos consulas,
si non crimina exequeris ; abhominaberis ergo et perseqüeris et non per-

a) ms. XIII. b) ms. XIX. c) Der zweite Wortteil ist verloschen.
d) Auf Korr. sec. 16. e) Diese Worte im ms. rot, wie alle im Folgen-
den gesperrten Stellen.

1) Apoc. 19, 16.

2) Rom. 14, 17.

3) Apoc. 3, 18 ; c. 1. dist. 49. c. 3. dist. 29.

516 XIV. ALVARUS PELAGIUS

mittes eos vivere in regnis tuis, maxime in Vandalia et Asturiis, omnes
sortilegos maleficos, divinos incantatores, augures qui volatus avium et
voces intendunt, auruspices (fol. 2), qui horas inspiciunt, gentiliacos,
natalium dbrum consideratores, nigromantos, ariolos, phitonicos, mathema-
ticos, magos, sompnia atendentes,oromanticos, geomanticos, ydromanticosa),
piromanticos, horospicos, inspectores horarum nativitatis hominum, sali-
tones, fatidicos . . astrologos, quia scientia illa prona est idolatrie, . .
.... quod astra et planete necessitatem hominibus non inponunt, et
et secundum Tholomeum vir sapiens dominabitur astris, et non est illa
scientia pietatis, sed curiositatis sciendi futura, quod est proprium Dei
solius etc. . . Non sufficit regi bonum regnum habere,
nisi ipse in se bonus existat...

. . . Quo modo regnum Castele precelit alia: quia

tu, defensor aliorum regnorum catholicorum, creatorem gentium per con-
sequens veraciter conf iteris. Quis aliorum regum fidelium pro fide Christi
animam suam ponit? Tu, rex fidelisime, maiorem caritatem habes, qui
medius fidius animam tuam cum tuo avunculo, rege Portugalie, pro fide
catholica posuisti. Alii reges in domibus laqueatis habitant, vacantes
deliciis ; tu in tentoriis et in castris Christi frugali cibo contentus; ipsi
dormiunt et dormitant, tu noctes ducis insompnes, ut mater tua ecclesia
augeatur. . . . usf. Lobrede auf den König als Verteidiger des Glaubens
und Christi vexilifer etc. — De condicionibus regni eterni

et premio regum: über das irdische und himmlische Reich

Ista tria munera reges sancti a quibus discendis, qui fuerunt in Yspania
ante te, domine, in vita sua sacratisima domino obtulerunt, sicut princeps
Gotorum religiosisimus Sisibutus *), de quo XLV. d. de ludeis, Hermige-
lus 9), de quo XXIIII. q. 1. Cepit, pro fide Christi ab Arriano patre occisus
in carcere die pasce, Ricardus, frater eius 3), de quo in legenda sancti
Leandri4), qui totam heresin Arianorum ab Hispania extirpavit et cultum
fidei augmentavit, et sanctus Fernandus, tuus atavus5), qui Yspalim cum
aliis terris fidei sancte matris ecclesie aggregavit, que quasi a temporibus
sanctorum Leandri et Ysidori 6), archiflaminum civitatis ilius, a macho-
meticis extiterat ocupata. De triplici genere regum: die einen
regieren quoad temporalia, die andern quoad spiritualia, die dritten
semet ipsos. . . De fide regum et reverentia ad ecclesiam

a) ms. yromanticos.

1) Sisebut 612—621. vgl. c. 5. dist. 45.

2) Hermenegild, Sohn des Leovigild, gest. 585. vgl. c. 42. C. 24. q. 1.

3) Reccared I. 586—601.

4) Leander, Erzb. von Sevilla gest. 599. vgl. Gregorius M., Dialog, lib. 3,
c. 31, ed. Maur. (1705), II 345 u. Acta SS. Boll. Mart. II, 277.

5) Ferdinand III. d. Heilige, 1216-1252, er eroberte Nov. 1248 Sevilla.

6) Isidor von Sevilla, gest. 636.

b) SPECULUM REQUM 517

. . . zählt die 6 jeder policia notwendigen Dinge und officia auf: agri-
cole, artifices und mercenarii, bellici, habundantia pecuniarum, (fol. 3)
iudices, sacerdotes ad Dei culturam. Sacerdotium autem est officium
necessarium in qualibet policia regni et dignissimum omnium aliorum
officiorum regni. Summo autem sacerdoti, idest pape qui est Dei vicarius
prinrirjaHs in tota policia christiana, .... et aliis episcopis quilibet rex
catholicus obedire debet, sicut patri spirituali etc. . . Non nego tarnen,
quia episcopi tenentes regalia suis regibus manus debeant osculari, quia
pro temporal ibus subsunt eis. Alle reverentia, die der König den Prie-
stern erweist, wird Christo, nicht einem Menschen, sondern Gott erwiesen.
Auch schlechte Priester sind also zu dulden, ihre Sakramente sind gil-
tig, Fehler der Priester soll der König mit seinem Mantel zudecken.
Die Könige sind den Priestern untergeordnet ; wie hervorgeht aus dem
kirchlichen Absetzungsrechte, aus den Zehnten, aus der Weihe der Könige.
. . (fol. 3 v) Zitat der Stelle aus Thomas, De regim. princip. I. c. 14.
über die Priester in Rom und über die sacerdotes gentiles nach Caesar
de Bello Gallico ; Beispiele der Ehrfurcht von Königen vor dem Papst :
Vision Alexanders d. Gr., Totilas, Constantin, Justinian, Karl d. Gr. Da-
gegen drei Verfolger der Kirche: Julian Apostata, Otto IV. und Fried-
rich II. 1).

.... Quomodo aprincipio reges dominiahabuerunt.
.... Sciendum est, quod ab inicio post peccatum ex quodam faustu super-

bie dominium per usurpacionem incepit Zeichen : nur reprobi hatten

im Anfang dominium. Beispiele aus dem A. T. Trotzdem wurde das do-
minium a Deo permissum et provisum. (fol. 4) Reges Francie et Anglie
habere dicuntur virtutem et reges devoti Yspanie, a quibus descendis,
habere dicuntur virtutem super euerguminos et super quibusdam egritu-
dinibus laborantes, sicut vidi, cum essem puer in avo tuo, inclito domino
rege Sancio 2), qui me nutriebat, quod a muliere demoniaca ipsum vitu-
perante tenentem pedem super guttur eius et legentem in quodam libelo
ab ea demonem expulsit et curatam reliquit. . . . (fol. 4 v) De bono
principatu Romanorum et tribus eorum virtutibus
scilicet amore pro patria, tradicioetc3). Das Reich der
Römer war von Gott besonders provisum, nach Augustin, De civit.
Dei III. u. V. Drei Tugenden zeichneten die Römer aus: sincerus amor
patrie, traditio legum sanctissima und morum benivolentia. Dies wird aus
Beispielen der römischen und heiligen Geschichte weiter erläutert (fol.
4 v-£v).

1) Vgl. Determinatio comp. c. 5, ed. Krammer, S. 14 f.

2) König Sancho II. (1284—1295).

3) Vgl. zum Folgenden auch: Alvarus, Planctus I art. 42 u. 57. (ed.Joh.
Clein, Lugd. 1517).

518 XIV. ALVARUS PELAGIUS

(fol.6c): De hiis que pertinent ad regiam potestatem.
. . . Principalis autem et precipuus actus a) regie potestatis est iudicare,
sodann als Folge : leges componere, . . . weiter suficientia bonorum . . .
(fol. 7) und deren kluge und gerechte dispensatio . . . ; ferner : pacis uni-
tatem in subiecta sibi multitudine procurare et favere .... gegen innere
und äussere Feinde. Dazu nötig Klugheit und daher Studium sapientie ;
er zitiert den Brief des römischen Königs : quod rex iliteratus est quasi
asinus coronatus (nach dem Polier oticus) ').... (fol. 7 v.) Gehorsam
der Könige gegen Papst und Bischöfe in allem Geistlichen nötig : Ab-
setzungsrecht des Papstes. . . De hiis que pertinent ad pote-
statem regiam .. Ad ostendendum, quod etiam potestas regum suo
modo est spiritualis et debet esse virtuosa usw. . . ., recte agere, (fol. 8)
pietas, misericordia, humanitas, . . . prudentia, . . frei von Eigennutz ;
Sorge für Kirche und Prälaten, für den divinus eultus; für Verteidigung
des Glaubens, auch im iustum bellum ; die fidelitas der Untertanen sich
erhalten ; nicht auf Schmeichler hören ; den Rat der seniores annehmen,
aber weder auf junge Leute noch auf mali senes hören. . . Gott bestimmt
über die electio regis . . Auch bei der Wahl des imperator. . . . Nee requi-
ritur iudicium pape specialiter, sed suficit, quod tacite in eum consenciat,
qui dignus est ad regendum et obediens matri sue ecclesie. . . . Ungläu-
bige und blasfemi dürfen nicht über die Christen herrschen Luxus

und Reichtümer sind dem Könige gestattet, aber er darf nicht aus Hab-
sucht zum Tyrannen werden (fol. 8 v) . . Den Weg zur Seeligkeit erken-
nen wir aus der Heiligen Schrift; daher sollen die Könige sie studieren
und sich von den Priestern erläutern lassen. . . Ueber die Gerechtigkeit
der Könige gegen ihre Untertanen nach Cyprian u. a. a) . . . Contra hec
(fol. 9) reges Yspanie faciunt, proponentes Iudeos super negocia et regni
redditus contra iura LIIII. d. Nulla 3), extr. de ludeis et Sarracenis, Cum
sit, et c. Ex specialis ; senes sapientes et sobrios consiliarios habere, . . .
magiorum et ariolorum, phitonissarum superstitionibus non intendere; ..
iraeundiam suam diferre usw. .... (fol. 9^). Item est notandum, quod
rex reeepit coronam et gladium ab ecclesia, sicut imperator, ut sit de-
fensor fidei et ecclesie et conservator iurium ecclesie, unde videtur se
habere ad papam, sicut manus b) ad capud in defendendo et mini-
strando . . . Unde quilibet rex ab episcopo aliquo regni sui nomine ec-
clesie dantis reeipit gladium intelligendo, quod in gladio reeipit curam
et regimen totius regni. . . Hoc oficium te ungendi, coronandi et gradum

a) ms. auetus. b) ms. magnus, vgl. Alvarus, Planctus fol. 47.

1) Jon. Sarisber. Polycraticus IV. c. 6, Migne 199, S. 524. Vgl. Alvarus,
Planctus I art. 53, fol. 36.

2) Vgl. Alvarus, Planctus I art. 57, fol. 46 v f.

3) c. 14. dist. 54.

4) c. 16. u. 18. X. de lud. (V, 6).

b) SPECULUM REGUM 519

tibi dandi in regno tuo iuste et digne precipue competit archiflamini
Compostelle, vicario almi apostoli Iacobi, regni tui precipuo protectori
(fol. 10). De regno iustoetiniusto. Unterschied zwischen dem
modus acquirendi und dem usus der Herrschaft. ...De regum infor-
matione in agendis. Ueber die verschiedenen Regierungsformen ') :
Lob der Monarchie (fol. 10 v, 11) inter iniusta igitur regimina intolera-
bilius est democratia idest potestas populi, quando totus populus est
sicut unus tyranus. . . . Schutz gegen Tyrannen ist möglich bei der Wahl, x
bei Einrichtung der Regierung, aber si non sit excessus tiranidis, utilius
est remisam tyranidem tolerare ad tempus, quam contra tiranidem
agendo multis inplicare periculis, que sunt graviora ipsa tiranide . I .
(fol. 12) andernfalls ist der superior des Tyrannen um Hilfe zu bitten ;
gibt es einen solchen nicht, ist die Kirche um Hilfe anzugehen ; . . .
deficiente omni humano auxilio, recurendum est ad Deum, ut cor hu-
miliet . . Der Lohn der Fürsten ist Ruhm und Ehre, aber Ruhmsucht
ist gefährlich; über die Uebel der ambitio (fol. 13.) ... Demercede
regum speranda a Christo pro bono regimine (fol. 14):
Gerechte Könige werden reich und regieren sicher. Quod vero regum
bonorum dominium omnibus placet, omnes subditos pro satelitibus habent,
sicut apparet in regibus bonis Francie, qui cum paucis equitare con-
sueverunt et bene regere et a subditis diligi . . .

(fol. 15) : De gaudio regum, quod una sit ecclesia ant
Christum et post.

(fol. 15 v). . . . Nee sunt hodie comuniter prineipes pacis . . sed
guerre, et alios persequentes . . . Tales prineipes sunt exercitus demonum*
cum deberent esse exercitus domini . . . Mala consilia tales prineipes dant'
tota sed spernenda sunt, . . . sed ipsi possessionem Christi idest ecclesiam
et fideles delacerant sicut lupi, de quibus Ys. 1.: Prineipes tui infideles
socii furum a), scilicet oficialium bona miserorum pauperum rapientium,
prineipes huius temporis prout comuniter ut leones rugientes idest fer-
ventes et ursi exurientes 3; sunt super populum et clerum. . . . Ut autem,
optime et felix rex, inclite Alfonse, scias confiteri peccata tua et alii
reges et te corrigere de hiis, in quibus Deum ofendis, scias, quod in se-
quentibus articulis multi reges et prineipes, inter quos absit a [me] a)
te connumerari, contra Deum et legem et fidem eius pecant, Christum
regem malis suis actibus et moribus denegantes, licet ore confiteantur . . .
De malis regibus et prineipibuset in quibus pecant*).

a) fehlt ms.

1) ebda. art. 62, fol. 56.

2) Jes. 1, 23.

3) Prov. 28, 15.

4) Zum Folgenden vgl. den z. T. wörtlich übereinstimmenden Passus
bei Alvarus, Planctus ecclesie Hb. II. art. 29 bis 32, ed. Jo. Clein, fol. 135 v—
138 v.

520 XIV. ALVARUS PELAGIUS

Et pecant mali inperatores et reges et principes primo, quia trahunt cle-
ricos ad forum suum, unde deponendi essent a propria dignitate . . .
(fol. 16): Secundo quia non faciunt iusticiam, propter quod veniunt tem-

pestates in populum et flagicia Tercio quia impugnant ecclesiam

matrem suam. . . . Quarto quia inmiscent se electionibus prelatorum aut
per suos satelites aut per suas literas cominatorias ; sed et preces prin-
cipum quodammodo sunt mine contra iura, . . . nisi hoc faciant de domini
pape privilegio speciali . . . Quinto quia aliquos ex odio exheredant et
deiciunt et quosdam ex levis opinionis aura sublimant. . . Sexto quia sine
causa pedagia concedunt; non autem imperatores vel reges, multo minus
principes inferiores sine; causa legitima concedere pedagia, guidagia vel
salmaria possunt vel theolenaria ipsi recipere vel concedere ; causa legi-
tima secundum doctores est defensio vie publice contra predones in terra vel
piratas in mari vel pro defensione fidei vel patrie contra paganos here-
ticos vel Sarracenos vel alia similia iusta. Qui ergo aliter recipit ea, ad
restitucionem tenetur, quia prohibita sunt, nisi ab imperatore vel rege
vel Lateranensi concilio sint concessa ex causa legitima vel ex longin-
qua consuetudine, cuius non obstat memoria debita. . . . Est autem tho-
loneum, ut dicit Ysidorus x), locus in portu maris, ubi merces navium et
nautarum emolumenta redduntur: thollos enim grece, ut dicit Beda, latine
vectigal dicitur. A tholoneo dicuntur tholonarii colligentes tributum navium
pro rege; hü alias dicuntur publicani. . . . Septimo, quia mutant monetam
pro lucro temporali, sine populo approbante in preiudicium eius, unde
coram Deo et iure tenentur ad satisfactionem populo, nisi liberaliter eis
remitat. . . . Oclavo quia dimitunt uxores suas. . . Nono quia quidam la-
buntur in heresim. . . Decimo quia non reverentur episcopos, qui sunt
maioris dignitatis, . . . sed ipsos sepe mutilant et ocidunt et capiunt et
banniunt et extra suum regnum eiciunt et alios clericos, propter quod
tales excomunicati sunt et sacrilegi. . . Undecimo quia non defendunt
ecclesiam, ut tenentur, propter quod possunt deponi. . . Duodecimo sepe
deierant iuramento, quod promittunt ecclesie. . . Tertio decimo quia non
curant teram sanctam recuperare et Sarracenos inimicos crucis dominice
impugnare, qui fidem catholicam persequuntur, cum ad hoc sint regna
specialiter instituta. . . Quatuor decimo quia alienant bona regnorum suo-
rum contra iuramentum quod fecerunt in coronatione sua. . . Non enim
reges sunt proprietarii regni sui, sed defensores et administratores et aug-
mentatores . . zitiert 23. q. 8. § Quamvis a) . . u. a. Quare teneat immensa
donatio facta per imperatorem ecclesie, ... et quia cum datur piis locis
optima mensura est rerum donatarum immensitas. . . . Unde et hie seien,
dum est, quod quilibet potest regulariter rem suam relinquere vel donare

1) Isidorus, Etymol. lib. 15, cap. 2 § 45, Migne 82, S. 541. vgl. Papias, Vo-
cabularium s. v.

2) c. 22. C. 23. q. 8. dictum Gratiani.

b) SPECULUM REGUM 521

ecclesie, contra quam multi tyranni multas diversas machinationes ingerunt,
contra quos invehitur concilium generale, extra de reb. eccl. non alien. l) . . .
(fol. 16 v) . . . Quinto decimo15) quia a clericis et ecclesiis et ecclesiasticis
personis pensiones et procurationes et banna et penas extorquent contra
iura et ecclesiasticam libertatem, et talias et colectas et exauctiones eis
inponunt indicta et super indicta, et ideo tenentur pena X librorum auri
astricti. . . . Nam plus iuvat ecclesia regnum orationibus, quam armis miles
vel armiger. . . . Decimo sexto quia ducunt secum sacerdotes et clericos
ad belum contra iura. . . , quod intelligendum est, quando vadunt, ut pugnent
ibi personaliter, . . . secus si ad dandum consilium et auxilium et ad oran-
dum vadunt in iusto belo. . . Decimo septimo quia corrumpunt iusticiam
odio, amore, metu vel munere . . vel inpetu vel ignorancia vel iuris ordine
non servato. . . Decimo octavo quia taliis et exauctionibus populum Dei
affligunt, indebite et corporibus et rebus oprimunt, Deo tenentur de eis
reddere rationem. . . . Decimo nono quia ocupant terras alienas et non
sunt contenti propriis terris. . . . Vicesimo quia cum unus rex uni mulieri
vix suficiat, volunt tarnen plures habere, sicut equus emisarius et mulus
quibus non est intelectus, in anime sue periculum et scandalum popu-
lorum, quare et excomunicari et deponi posunt, si incorrigibiles fuerint.
. . . Vicesimoprimo simul crimen lex magestatis et sacrilegi comittunt

ludeis super christianos oficia comittentes In hoc precipue

ofendunt reges Yspanie, quorum corporum et rerum Iudei perfidi et fa-
lacisimi sunt dii rapacissimi homines devorantes, quorum perfidia senper
Christum et christianos persequitur, maxime in occulto . . . zitiert c. Ex
speciati3), ubi innuit, quod hec oficia possunt concedi Iudeo non suspecto,
quia illud de comparativa permisione est inteligendum . . . Vicesimo se-
cundo in decimis et primiciis, quas aliqui non solvunt ad quas tarnen
solvendas tenentur. ... Et aliqui solvunt, non tarnen integre, quia non
solvunt de furnis et molendinis et ortis et piscariis et forestis et saltibus
et venatione et feno, lana et lacte et fecubus peccorum, sicut reges Por-

tugallie contra iura et auferunt decimas beluarum vel cete et alio-

rum piscium ecclesiis . . . Vicesimo tertio in auguriis et sortibus et qui-
busdam aliis superstitionibus in quibus aliqui eorum confidunt et servant,
a vera sie fide deviantes . . . Vicesimo quarto quia irosi et furiosi et
crudeles et superbi sunt propter regiam dignitatem, cum deberent esse
ad exemplum Christi regis regum . . . mansueti et tratabiles et humiles
et humani, cum sint homines et non dii . . . Vicesimo quinto leges iniquas
constituunt ... et f requenter contra ecclesiam et ecclesiasticam libertatem
et leges eius, que eo ipso non valent. . . Vicesimo sexto quia non faciunt
id, ad quod potestas eorum regia est ordinata, scilicet ut mali a malo

1) Vgl. c. 2. X. de reb. eccl. (3, 13).

2) Von hier an nach Planctus lib. II. art. 30, fol. 137.

3) c. 18. X. de Judäeis (5,6).

522 XIV. ALVARUS PELAGIUS

coherceantur et boni inter malos quiete vivant. . . Vicesimo septimo in-
pugnant sepe ecclesiam et clericos. . . . Vicesimo octavo (fol. 17) non
impugnant hereses, magos et ariolos, incantatores et sortilegos et mathe-
maticos, sicut dicunt, et in hoc gravisime ofendunt maxime reges Yspanie.
. . . Vicesimo nono non puniunt blasfemantes, ut dicunt . . Tricesimo non
subiciunt se episcopis et presbiteris, sicut dicunt, et permittunt sibi ma-
nus osculari ab eis, cum potius episcoporum manus debeant osculari . . .
Tricesimo primo quia recipiunt ab electis in episcopos vel archiepiscopos
intra regnum suum cautiones et homagium vel fidelitatem, cum nihil tem-
porale teneant ab eis, contra iura. . . . Tricesimo secundo quia puniunt
hereticos, etiam si persone sint ecclesiastice, argumento a) iurium, que pro
eis videntur facere. . . Sed cum crimen istud ecclesiasticum sit, sicut et
multa alia, . . . nee reges nee alii iudices temporales de eo se possunt
maxime hodie intromittere, alias sunt hodie exeomunicati . . . Tricesimo
tertio quia non recognoseunt de facto imperatorem super eos et eis subesse
et ab eo debere coronari, contra iura. . . Ab ista regula excipiuntur reges
Yspanie, qui cum non subessent inperio, regna sua ab hostium faueibus
eruerunt. . . Tricesimo quarto regna sua scindunt et dividunt inter filios
et consanguineos, sicut fecit Alexander, cum aduc viveret, 1° Mach. I. '),
quod tarnen fieri non debet. . . Tricesimo quinto quia non prestant auxi-
lium et favorem iudieibus ecclesiasticis invocati ab eis, ut tenentur. . . .
Tricesimo sexto quia non servant iuramentum, quod prestant in sua co-
ronatione de non alienando bona regni et conservando eis honorem et de
non mutando monetam legitimam. . . . Tricesimo septimo quia maiora
negocia regni expediunt sensu proprio vel cum paucis suis asesoribus, cum
tarnen maiorem partem regni super hoc vocare deberent, idest eorum
subditos, quia eorum interest et quod omnes tangit ab omnibus debet
aprobari*). . . . Tricesimo octavo quia cum indigeant sepe curatoribus et
coadiutoribus aut propter eorum nimiam iuventutem aut fatuitatem aut
asininam simplicitatem, nolunt eos reeipere ab inperatore vel ecclesia, unde
et sepe privant iniuste filios et nepotes ex paterna linea descendentes 8),
. . Tricesimo nono quia aliqui usurpant oficia sacerdotii, ut turificare et pre-
dicare4), unde lepra percutiuntur, ut rex Oziassj; . . . possunt tarnen simpli
citer suum populum exortari ad bonum, non per modum predicationis, quia
predicare interdictum est layeis . . . etc.; sie dürfen nur so vorgehen, wie
eine prelata oder priorissa, die ihre Nonnen ermahnen will. . . Quadragesimo
quia auferunt resecclesie et monasteriorum et religionum et ordinum milicie,

a) ms. ar iuriu.

1) 1. Maccab. 1, 7.

2) reg. 29. in VIto de reg. iur. (5, 12).

3) Bezieht sich wohl auf die Thronstreitigkeiten in Kastilien.

4) Vielleicht ist an König Robert d. Weisen von Sizilien zu denken.

5) 2. Paralip. 26, 19.

b) SPECULUM REGUM 523

et retinent sibi mobilia et immobilia et retinent sibi et dant suis reginis et
filiis et baronibus suis et familiaribus et consiliariis suis, ita quod magna
pars et immobilium ecclesiarum et monasteriorum alienata sunt. Et si
alegant, quod prelati ecclesiarum et ordinum dant eis, cum tantum dent,
cum dant compulsi timore, qui potest cadere in constantem virum, nee
tenet de iure talis donatio et alienatio etc. . . Quadragesimo primo malos
habent consiliarios quorum consilio predieta et multaaliaoperantur, maxime
reges Hyspanie; . . habent enim consiliarios bilingues et sussurrones, Levi.
XIX.'): Verba sussuronis quasi sinplicia et ipsa perveniunt usque ad intima

ventris Et quosdam frequenter malos, qui in tempore modico ditati

et exaltati de bonis regni et ecclesiarum, regnum consumunt ipsum cum
susurriis et adulacionibus . . et detractionibus . . senper ex pessima con-
suetudine, potius corrutela . . . Zitat aus Aristoteles ad Alexandrum in
libro magistri Galterii qui dicitur Alexander a). . . .

Et frequenter habent consiliarios coneubinarios et infames de genere
Iudeorum et Sarracenorum et hereticorum, qui prout communiter patri-
zant et sunt ecclesie inimici, sepisime fraudulenta (fol. 17 v) conscientia
consulentesb) . . . Quadragesimo secundo,quia ipsi idem reges, maximeYspa-
nie, qui deberent esse eultores iusticie ... et de propriis et Deo iustis reditibus
vivere . . . etsubditos suos a predonibus et latronibus et invasoribus defen-
sare, subditos suos exeoriant needum per exaetiones c) et coleetas gravisi-
mas, sed rapinas, aeipientes in castris et vilis et ruribus, et sepe in civitatibus
dolia vini, sarcinas grani, greges arietum et boum et alia comestibilia et
ligna et paleas et panos a posesoribus et laboratoribus et rusticis et nichil
nisi pictaciolas i. cartulas, XXVI. q. VII. Non observetis 2), quas vocant al-
vara, eis solventes. Et ab eis recedunt omnes lugentes et ululantes et in
üalecia „parcados" clamantes et dicentes, contra illud Ps. : Qui devorant
plebem meam, sicut escam panis, et iterum : Quia comederunt etc. 3). Unde
antropophagi idest comestores hominum possunt dici, labores miserabi-
lium laboratorum totius ani con suis canibus et avibus et vilisimis ribal-
dis multis et meretrieibus comunibus et aliis, quas vulgariter vocant
soldadeiras i. stipendiarias, quia Stipendium habent a rege et ab aliis
magistratibus, quos de loco ad locum seeuntur et suis ventribus et aliis
suis superfluitatibus et carnalitatibus expendentes, contra quos ad literam
Eze. XIX 4) : Factus est leo et didicit predam capere et homines devo-
rare. Habent isti tales reges leuneulos suos, s. ministeriales et baulos

a) Am Rande von junger Hand : Gualterus de Castilione ; d. i. Walter
von Chatillon, Alexandreis. b) im ms. ist dieser Paragraph unter-
strichen, c) ws. exauetiones.

1) Levit. 19, 16, Prov. 18, 8.

2) c. 16, C. 26. q. 7.

3) Ps. 13,4; 78,7.

4) Ezech. 19, 6.

524 XIV. ALVARUS PELAGIUS

suos et factores suos, qui admodum sanguisugue pauperum sanguinem su-

gunt et in sinu dominorum evomunt Quadragesimo tertio vani gloriosi

et superbi sunt ex regio fastu nee regem regum dominum, Apocl x) timentes,
dicentes saltem inter se : Deus sum, contra talis Eze. XXVIII.2). . . . Quadra-
gesimo quarto in gradibus prohibitis a iure contrahunt cum suis consangui-
neis et afinibus ante dispensacionem papalem, et primo comitunt incestum,
deinde impetrant indulgentiam vel dispensationem, aliquotiens nullam et in
incestu manentes a) ; . . unde pecant in spe habendi indulgentiam, quod est
pecatum in spiritum sanetum ... Et ex talibus coniunetionibus degeneres
reges naseuntur. Et hodie tales reges cum aliis taliter contrahentibus et
exeomunicati sunt, nisi speciali privilegio sint muniti. . . Et hie notan-
dum, quod cum scienter sie contrahentes sint exeomunicati ipso facto, si
super tali matrimonio de facto contracto sedis apostolice dispensacio
inpetretur per se vel per procuratorem constitutum ab isto exeomunicato,
. . . non obtempta prius absolutione ab exeomunicacione, que potest fieri
per episcopum, quia non reservatur pape, . . quod gratia inpetrata sit ipso
iure nulla etc.

Quadragesimo quinto, quia dueunt maxime reges Yspanie in domo sua
et in comitatu suo multitudinem publicarum meretricum, et quibusdam ea-
rum dant stipendia et anonam in aula sua, quas vocant stipendiarias, et duci
permittunt et consenciunt alios suos familiäres, et sie eorum aula pro parte
prostibulum est et lupanar et scortum, sicut aliquando templum Ierusalem.
. . . Quod prineipibus christianis in magnäm apud christicolas cedit vere-
eundiam et ofensionem criminalem apud Deum et in eius fidei mundisie
subversionem, cum contra decalogum et preeeptum Christi mundisimum
mechiam in domo sua more mafometico nutriuntur detestandam. . . Et par-
tieipes sunt libidinis suorum familiarium tacite consentiendo et non pro-
hibendo . . et turpitudinis sunt patroni. ... Et crimen lenocinii quasi co-
mittunt questuaria maneipia in domo tenentes, licet ipsi suum questum
reeipiant maledictum, quia non est hoc minus quam proprio corpore que-
stum facere. . . . Nee dicant maxime Yspani, qui inter ceteros immundos
christianos rnagis libidini in fornicationibus vacant, quod ideo meretrices
dueunt secum, ne peius ineurant, s. flagitium sodomiticum, quia unum
malum, et maius, aliud etiam minus non excusat, cum utrumque sit mortale
et pariter detestandum .... Et licet, postquam quis ineidit in quodam
quasi perplexum, minus malum sit eligendum, ne maius fiat, nullus tarnen
in tale perplexum se debet inducere, per quod quis mortale peccatum
comitat . . . Multi etiam maxime Vspaniorum diabolo fabricante timentes
fatue, ne de peccato contra naturam difamentur falso, fornicationes comi-
tunt inexcusabiliter, quia ante dieunt omne malum infamie sustinere que

a) tns. magnentes.

1) Apoc. 1, 5.

2) Ezech. 28,2.

b) SPECULUM REGUM 525

apud Deum non nocet • • • quam malo peccato consentire . . . Susti-
neant ergo tales pusilanimes infamiam et iniuriam cum Iesu cui dicitur
Luc. XI. l) : In belzebu eicit demonia etc. . .

(fol. 18). Quadragesimo sexto a meretricibus regni sui mercedem et
precium recipiunt contra illud Deuteron. 23 2) . . . et ilius imundicie coo-
peratores sunt cum ilis earum spolia participando. . . . Quadragesimo
septimo recipiunt precium ab aleatoribus ludi taxilorum et aliorum, pre-
cipue reges Yspanie, quos vocant taulagrum a), et assendant quolibet
anno pro certo precio, unde participant precium de ludo per legem pro-
hibito . . . Scripsi autem fere XVI peccata mortalia que in ludo comitun-
tur in libro quem composui De statu et planctu ecclesie in IIa parte in
articulo XXIX °, questione Ultimo generaliterXVl3). . . Quadragesimo oc-
tavo quia aliqui eorum, maxime reges Yspanie, con suis reginis et filiis
carnes comedunt in quadragesima et aliis ieiuniis ab ecclesia indictis sine
necessitate vel ficta vel consilio suorum medicorum carnalium, non ani-
marum, ... et adulatorum qui cum eis dispensant de consilio Galeni b) et
Ypocratis paganorum et diaboli contra iura. . . . Non est verus catholicus
talis rex. Secta Sarracenorum tota caro est, lex Christi spiritualis est; qui
Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum viciis et concupiscentiis. Qua-
dragesimo nono vendunt oficia, iudicaturas, tabelionatus,militias, dignitates
seculares, que omnia libere dicunt dari ... et sunt ocasio talibus oficialibus
alios in preciis agravandi et concuciendi, suis ordinatis salariis non contenti
contra legem. . . Quinquagesimo pecant in duelis que approbant, contra id
quod legitur extr. de purga. vulga.4) . . . Hoc etiam prohibet lex Romana c. de
gladiator. I. unica 1. XI° 5). Sed'Hyspani sui homicide et Dei temptatores . . .
nee de legibus nee de canonibus curantes pasim duela oferunt et reci-
piunt et ex eorum prophanis consuetudinibus que contra Dei et ecclesie
leges non valent. . . Quinquagesimo primo peeunias ecclesie, que extrahunt
de regnis suis per prelatos et ecclesiasticos personas in auro vel argento et
alia moneta suo fisco aplicant, dicentes quod super hoc legem et preeeptum
et prohibicionem fecerunt, quod est contra iura civilia et canonica. Talern
enim legem non possunt facere in peeuniam ecclesie ; unde lex, cur non
faeimus discrimen inter res divinas et humanas, . . . libere enim sunt res
donate ecclesie a lucrativorum inscriptionibus. ... Et laici nichil posunt
nedum contra ecclesiam, sed nee pro ecclesia sine auetoritate papali de
rebus ecclesie ordinäre. . . . Quinquagesimo seeundo6) quia sicut supra te-

a) am Rande modern: tavolagem. b) ms. Galieni.

1) Luc. 11, 15.

2) Deut. 23, 18.

3) De planctu eccl. II. art. 28, ed. Jo. Clein, fol. 133 v.

4) c. 1 — 3. X. de purgatione vulg. (5, 35).

5) Cod. XI, 44.

6) Von hier ab nach Planctus üb. IL art. 31, fol. 138.

526 XIV. ALVARUS PELAGIUS

tigi, faciunt constitutiones suas vel potius destitutiones contra ecclesia-
sticam libertatem, . . . propter quod tarn ipsi quam scriptores sunt ipso
iure excomunicati et feudis que tenent ab ecclesia sunt privandi; ... et
posunt feuda aliis potencioribus concedi, qui ipsa petant et pro ecclesia
recognoscant. . . . Quinquagesimo tertio volunt habere capelas suas et
capelanos sine auctoritate episcoporum, et volunt quod capelani sui
et clerici habeant curam animarum suarum uxorum, filiorum et familie
sue, et quod oblationes eis factas ubicunque et misas audiant, suas
faciant et inbursent, quod iuri comuni non convenit, . . . nisi forsan super

his a sede apostolica speciali privilegio sint muniti Verumtamen

scias, quod alicui clerico in aliqua dignitate constituto, ne videatur Pri-
vilegium personale, extra de off. delegat Quoniam abas1), talia perpetuo
comitantur. Alias laicus non debet se de talibus intromittere, nee ha-
bere potest potestatem comitendi curam anime sue vel uxoris vel familie
cui vult. . . Nee enim licet laicis ecclesias regere nee oblationes reeipere,
alias excomunicati sunt. Nee mirum, quia nee etiam sacra vasa vel vesti-
menta ab insacratis hominibus tangi debent . .

Quinquagesimo quarto, quia liberos homines subiciunt servituti, cum
tarnen liber nullus servus debeat fieri, nisi quando se vendit ad precium
partieipandum . . . Quinquagesimo quinto quia propria auctoritate uxores
a se repellunt et alias admitunt, credentes hoc sibi licere ex quadam
corrupta consuetudine . . . Quinquagesimo sexto quia sepe ex adulterio
nati succedunt in regno sine dispensatione papali vel inperiali, et sie suo
iure privant heredes legitimos qui deberent succedere nee salvari poterunt,
nisi restituant regnum et fruetus legitimis heredibus . . . (fol. 18 v) Credo,
quod rex in regno suo posit dispensare cum filiis suis, sicut cum subditis,
quod posint succedere sibi et aliis, sicut potest cum aliis, ut succedant
in legitimis, dispensare, quia posunt reges infamiam tolere et ad famam
restituere et ad natales primos et statum integrum . . . Quinquagesimo
septimo quia non servant iustitiam pauperi non habenti, quod oferat . .
et frequenter ex inpetu furoris vel odii interficiunt suos subditos sine
aliqua iustitia . . . Quinquagesimo oetavo quia episcopos et alios clericos
non honorant, sicut debent, . . . sed eis iura subtrahunt et plerumque
subiciunt servituti, de quo tenentur in tremendo iudicio reddere rationem,
quia hoc faciunt contra iura.

Quinquagesimo nono quia pro nichilo faciunt guerras quas etsi
magna causa subesset, auctoritate propria facere non debent . . . Sexa-
gesimo, quia si quis vasalorum suorum vel hominum quandoque ofendit
in aliquo, ipsum de facto nulla lata sententia exheredant iuris ordine non
servato, et dieunt sibi ius in causa propria vel ipsimet ferunt senten-
tiam, sicut placet, et postea execuntur contra iura . . . Sexagesimo primo,

1) c. 14. X. de off. deleg(l, 29).

b) SPECULUM REGUM 527

In iusticia diferenda. Nam etsi quidam de regibus inveniantur, qui
nullatenus forsan velent iniustam ferre sententiam vel iniustam facere,
tot tarnen dies asignant et tot afligunt partes laboribus et expensis, quod
ante coguntur iuri suo renunciare vel ipsum vendere vel alias componere
super ipso; . . . ideo tenentur ad restitutionem totius interesse . . . Sexa-
gesimo secundo1) quia non faciunt guerram Sarracenis vel paganis propter
Deum et fidem orthodoxam et rem publicam, sed predam et divicias aug-
mentandas, quod est peccatum damnabile. .. . . Sexagesimo tertio, quia
non vacant regimini regni, sed comensationibus et ebrietatibus et cubi-
libus et immundiciis et stuprationibus a) virginum et ludis et spectaculis et
mundo aparere et non Deo . . . Sexagesimo quarto, quia captos in belo
sepe interficiunt conlra Augustinum dicentem: Victoris capto misericordia
iam debetur, 23. q. 1. NolP). Sexagesimo quinto maximas expensas
voluptuosas, delicatas et superfluas faciunt in domibus suis et uxorum
suarum et filiorum suorum sive legitimorum sive illegitimorum, quibus
statim ut nascuntur propter vanam gloriam mundi dant eis domos et
familias speciales et oficiales, quorum expense exauriunt totum regnum
et gravant colectis et exactionibus b) infinitis, propter quod incole pauperes
et rustici coguntur exulare et regnum dimittere, et hoc contingit regnum
depopulari. Et in hoc ofendunt precipue reges c) Castele cum infinitis
quasi equis et evectionibus et familia inutili discurrentes per regnum cum
pedisequis et paranimfis et nobilibus et ignobilibus mulieribus operientes
terram sicut locuste. Expense enim necessarie et utiles regibus et aliis
conceduntur, numquam voluptuose nee superflue que non sunt sine peccato.
. . . Sexagesimo sexto nimis se oecupant in venationibus et aueupationibus
et in pugnis in saltibus cum feris, cum multo damno terrarum et expensis
suorum montariorum et laboribus rusticorum et expensis canum, et corpora
sua et animas ferarum dentibus exponentes. Et cum expeditioni negociorum
regni deberent vacare, vacant pesime et periculose oecupacioni ferarum
in perniciosum exitum suorum. Salva enim maiestate regali ocupari cum
bestiis bestiale est, de quibus potest dici, quod in Ps. dicitur3): Homo cum
in Iwnore esset, non intellexit, comparatus est iumentis insipientibus
et similis f actus est Ulis. Et dicit Bernhardus 4) : Puto, quod si iumenta
posent toqui, dicerent : Ecce iste homo f actus est sicut unus ex nobis.
Et ait Seneca 5) : Peius est hominem vivere bestialiter, quam esse bestiam.
In huiusmodi figuram mutatus est Nabuchodonosor rex in bestie feritatem
et sensum. . . . Unde propterea seeundum leges pugnantes cum bestiis

a) ms. sturpationibus. b) ms. exauetionibus. c) ms. rex.

1) Von hier ab nicht mehr abhängig vom Planctus.

2) c.3. C. 23 q. 1.

3) Ps. 48, 13. (21).

4) Bernhard von Clairvaux.

5) Seneca ? Vgl- Epist. 00,4.

528 XIV. ALVARUS PELAGIUS

infames sunt ... et tales venaciones in iure reprobantur, nedum clericis,
sed et laycis . . . Sexagesimo septimo bufonibus, goliardis, mimis, scenicis,
ioculatoribus et thimelicis multos panos preciosos et multa alia donant ex
abusu regum et pro vana gloria mundi et fovent in eis peccatum suum,
quod est vicium immane i. mortale. . . Legitur in ystoriis1), quod Henricus
imperator omnes ioculatores de curia sua eiecit et que eis dabantur,
pauperibus erogare precepit. Donare autem citharistis et aliis tangentibus
instrumenta et ea audire causa recreationis vel spiritualis leticie non est
peccatum; ... et sanctus David citharista fuit; . . . alie predicte persone
infames sunt et contra legem Dei vivunt . . . Sexagesimo octavo omnia
accipiunt que acquirunt in belis Sarracenorum vel aliis iustis belis, et
hoc contra iura. Nam etsi ea que capiuntur ibi regum sint ipsi tarnen
tenentur ea dividere secundum merita cäpientium, quia que capiuntur in
iusto belo capiencium fiunt, et sie iura que videntur contraria ad con-
cordiam redueuntur . . Sexagesimo nono non solvunt deeimam de hiis
que acquirunt in iustis belis, tum tarnen teneantur. ... Et de omnibus
iuste acquisitis deeime sunt solvende . . .

(fol. 19). Septuagesimo raro confitentur predieta peccata et alia,
sicut fideles christiani tenentur, saltem quolibet anno confiteri; et si
confitentur non declarant peccata sua supradieta et non corrigunt se de
eis et confitentur suis confesoribus adulatoribus, qui peccata eorum non
exprobrant, sed palpant et liniunt et disimulant partim cecitate, partim
ignorantia, partim timore, partim complacentia, ut exaltent eos ad hoc . . .
Non sie rex Nabuchodonosor qui post peccatum contritus ad Deum
conversus est et veniam invenit etc. . . . Confitebuntur autem reges
confesori, quem elegerint, si de hoc habent Privilegium speciale, ... vel
ubi delinquerint, ... vel ubi constituunt amplius domicilium vel domicilia,
quia plura quis potest habere domicilia, ... ex parte isti sunt proprii
sacerdotes. Si non propriis sacerdotibus confiteantur, non valet absolutio.
. . . Septuagesimo primo murmurant contra Romanam ecclesiam, matrem
suam, ... et coniurant et conspirant contra eam et invocati ab ea pro
auxilio inpendendo contra ecclesie inimicos non obediunt ei et non adiuvant,
propter quod merentur deponi . . .

De morte malorum regum. Scias autem, obtime rex et inclite,
quod omnes mali reges qui fuerunt a prineipio mundi comuniter mala
morte finierunt, quia ad Deum post peccatum non redierunt . . . Beispiele
aus dem A. T. . . Im Folgenden moralisierende Ausführungen de quatuor
virtutibus cardinalibus quibus debent reges muniri etc. (bis fol. 28 ^) ;
dann über die einzelnen Tugenden prudentia (bis fol. 29 y) ; temperantia,
continentia, dementia, modestia, (bis fol. 3 h) ; de sobrietate (fol. 3h— 34) ;

1) Vgl. Herimanni Aug. Chron. 1043, MG. SS. V, S. 124. Jahrb. des
deutschen Reichs unter Heinr. III. Bd. 1, S. 193, n. 3.

b) SPECULUM REGUM 529

auch über die Jungfräulichkeit, de quibus debent timeri virgines
(fol. 34—35) ; de castitate (fol. 35—35 v) ; de continentia coniugali, de
modo matrimonii contrahendi (fol. 35—36 ") ; quando et quod opus carnale
sit licitum (fol. 36"— 37); de tenperantia secundum visum, auditum et
tactum (fol. 37—31"); de fortitudine (fol. 37 "-38); de partibus
fortitudinis : (fol. 38- 39); de paciencia de divisione paciencie (39—41 ");
de temptacionibus (fol. 43"); de constantia (fol. 43 " -44) ; de perse-
verantia (fol. 44); de magnanimitate (fol. 44"); de fiducia et magnifi-
cencia (fol. 44 v); de iusticia (fol. 44"— 45); de latria (= religio;
(fol. 45 bis fol. 46 ") ; de oratione (fol. 49 ") ; de laude Dei et gratiarum
actione (fol. 49 "— 50 ") ; de obediencia (fol 50 v— 51) ; de disciplina
(fol. 51—52^); de ieiunio (fol. 52"); de equitate (fol. 53) ; de pietate,
de gratia (fol 53); de misericordia (fol. 57"); de veritate et fidelitate
(fol. 57 - 59 "). Zuletzt über Vereinigung von Gläubigen und Ungläubigen
in einer societas als höchst gefährlich (fol 39 ") . . .

Schluss : Adaperiant oculos suos inperatores, reges et principes pre-
cipue et alii fideles ad hoc opus divinitus inspiratum, ungant collirio eius
interiores suos contuitus, et sie in presenti in eo se speculentur, quod
in illo regno perpetuo maiestatem divinam eternaliter facie ad faciem
valeant speculari, cui himnus a) et inperium, latria et gloria sit per infi-
nita seculorum secula. Amen. Finivi hoc opus ego, presul indignus Sil-
vensis, frater Alvarüs de ordine minorum in Algarbia, in villa de Tavira
anno domini milesimo CCCXLIIII mense Iulii deeima die transaeta.

a) ms. hinus.

Scholz, Texte. 34

XV.

bandulfus de Columna.

De pontificali officio.
Aus: Bibl. Vallicell. Cod. ß. 123. fol. 2—100.

(fol. 2/Incipit tractatus brevis de pontificali officio
compositum amagistro Landulpho de Columna cano-
nico Carnotensi.

Sanctissimo patri ac domino suo, domino I., Dei gratia sacrosancte
Romane ac universalis ecclesie summo pontifici, suus humilis et devotus
servus Landulphus de Columna, canonicus Carnotensis, cum omni devo-
cione pedum oscula beatorum, et inter varios mundi eventus illesum con-
servari sicque implere commisse sibi divinitus summe dispensacionis
officium, ut in presenti seculo graciam, in futuro gloriam assequi mereatur.
Diu in me (fol. 2 v) Caritas cum discrecione pugnavit, et proprii defectus
agnicio longum commisit prelium cum affectu. Inducebat me Caritas ad
scribendum aliqua vestre sancte et venerande communicanda prudencie,
que utilia videbantur ad regimen officii pastoralis; impugnabat ex ad-
verso discrecio, asserens deesse mihi talentum sciencie et defectum elo-
quencie usw.

. . (fol. 4). Longa itaque inter se pugna commissa tandem pia Caritas
vel Dei fortis athleta, uncta oleo devocionis et fidei, racione previa su-
peravit meque renitentem compulit ad scribendum ....

Queso igitur, sanctissime pater, ut siquid in (fol. 4^) hoc tractatu
invenerit vestra clemencia familiariter dictum vel forsitan indiscrete pro-
latum, illud solita et amicabili benignitate suscipite, nee requiratis, sanc-
tissime pater, in presenti tractatu flores Tulli ac dulcedinem Ulpiani.
Capto siquidem non lucrum fame, sed anime, sufficitque mihi, si inter
mundanarum sollicitudinum strepitum scribentis Caritas non laudem, set
veniam et vestram graciam mereatur. Benigne itaque suscipite presens
mee devocionis opusculum, et si quis in eo invenerit vestra sanetissima
paternitas scrupulosum illud queso lima (fol. 5) diligenciore complanet.

Quoniam grate suseipit, que traduntur compendio, deliciosa moder-
nitas, et tenacius memorie commendantur, que matura quadam fuerint
brevitate digesta, ideirco pauca de multis et brevissima de amplissimis,
que de pontificali statu et officio a üraciano sub tredeeim capitulis apo-
stolice regule et aliis doctoribus sunt traetata difusius, compendiosiori, quo
potero, tractatu perstringam ad quatuor solum capitula restringens per-
feccionem regiminis pastoralis.

In quo quidem tractatu parum Studium scribentis adiecit (fol. 5 v),
sed micas, que de mensa doctorum sacre pagine ceciderunt1), me fideliliter
coadunasse confiteor et spicas collegisse, que in agro Boos in manus

1) Vgl. Matth. 15, 27; Luc. 16, 21.

DE PONTIFICALl OFFICIO 531

evaserunt messorum '). Utinam in earum excussione mensuraephim valeat2)
inveniri, de qua prelati, qui in hoc valle ploratus3) in officio pontificis
altissimo militant, possint divine confortacionis panem conficere, quoad
perfeccionem dicti regiminis a domino fervencius animentur. Non est
sane scribentis intencio summi pontificis et pastoris formam et regiminis
presenti libello describere, qui electus est in plenitudinem potestatis, sed
aliorum volo normam depingere, qui in partem sollicitudinis suntassumpti.

De quatuor (fol. 6) que requiruntur principaliter
in p r e 1 a to.

Quatuor sunt, sanctissime pater, que, ut scripturarum probant testi-
monia, requiruntur principaliter in prelato, videlicet timor Dei ; cultus sui ;
disciplina idest debita correccio delinquencium ; amor, dileccio atque pro-
teccio subditorum. Circa que quid ab aliis fideliter didici, vestre sine
invidia communico sanctitati.

Cap. 1. Quod prelatus debet Deum timere et diligere
toto cordis affectu.

Ueber timor Dei ganz im erbaulichen Tone ....

(fol. 10 v): (sed ut cum venia loquar) : Infelix ego, quis det capiti
meo aquam et oculis meis fontem lacrimarum ?4). Prelati moderni plerique,
qui beati lob imitatores esse debuerant et sequaces, eos timent, qui cor-
poribus et rebus temporalibus possunt inferre molestiam. Illum autem
se parum timere demonstrant, qui et corpus occidere et animam potest
perdere in gehennam5). Mentes enim habentarundineas6), omni flatuice-
dunt, omni spiritui credunt, omni circunferuntur vento7). In iudiciis favore
liquescunt, in consiliis pavore deficiunt ; turbantur ambicione ; inquietan-
tur suspicionibus ; curis estuantur ; tabescunt (fol. 11) odio; mordentur
invidia ; honoribus tument ; oculos habent ad munera et retribuciones
sequentes; pupillo et vidue non intendunt. Immo quod longe gravius
est et sine miserabili gemitu explicare [non] a) possumus, Christi obprobria,
sputa, flagella, clavos, lanceam, crucem, mortem, hec omnia plerique
prelati in fornace avaricie conflant, et precium universitatis suis marsu-
piis includentes Patrimonium crucifixi aut nepotibus erogant aut dampna-
biliter retinent aut distribuunt consanguineis indiscrete. Nonne consi-
derant infelices, quod morituri sunt? Nonne cogitant, quod requirit do-

a) non fehlt ms.

1) Ruth. 2, 7. 15 ff.

2) ib. 2, 17.

3) Vgl. Ps. 83, 7.

4) Jer. 9, 1.

5) Matth. 10, 28 (Luc. 12, 5).

6) Vgl. Apoc. 21, 15.

7) Ephes. 4, 14.

532 XV. LANDULFUS DE COLUMNA

minus ab uno quoque villicacionis proprie (fol. 1 1 v) racionem et honorem
proprii principatus? etc. . . .

Sanctissime pater, prelatos plerosque videmus, qui promotis quibus-
dam suis nepotibus, pueris et adhuc discentibus alphabetum, statim alios
tradunt (fol. 12) litteris imbuendos ; et ultra omnem genealogie gradum
tot sibi nepotes adinveniunt et propinquos, ut in ecclesiis sibi commissis
et iuxta altare domini quasi silvam plantare videantur multitudinem pro-
pinquorum. ... In quibus infructuose arbores maxime continentur, qui
in ecclesia Dei infructuosos promovent et indignos, et licet de pueris
possit interdum fructus utilitasque sperari, credo tarnen, quod pueri raro
sunt in ecclesia promovendi ....

(fol. 12 v). Set proh dolor, hodie sie prelatorum mentes carnalitas
excecavit, ut qui in ecclesiis plantare deberent viros, moribus et etate
maturos, sciencie margaritis ornatos, qui opinione bona ecclesiam et totam
provinciam illustrarent, quorum nomen esset unguentum effusum1), qui
miserandas ecclesiarum lacrimas debita consolacione siccarent, et illorum,
qui in eis sunt domini, beneplacitum cogitantes, manus dissolutas et genua
debilia (fol. 13) roborarent, ne in perniciem ecclesiarum prevaleret in-
utilis multitudo . . . a) plantant multitudinem puerorum. Unde contingit
eommuniter, quod si capitulum in aliqua b) ecclesia hodie convocetur, nullus
ibi traetatus erit de moribus reformandis, nullus sermo, per quem eccle-
siarum utilitatibus consulatur, sed ecclesiarum communi utilitate post-
posita, solus sermo erit, qualiter augeatur utilitas singulorum. Que omnia
sunt prelatis instituentibus imputanda ....

(fol. 13 v). Attendat sane diligenter vestra saneta paternitas et ante
oculos mentis discreta ineditacione reducat, quos antecessores prelati
habuerunt et quorum retineant dignitatem ....

Cap. 2. (fol. 14 v) Quod prelatus debet colere et or-
nare se ipsum . . . .

Anfangs lange moralisierende Erörterungen, Mahnungen zur Ab-
wendung von der avaricia und anderen vicia c), über gute und schlechte
Ratgeber; über die Schwachheit und Bosheit der Weiber (fol. 19 ff.):
über abstinentia im Essen und Trinken (fol. 22 ff.) ; über das rechte und
das falsche Fasten (fol. 23 ^-24) . .

(fol. 24 v). Set certe, sanctissime pater, illud silere non possum, quod
mihi non modicam materiam turbacionis importat, videlicet quod plerique
viri religiosi et saneti ordinis professores hodie de ferculorum numerosi-
tate contendunt. Si invenerit religiosus circa se aut pulsum velocem

a) Das Folgende durch Stockflecke z. T. unleserlich: n eisdem se p. . .
b) ms. alica. c) fol. 15 hat hierzu eine Hand saec. 15 die Randnote ge-
schrieben : contrarium facit episcopus Tricaricensis.

1) Vgl. Eccle. 7, 2.

DE PONTIFICALI OFFICIO 533

aut urinam incensam aut hebetem appetitum, consulit medicos, examinat
species, electuaria facit, nullis utitur salsamentis, que non sint condita
ex gariofilo, ex nuce muscata. O quam tediosum est in homine, qui de
gerarchia (fol. 25) supercelesti loqui debuerat, de gerapigra aut gera-
lodio a) disputare. Dicit siquidem religiosus discipulus non Petri, sed
pocius Epicuri : Hoc capiti, hoc stomaco, hoc epati meo nocet ; butirum
convertibilis est nature; cervisia ventos facit; caules melancolici sunt;
porri coleram accendunt ; pisani guttam generant ; fabe constipant b),
lentes exseccant c) ; caseus universaliter malus ; diu ad orationem stare
debilitat ; ieiunare turbat cerebrum ; vigilare desiccat. Numquid istas
differencias in evangelio aut prophetis invenerunt? Hoc certe institutio
beati Benedicti non habet, sed miserie hoc eis revelat caro et sanguis.

(fol. 26 v). Deus enim vult sie hominem ieiunare, ut per ieiunium
cogatur vieiis et voluptatibus mori, non ut cogatur natura dissolvi. Vini
siquidem usus preeipue in prelato debet esse modestus. Licet enim Plato
et Homerus vini usum absolute videantur simpliciter commendare,
ex eo quod naturam roborat, ingenium aeuit et ad res gerendas animum
remissum accendit, mihi tarnen nimis arduum, ymmo temerarium esse vi-
detur, cum bacho inire certamen.

(fol. 27). Ebrietas enim etsi in ceteris reprehensibilis sit, in prelato
est abhominabilis reputanda. Turpissimum enim est apud homines et
(fol. 27 v) abhominabile apud Deum, si ille, qui positus est speculator
domui Israel, vino estuans, abieeta maturitate pontificis aliquid proferat
inhonestum, si vel in aliquo actu vel gestu corporis titubet vel si turpi-
ter in verbi prolatione vacillet ; ex nimio enim vino titubat pes, lingua
ligatur, caligant oeculi, mens racione caret. Zitiert Augustin, Ambrosius
etc. . . . (fol. 28). Sunt sane plerique perdicionis filii qui in bibendo
decertant, qui plus bibere victoriam (fol. 28 v) arbitrantur, qui tunc se
reputant esse felices, cum se aut socios viderint lingua vel pedibus titu-
bare, qui tunc amplius bibunt, cum minus siciunt, qui hominem detestan-
tur, qui ebrietati non studet, et si ebrii non sunt, dormire non possunt.
Codices plerique in calices transferunt, scribere ac legere in bibere conver-
tendo, et quod anxie dicendum est, multi in studio erant nominatissimi
disputatores, qui hodie sunt in ecclesiis egregii potatores. . . .

(fol. 29 v). Der Prälat soll auch eminens scientia sein, wie Saul
sein Volk um Haupteslänge überragen an Wissen. . . .

(fol. 30 v) : die doctrina correccionis und der sermo predicacionis sind
die beiden Hauptsachen ; folgen moralisierende Ausführungen . . .

(fol. 31 v). Sed proh dolor, sunt hodie magni cedri libani, quibus
diviciarum copia, deliciarum affluencia fortuneque blandientis illecebra
lumen et aspectum subtrahunt veritatis . . .

a) ms. geragalodino. b) ms- constipant bis caseus a- Rande. c) ms'
eicecant.

534 XV. LANDULFUS DE COLUMNA

(fol. 32). Habent siquidem singula hominum genera laboris aliquid
et aliquit eciam voluptatis, sed advertere licet et mirari non modicum,
quod prelati miro inter hoc artificio discernentes, toturn quod delectat,
amplectuntur et eligunt, et qüod molestum fuerit, fugiunt et declinant.
Cum militibus nempe superbie fastus, amplam familiam, nobiles
apparatus equorum (fol. 32 v), aucipitres et aleas et similia queque
frequentant; at vero lorice pondus, insompnes noctes in castris, incerta-
que discrimina preliorum caute omnino declinant. Sudant agricole, pu-
tant et fodiunt vinitores, et qui torpent ocio accedente fructuum tempore
innovare sibi horrea iubent, vivunt tritico et impingati frumenti adipe
dilatantur: bibunt uve sanguinem meracissimum et herbarum ac specie-
rum viribus peregrinum mutuant vini ») saporem. Negociatores circuunt
mare et aridam in labore corporis, vite periculo perituras sibi divicias
congregant. Hü vero dulces capiunt interea sompnos (fol. 33). Absit
tarnen, quod in stratis suis lacrimant ') eciam die festo; erit tarnen absque
dubio diebus festivis et ad Dei laudem specialiter ordinatis invenire graves
vasis aureis et argenteis nünistrorum dexteras refertas, variis operibus
manticas, perticas pannis ornatas, et in scrineis tarn multos loculos, ut
si mensam adhibueris, videberis nummularios invenisse. Quid fabros,
cementarios, ceterosque huiusmodi operarios opus est enumerare, qui vic-
tum sibi multo labore conquirunt. Hü vero madent deliciis, copiis af-
fluunt occiosi. Sed (fol. 33 v) cum resurgere ceperint homines 8), unus-
quisque in ordine suo, ubi putatis, sanctissime pater, generacio ista loca-
bitur? Si ad milites forte diverterit, exsuflabunt eos, quia minime secum
labores et pericula tollerarunt ; sie agricole, sie negociatores et ceteri ar-
cebunt finibus supradictos, utpote quia in labore hominum non fuerunt.
Quid ergo restat, nisi ut quos omnis ordo repellit pariter et aecusat, eum
sorciatur locum, ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat.

(fol. 34 ff.) gegen die religiosit die sich zu sehr der Contemplation
hingeben ; (fol. 37 v f.) Aufforderung zum Bekenntnis der Wahrheit, Pre-
digt und Leben übereinstimmen zu lassen ; über die Erfordernisse einer
guten Predigt nach Zeit, Ort, Qualität der Hörer und des Textes.

(fol. 40). Non perdat tempus in sciencia legistarum. Dicant queso
legiste, quid eis confert ad salutem ille civilis et picturatus loquendi mo-
dus, ille babilonius calix, quo inebriantur peccatores terre (fol. 40 v)t et

a) ms, vina.

1) Vgl. Ps. 6, 7.

2) Vgl. zum Folgenden Bernhard, De consid. 1. III, cap. 5, Schluss, Migne 182,
S. 772. Cuius ordinis sunt? .... unusquisque, inquit (1. Cor. 15, 28), in suo
ordine resurget ; isti in quo ? an qui sine ordine peceaverunt, sine ordine
peribunt ? aut si summe sapiens Deus veraciter creditur a summo usque de-
orsum nil inordinatum relinquere; vereor istos non alibi ordinandos, quam
ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat.

DE PONTIFICALI OFFICIO 535

ille principum leges, quibus ego infelix peccator aliquando militavi. Licet
enim earum usus vite hominum utilis sit, ipsarum tarnen bonitate sie
abutitur humana malicia, ut ad iniquitatem equitas, ad iniusticiam iu-
stitia convertatur. Sanctissime pater, unus est rex et illius unica est lex,
lex utique immaculata et convertens animas et sapienciam prestans par-
vulis etc. etc. (fol. 41). Sapiencia huius mundi stulticia est apud Deum.
Quid queso profuit Aristoteli et sequaeibus eius mundane Philosophie
ventosa loquacitas. cum inflati sciencia seculari dominum Sabaoth igno-
rarent?

C a p. III. (fol. 41 v). Quod prelatus debet punire ac
corrigere subditos delinquentes.

Gegen nachlässige Priester und Bischöfe. . . (fol. 43 v) : Sed proh
dolor sunt hodie quibus commissa est dispensacio verbi Dei, qui silent
a bonis, et cum aliquem potentem errare conspiciunt, omnem prorsus
speciem correccionis obmittunt . . . Gegensatz : Johannes der Täufer,
der einen Herodes anklagt. Als besonders lehrreich führt der Vfr. ein
exemplum domesticum an (fol. 44 f.): Bischof Ivo von Chartres,der dem
Könige Philipp von Frankreich Widerstand in seinem Eheprozesse leistete;
zur genaueren Kenntnis lässt er folgen : exempla quarundam literarum
quas predicto regi direxit, quas in archivio Carnotensis ecclesie reperi.
Der erste: Sicut serenitati vestre dixi presens (fol. 45—47), Schluss :
in omnibus negoeiis vestris valeatis perficere ; der zweite : (fol. 47—48 y)
Excellencie vestre litteras nuper aeeepi bis preces fundo *).

(fol. 48 v) : Set sunt plerique hodie velut canes muti non valentes,
immo (fol. 49) verius non volentes latrare a), ex quorum silencio provenit
ovibus eorum eure commissis magna pernicies, dum pastores luporum
delectantur laudibus et favore . . gegen die pastores mercennarii . . .

(fol. 52). Sed certe, ut veritas mendacio preferatur, apud prelatos
nostros plerosque est hodie (fol. 52 v) pondus et pondus, mensura et
mensura 3), utrumque tarnen est abhominabile apud Deum. Set apud ho-
mines, qui negociaciones exercent, grandis videtur esse prudencia, si alio
pondere vel mensura propria distrahant, alio comparant aliena . . etc.

. . Aliis quidem alligant onera a) gravia et importabilia, que ipsi digi-
to (fol. 53) suo tangere dedignantur (fol. 53), et sepe quod docent alios,
opere despiciunt adimplere etc. und untergraben damit ihre eigene Auto-
rität .... (fol. 54 v) Sanctissime pater, magna diligentia preeavendum
est unieuique in sublimitate aliqua constituto, ne inferiores corrumpat
exemplis et abusione rerum per superbie aut luxurie viam, ad confusio-

a) ms. honera.

1) Vgl. Ivonis Carnot. Epist. 15 und 28. Migne 162, S. 27(8) u. 40 (13f.)

2) Is. 56, 10.

3) Prov, 20, 10. 23.

536 XV. LANDULFUS DE COLUMNA

nis tenebras reducat populum sibi commissum. Frequens enim est, ut sub-
diti superioris vicia imittentur; magistratui enim populus studet esse con-
formis, et unusquisque libenter appetit facere id in quo alium cernit
illustrem. Celebre est illud versificatoris egregii sensum et verba magni
Theodosii exprimentis : In commune si quid iubes, censesne tenendum etc.
bis (fol. 55) : semper cum virgine vulgus !). Audacter affirmo, quia testem
habeo in hac causa Gregorium, quod nemo magis in ecclesia nocet, quam
qui perverse agens, nomen vel ordinem sanctitatis habet 2). Hunc enim
delinquentem nemo redarguere presumit et in exemplum culpa vehemen-
ter extenditur, quando, pro reverencia ordinis peccatorum, honoratur.
Set tanti reatus pondera forsitan sacerdotes fugerent, si (fol. 55 *)
veritatis sententiam intenta cordis aure pensarent, qui ait etc. (Matth. 18 :
Qui scandalizaverit etc.) .... (fol. 56). Porro illud verbum terribile
magni patris Gregorii sedentes in cathedris tanquam tonitrum terrere de-
beret et eos metu pene retrahere ab omni opere indecenti. Dicit siquidem
pater predictus, quod prelati tot mortibus digni sunt, quot ad subditos
perdicionis exempla transmittunt . . . Vident quoque sepe plerique (fol.
56 v) prelati moderni, quod in sanctuarium Dei laici sacrilegas manus
extendunt, sed ipsi omnino dissimulant, ipsorum miseriam preterea malicia
temporis excusantes. Set si eos zelus domini aut ecclesiarum afflictio
tangeret, se viriliter et animose pro domo domini constituerent defensores
etc. Nach Beispielen der Heiligen Schrift: Osias ; Iason und Antiochus ;
Balthasar nach Daniel (fol. 57) . . .

(fol. 57 v). Sanctissime pater, unum noverit vestra sanctissima pa-
ternitas, quod si non annunciaverit prelatus impio impietatem suam et

ipse in sua impietate moriatur, eius anima de suis manibus requiretur

Periculosum est, si in tonsoris officium convertatur ministerium pasto-
rale . . .

(fol. 58). Deberent eciam prelati orare devote ac Deum humiliter
instanter et instancius deprecari, ut ab hac impietate principes avertan-
tur . . .

(fol. 58 v). . Set hec omnia plerique prelati nostri temporis commu-
niter vilipendunt et solum magnates et principes venerantur, ceci quidem,
sunt ad grandia, et que sunt vilia perhorrescunt . . .

Set ut cum (fol. 59) reverencia verum loquar, prelati moderni commu-
niter non curant, quod a Philisteis archa domini capitur, quod a laycis
ecclesia conculcatur, quod gladium Petri rubigo consumit, quod Christi
sacramenta vilescunt, quod terribile nomen domini in vanum assumitur,
quod sub pretextu a) periurii eciam legitima coniugia dissolvuntur ; non

a) ms. preteritu.

1) Unbekannt.

2) Gregorii Magni Regula pastoralis I c. 2, Migne 77, S. 16 (4).

DE PONTIFICALI OFFICIO 537

curant, quod Malchus in Christum *), Fassur in lerem i am 9), Baltasar 3) in
vasa domini sacrilegas manus extendit. Nichil quoque est in prelatis nostri
temporis libertatis, ut mundi potestatibus obloquantur, nichil virtutis, ut
veritatem in periculo tueantur. In omnibus lucrum, in paucis aut nullis
salutem expetunt animarum. Dummodo in suis obtineant, eorum, que
Iesu Christi sunt, iactura (fol. 59 y) contempnitur; fiat pax in diebus
eorum, sint fetose oves, boves crasse, promptuaria plena cibis et vasis
onusta a), mensa in admiracionem intuencium splendeat, varie et preciose
suppellectilis operosus cultus habundet, honorentur, colantur a turbis, di-
tentur, visitentur a subditis in muneribus, sit utique liberum, impune ac
sine voto facere, quicquid voluntas dictaverit etc. . . .

(fol. 60). Set proh dolor, hodie quod magnates et potentes edificant,
prelati nostri per adulacionem depingunt et reddunt in superficie nitidum
ex pictura, nee virtus unecionis nee sacrarum scripturarum (fol. 60v) crebra
amonicio nee Dei timor nee ecclesie reverencia nee fame dispendium eo-
rum potest animos ab huiusmodi miseriis revocare. Debent igitur, sanc-
tissime pater, presidentes et prelati delinquentes corrigere quantumeunque
potentes, quavis magna prefulgeant dignitate, considerantes, quod apud
summum iudicem et pastorem nulla est excepcio personarum, set omnes
equaliter iudicat, inter magnum et parvum in aliquo non distinguens.

Der Prälat und Christi vicarius (fol. 61) soll nicht zu streng und
nicht zu mild sein, die humanitas wahren und die compassio ; verschie-
dene, strenge und milde Mittel versuchen (fol. 61 v) ; lange moralisie-
rende Ausführungen (fol. 62) ; immer wieder wird die Milde betont :
benivolencia, cohortacio, Caritas (nach Gregor d. Gr.) (fol. 63) . . .

(fol. 63 v). Sed sunt hodie (fol. 64), sanetissime pater, plerique b)
prelacionis officio et dignitate sublimes, qui pro nobilitate generis in
abusionem et superbiam elevati, subditos non benigne et cum miseria
corrigunt, sed eos süperbe suffocant et exeoriant arroganter, et si quis
contra eos pro iusticia mutire temptaverit, ei exprobracionem vilis
generis et titulum rusticitatis opponunt et notam non verentur obicere
paupertatis. Sed miseri successores veteris Ade, testa fragilis, lutum
solubile, pellis morticina, vas putredinis, fomes tinee, eibus vermium,
quid pro nobilitate generis in superbiam elevati aliis titulum rusticitatis
obiciunt ? (fol. 64 v). Sicut enim iniquitatem patris filius innocens non
portabit, sie nee filium reprobum decet de patris actibus gloriari. Sed
dicat queso de generis nobilitate superbiens, que in publicum argumenta
pretendere poterit, ut eius se filium probet, cuius pomposam memoriam
magnificat et extollit ? etc. . .

a) ms. honusta. b) ms. preliq.
1; Joh. 18, 10.

2) lerem. 20, 2.

3) Dan. 5, 2 ff.

538 XV. LANDULFUS DE COLUMNA

(fol. 65) . . . Vaga preterea et incerta est hominum generacio, et
quandoque putatur filius principis, qui filius est vilissimi istrionis. Set quid
inter parentelas variando distinguimus? Ab uno siquidem patre descen-
dimus universi. In {fol. 65 v) superbia quidem et abusione progenitorum
suorum sibi assumit gloriam, qui eorum famam turpi opinione contami-
nat ; et qui a sui generis bonitate degenerat turpi conversacione, et ce-
lebrem suorum memoriam dehonestat. . . (fol. 66).

Fortsetzung in erbaulichem Tone (fol. 67. 68) : über superbia, bi-
blische Vergleiche, Mahnung zu Demut und Ausübung der geistlichen
Amtspflichten.

(fol. 69). Semper autem inter fructus episcopalis officii temporali-
bus preferat prelatus eterna, et quociens eum circa curam temporalium
turbatrix activa solicitat, numquam tarnen in eo quies contemplativa de-
generet. Faciat alium, qui pro ipso temporalium molem portet; ipse
autem saluti animarum sollerter intendat. Vacuum siquidem a seculari-
bus esse oportet animum divine servitutis obsequio mancipatum; magnis
additus est, nolit circa minima occupari. Minima quippe sunt et vilia
(fol. 69 v), quecunque ad seculi questum et non ad lucra pertineant ani-
marum etc.

. . Faciat iudicium iniuriam pacientibus, procuret humilibus pacem,
rebellibus obedienciam, claustris quietem, ordinem monasteriis, clericis
disciplinam . . .

Warnung vor ungerechtem Urteil im Gericht, vor ira et cupiditas
(fol. 70) . . . (fol. 71 v) Idealbild eines Geistlichen. Er soll sein spiri-
tualium frugum mensura propencior, ut sit devocior in oracione, in lec-
cione studiosior, in castitate caucior, parcior in sobrietate, potencior in
duris, in risu rarior, suavior in conversacione, gravior in vultu, gestu et
habitu, moderacior in verbis, profusior in lacrimis, in caritate fervencior.
Reddere debet consciencie sue de cotidianis suis actibus racionem. etc.
(bis fol. 74.) . .

Hodie a), sanctissime pater, in promocione multorum prima questio
est, que sit summa reddituum, non que sit conversacio subiectorum. Ad
honorem propter onera b) prelatum vocavit dominus, non ad multiplica-
cionem numeri familie aüt equorum ; non ad dandum parentibus, nisi
digni fuerint, dignitates, sed ad dandam scienciam plebi eius. Maius
gaudium est Deo et angelis eius, si convertatur peccator a via sua mala
prelati officio, quam si per eius industriam pompa episcopalis eminencie in
evectationibus [et] c) familiis augeatur. Non in hoc est gaudium angelorum,
in quo est (fol. 74 v) pauperum domorum subversio, in quibus prelati

a) Am Rande: O quam verum loqueris I b) ms h vorher radiert.

c) fehlt ms.

DE PONTIFICALI OFFICIO 539

procuraciones exigunt importunas ; conquiruntur siquidem, sanctissime
pater, et dicunt : Multiplicasti gentem et non magnificasti leticiam l).

(fol. 75). Mahnung die Hellige Schrift zu lesen und eifrig zu stu-
dieren . . . (fol. 75 v) : zahlreiche Wiederholungen : Sanctissime pater,
quod alibi dixi, adhuc replico . . (ebenso fol. 76 v). . . Abwendung von
der Welt. . . Nulla est enim consonancia spiritus Dei ad spiritum huius
mundi . . etc.

(fol. 77) : Hodie apud quosdam consistit in hiis dumtaxat episco-
palis auctoritas, ut creta vel fimo ager sarcionarius inpinguetur, ut
multiplicentur vivaria et clausure ferarum, possessionum termini dila-
tentur; in edificandis palaciis, molendinis et furnis, in augendis redditibus
tota pontificum solicitudo fervescit. Numquid, queso, vox salvatoris ad
principem apostolorum presulum est: Si diligis (fol. 77 v) me, Petre,
excole terras, edifica domus altas ? certe non. Immo dixit : Si diltgts me,
Petre, pasce oves meas. Pascant ergo prelati exemplo conversacionis
verbo predicacionis, fructu oracionis, fideliter populum sibi commissum, ut
et Deum diligere et Petri legitimos vicarios se ostendant . .

(/o/.77v). Q u od prelatus debet subditos amare atque
protegere et de multiplici amicicia. Moralisierende Aus-
führungen über die göttliche Liebe und die menschliche prevaricatio,
über die Rettung der Menschen durch Christus; falsche Anwendung des,
Wortes amicitia (fol. 80) ; über memoria, scientia und amor (fol. 81 v ff) ;
über Mütter- und Elternliebe (fol. 83 ff.) ; über amicicia fraudulenta
(fol. 85 v), die auf Spekulation, Ehrgeiz etc. beruht... (fol. 87 ff.) über
amor ex concupiscencia carnis aut ex superbia vite . . (fol. 88 v) Andere
Arten von amor : amor socialis, fraternus, coniugalis . . (fol. 90 ff.) Fein-
desliebe, . . Gottesliebe . . ., (fol. 94) über ingratitudo gegen Gott und
seine Gebote . . (fol. 96 f.), über Caritas . . .

(fol. 98 v) : Hac sancta benevolencie caritate debet Christi vicarius
subditos suos sincere diligere eosque affectu paterno protegere etc. {fol.
99) Ex eo enim circa pedes, qui inferiora sunt membra, maxime requi-
ritur diligens providencia capitis, quia super terram in obsequio corporis
gradiuntur multaque inveniunt offendicula, quibus sepissime pregravan-
tur etc. (fol. 99 v). Circa minores ergo potissime fervor caritatis prela-
torum exardeat . . .

1) Is. 9, 3.

Anhang.

1) Aus der Bearbeitung und Fortsetzung der

Qeferminaho compendiosa
in : Vat. lat. 4115, fol. 231-266 v.
(fol. 231) Ueberschrift : Confirma hoc Deus quod operatus es in nobis a).
Incipit novus libellus contra michaelitas hereticos et bausinos b).

Sanctissimo ac beatissimo in Christo patri ac domino, domino Cle-
menti, divina providencia sancte Romane ac universalis ecclesie summo
pontifici, mundi monarche divino, omnibusque reverendis in Christo pa-
tribus cardinalibus necnon universis ecclesiarum prelatis seu rectoribus
ac viris ecclesiasticis per mundi clymata constitutis, gaudium vobis et
pax multiplicetur a Christo Iesu domino nostro.

Hunc brevem tractatum de iurisdicione imperii et auctoritate summi
pontificis sub correccione eiusdem ab omnibus viris ecclesiasticis pro
conservacione ecclesiastice libertatis fideliter amplectende, divinis auctori-
tatibus ac sanctorum patrum dictis et cronicis cj seu historiis antiquis
competenter fulcitum, necnon cum magnis laboribus et vigiliis compila-
tum, humiliter conscripsi ad laudem et gloriam Iesu Christi, domini nostri,
et ecclesie sue sancte, quam crescere de virtute in virtutem ac feliciter
triumphare semper opto contra quoscunque tirannos et rebelies.

Supplicans igitur devote presentem libellum ab omnibus fidelibus
studiose legi ac eciam copiari eumque per omnes ecclesias transmitti et
fideliter publicari, michi autem qui hec scripsi tacito nomine imponat
nomen intencionis sinceritas et excuset, qui [se] d) semper peritorum sub-
mittit iudicio, ubi vel veritati vel auctoritati dictum obviaret vel hoc in-
troductum esset, fidem solam intendens et eidem fidei colla subiciens,
que eterna est et falli vel obunbrari non potest, qui vivit et regnat in
secula seculorum. Amen.

Astiterunt reges terre adversus dominum et adversus Christum1) et
ecclesiam eius et maxime heu multi pseudoprophete et falsi doctores,
scilicet frater Michael de Cessana ordinis fratrum Minorum et eorum
sequaces. Contra sanctam matrem ecclesiam et auctoritatem summi pon-
tificis latrantes novaque (fol. 231 v) scripta cudentes seu scriptitantes
hiis novissimis diebus callide insurrexerunt, non attendentes verba salva-
toris dicentis : Ego pro te rogavi —fratres tuos*); cui eciam dictum est

a) In der Ecke rechts oben : tractatus contra fratrem mjqaellem (!) de
cessina mjnjstrum fratrum mjnorum quj erores aliquos docmaticabat. b) Klei-
nere Schrift. c) Späterer Nachtrag von andrer Hand. d) Fehlt ms.

1) Ps. 2, 2.

2) Luc. 22, 32.

1. CONT. DETERM. COMP. 541

seu eius successori : Vade, compelle intrare — ovile l). Que quidem verbä
non imperatori, sed Christi vicario dicta sunt. Nusquam enim in sacra
scriptura reperitur, quod Christus aliquam auctoritatem commiserit impe-
ratoribus seu regibus, sed soli Petro et eius successori, dicens : Tu es
Petrus — ecclesiam meam a). Pasce ergo agnos meos, pasce edos meos a) ;
et subiunxit : Quodcumque ligaveris — solutum et in celis 4). Apostolus
eciam ait : Vos spiritus - sanguine suo *) ; et iterum super eodem veris-
sima est figura in Genesi, ubi patriarcha Ysac maxime in persona filii
sui Iacob summo pontifici benedicebat dicens : Det tibi Deus de rore —
repleatur0). Preterea est sciendum, quod sicut non est prudentia nee
consilium contra Deum, ita vana est spes contra ecclesiam Dei proficere
cum qua Christus usque ad consumacionem seculi promisit se mansurum,
nee manus eius abreviata extitit que ab inicio ecclesiam crescere fecit
per humilia, ut forcia confunderet obdurata.

Sic quoque quod humilis celestis domini finaliter regnaret vicarius,
videlicet beati Petri successor, qui licet non equipollet eidem in saneti-
tate, tarnen est idem in auetoritate, propheta attestante qui ait 7) : Pro
patribus tuis tibi nati sunt filii - (foi 232) — terram, forti tiranno
quolibet subplantato, ut ait sapiens8): Per me reges et gubernacula pos-
sidebunt, prophetico oraculo eciam attestante 9j : Ecce advenit, inquit,
dominator dominus, regni in manu eius potestas et Imperium in manu
vicarii eius, quod revera non vacat misterio.

Omnes enim imperatores et reges quotquot erant in nova et in veteri
lege, omnes fuerunt crudeles persecutores populi Dei et tiranni sevissimi,
exceptis paucissimis de quibus infra dicetur ; quotquot autem pontifices
et sacerdotes aliique ministri sacri altaris in grege ipsis credito sibi et
aliis profecerunt ac eciam in eorum vita et morte miraculis claruerunt,
[ut] a) in cathalogo sanetorum illud plenius enarratur. Qui dum verba
carnificum non timuerunt, morientes pro Christi nomine, ut heredes fie-
rent in domo domini, scilicet non solum in ecclesia triumphante, set
eciam in ista ecclesia militante.

Placet namque divine iusticie, quod in eo in quo quis delinquit, in
eo eciam punietur. Imperatores enim et reges sanetorum sanguinem sine
misericordia efuderunt, et ideo clamant cotidie contra eos et omnes ty-

a) Fehlt ms.

1) Luc. 14, 23.

2) Matth. 16, 18.

3) Joh. 21, 15. 17.

4) Matth. 16, 19.

5) Act. 20, 28.

6) Genes. 27, 28.

7) Ps. 44, 17.

8) Prov. 1, 5 u. 8, 15.

9) cf.Jes. 3, 1 (10, 33) etc,

542 ANHANG

rannos : Vindica, domine Deus noster sanguinem sanctorum tuorum, qui
effusus est, hie in presenti seculo et eciam in futuro iudicio. Denique
navicula Petri, cui Deus tradidit omnia regna mundi, verissime non per-
ibit ; habet enim sustentatorem mari eciam et fluetibus preeipientem .
ideo porte inferi, idest detractores, persecutores et blasphematores ecclesie,
non prevalebunt adversus eam, prout infra luce clarius apparebit. Item
ut ait apostolus ') : Spirituahs homo, idest papa, iudicat omnia et ipse a
nemine iudicatur, cui nemo audet dicere, cur ita facis ? Ipse namque est
qui claudit et nemo apperit, apperit et nemo claudit. Sibi enim reser-
vata est omnis potestas in celo et in terra, et extra eius obedienciam
vere non est salus, ut ait veritas 3) : Si vis ingredi vitam, serva mandata
mea et ecclesie. Christi enim accio (fol. 232 vj nostra est instruccio 3),
qui factus est obediens nobis in exemplum usque ad mortem, mortem
autem crucis 4), propter quod subditur 5) : et exaltavit illum Deus et dedit
Uli nomen quod est super omne nomen, qui est benedictus in secula secu-
lorum. Amen.

Determinatio compendiosa de iurisdicione imperii, ubi primo intentum
premittitur ab auetore libelli et modus agendi.

Es folgt die Kapitelübersicht, vgl. oben Teil 1, Seite 243 ff. u. De-
terminatio compendiosa de iurisdictione imperii ed. M. Krammer (Fontes
iuris Germ. ant. in usum scholarum ex Mon. Germ. Hist. separatim
editi). Hannov. et Ups. 1909, S. 1—3.

Aus den Kapiteln, die den Text der Determinatio compendiosa fort-
setzen, werden die folgenden Auszüge genügen.

(fol. 258 v). C a p. X X X 1 1 a). Nunc autem breviter videndum, quare ec-
clesia seu sedes apostolica Ludovicum de Bavaria regno et imperio Roma-
norum privaverit. Prima enim causa fuit, quia prineipes Alemannie seu elec-
tores corrupti muneribus et pactis illicitis eum in discordia contra Fre-
dericum de Austria in regem Romanorum elegerunt. Secunda fuit causa,
quia idem Ludovicus ante sui confirmacionem legittimam amministracio-
nem regni et imperii, tarn in Alemannia, quam in Ytalia, temerarie usur-
pavit seque cum scismaticis et inimicis ecclesie confederavit ac provin -
cias, terras et civitates ecclesie crudeliter invasit easque ab ecclesia
alienare attemptavit. Episcopos quoque et prelatos tarn in Alemannia^
quam in Ytalia quamplures de facto creavit eosque violenter intrusit et
provisos sedis apostolice eiecit inhumaniter et profugavit. Demum quod

a) ms. XXII.

1) 1. Cor. 2, 15.

2) Matth. 19, 17.

3) Vgl. Act. 1,1; und P. Dubois, De recuperatione terrae sanetae, ed.
Ch. V. Langlois, S. 29, 37, 70, 131 etc.

4) Phil. 2, 8.

5) ib. 9.

1. CONT. DETERM. COMP. 543

valde detestabile antipapam a) Petrum de Corberia in magnum scanda-
lum catholice fidei creavit omnesque apostatas vagos et prophanos ac
profugos per sedetn apostolicam contemptos sub sua defensione in con-
temptutn dicte sedis recollegit et defendit ; denique quamplures prelatos
religiosos et clericos prophanare in contemptum sedis apostolice coegit,
nolentes vero prophanare iussit captivari et exulari ipsosque eorum be
neficiis mandavit privari; insuper malum (fol. 259) malo cumulans, incli-
tum principem dominum Iohannem, filium regis Bohemie, ducem Carin-
thie, suo dominio et uxore legitima privavit eamque suo primogenito
absque iudicio ecclesie copulavit, committentes simul raptum, adulterium
et incestum in suarum animarum periculum et scandalum plurimorum,
ita quod propter hoc et alia quamplura inconveniencia sancta mater ec-
clesia eundem Ludovicum excommunicavit, privavit et in heresi publice
condempnavit eius contumacia et rebellione manifesta exigente, omnes-
que sibi adherentes et faventes cuiuscumque status seu dignitatis exi-
stant, eciam si regali seu pontificali prefulgeant dignitate, excommuni-
cavit, privavit et inhabilitavit ad omnem dignitatem ecclesiasticam seu
mundanam in posterum obtinendam. Hiis autem omnibus non obstanti-
bus prefati principes Alemannie electores vicium ingratitudinis incurren-
tes una cum dicto Ludovico dampnato contra matrem suam sanctam
Romanam ecclesiam denuo conspiraverunt ac ligam pariter inierunt, vide-
licet quod ipsi et eorum posteri in huiusmodi rebellione ac pertinacia
simul stare vellent nee unquam super eo aliquam absolucionem a sede
apostolica petere deberent. Quapropter prius dicti principes electores,
sicut ipsi olim ab ecclesia propter eorum strenuitatem et fidelitatem
dignitatem imperialem optinere meruerunt, ita ipsi eandem dignitatem,
heu, propter eorum ingratitudinem et corruptelam postea miserabiliter
perdiderunt. Ideoque Romanum imperium ex causis premissis iam revo-
lutum est ad summum pontificem pleno iure, et poterit illud dare seu
committere genti facienti iusticiam, sicut fecisse legitur Samuel propheta
in primo Regum dicens l) : Abscidit a te hodie dominus Deus regnum
Israhel et dabit illud meliori te, eo quod non obedivisti domino Deo tuo.
Melior enim obediencia quam victimae a) ; rebellare autem et non ac-
quiescere, ydolatrare est, a quo (fol. 259 v) nos custodiat semper omni-
potens pius pater et misericors dominus. Amen.

Quod summo pontifici iura celestis et terreni regni soli a Deo sunt
commissa. C. XXXIII. quod tarnen erit ultimum idest XXXVII.

In hoc autem capitulo sequenti solemniter est notandum, quod voce
divina summus pontifex prefertur omnibus christianis, XXI. di. In novo3).

a) ms. korr. ans, antispapa.

1) 1. Reg. 15, 28.

2) ib. 22.

3) c. 2. dist. 21.

544 ANHANG

Ipse enim est qui habet utrumque gladium spiritualem et temporalem ;
unde in evangelio'): Ecce duo gladii hie ; et dominus noster cuius vices
ipse gerit utroque gladio usus est, LXXXXVI. di. Cum ad verum2), et
Moyses in veteri testamento utrumque gladium habuit, et Christus in
novo solum beatum Petrüm prineipem fecit et suum vicarium reliquit,
et ipse papa per sacrum collegium cardinalium canonice electus est verus
et legitimus successor beati Petri et Iesu Christi unicus vicarius. . . Pre-
terea ipse est qui confirmat, consecrat et coronat imperatorem et execu-
cionem gladii temporalis sibi committit, de elect. Venerabi/em3), et con-
firmatum coronatum imperatorem scismaticum et ecclesie rebellem deponit,
XV. q. VI. Alius*), et in constitucione Innocencii IUI., ubi apud Lugdu-
num Fredericum imperatorem deposuit, de sent. et re iud. Ad aposto-
lice b). Presertim ipse papa est super omne concilium et omne statutum,
de elect. Significasti6); ipse eciam est qui superiorem non habet in terris,
de etectßLicef) ; ipse denique papa super omne ius dispensat. . . Item ipse
est qui habet plenitudinem potestatis in terris et vicem et locum tenet altis-
simi. . . Ipse est qui substantiam rei commutat de illegitimo faciendo legiti-
mum ... et de monacho faciendo canonicum regulärem, . . . ipse est qui ab-
solvendo in terris absolvit in celis, ligando in terris ligat in celis, . . .cuius
vinculum nemo contempnat, quia non homo, sed Deus (fol. 260) ligat, qui
dedit homini potestatem . . . Ipse est qui ex certa sciencia confirmat et
sanat infirmum et supplet demum defectum . . Item qui semper et ubi-
que utitur pallio in Signum plene potestatis . . Item est cui nemo habet

dicere : Cur ita facis Ipse est apud quem est pro racione volun-

tas, quia ei quod placet, legis vigorem habet ; . . . ipse solutus est legi-
bus . . usw. Demum papa est ipsum ius et lex viva, cui repugnare non
licet, prout superius sufficienter est probatum. Hec est ergo fides catho-
lica et orthodoxa ab antiquis patribus sanetis approbata et canonizata,
a qua omnis iusticia, religio, sanetitas et diseiplina emanavit, quam nisi
quisquam fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit, et abs-
que dubio in eternum peribit.

C a p. X X X 1 1 1 1 a). Denique ut ait propheta in psalmo K) ; Nimis hono-
rati sunt amici tui, Deus, usw. . ergo maxime ut summus pontifex statum
teneat magnificum et gloriosum ob honorem Christi, cuius est summus vi-
carius . . . ac in terrorem hereticorum et infidelium populorum, ut sciant om-

a) Am Rande die Note: capitulum adulatorium summe.

1) Luc. 22, 38.

2) c. 6. dist. 96.

3) c. 34. X. de elect. (1, 6).

4) c. 3. C. 15. q. 6.

5) c. 2. de sent. et re iud. in VIto (2, 14).

6) c. 4. X. de elect. (1, 6).

7) c. 6. X. de elect. (1, 6).
. 8) Ps. 138, 17.

1. CONT. DETERM. COMP. 545

nes gentes ecclesiam Dei esse magnificam et potentem . . . (fol. 260 v). Quod
optime Constantinus imperator edoctus spiritu sancto animadvertens . . .
voluit omnino et ordinavit, quod sicut secularis milicia in curia impera-
toris preciose ornata extitit decorata, ita eciam ad honorem ecclesie cle-
ricalis milicia in curia summi pontificis utique expedit decorari. Unde
bene prophetizatum est de prelatis ecclesie, qui sunt hü, qui ut nubes
volant usf.

Quod summus pontifex ceterique episcopi et archiepiscopi necnon
omnium ecclesiarum prelati possunt et debent habere licite et secure
census, terras et provincias, castra, civitates et municiones pro defen-
sione fidei Christiane.

Cap. XXXV. Legimus in libris a) veteris testamenti, cuius mores et
actus sancta mater ecclesia imitatur, quod Deus promisit et tradidit filiis Is-
rahel terras et possessiones inimicorum suorum ac spolia Egipti usw. Ecclesia
autem habet aurum reconditum non ut congreget, sed ut dispergat indigenti-
buset egenis ac eciam fidelibus stipendiariis contra insultuspersequencium
ecclesiam Dei, quod cottidie fieri ad oculum videmus. Ut ergo (fol. 261)
ecclesia pascat pauperes et defendere possit fideles, congregat ac disper-
git cotidie tesaurum. Christus preterea cum discipulis suis habuit pro-
prium licet modicum usw. . . Preterea Constantinus imperator et alii reges
et imperatores tot b) castra et municiones c) ideo ecclesie sancte contu-
lerunt, ut episcopi et prelati fidem catholicam et fideles ecclesie contra
tyrannos melius possent a periculis perseverare d). Item patriarche et
prophete in veteri lege cuius typum gerit sancta mater ecclesia habuerunt
oves et boves, terras et possessiones largissimas usw., cit.Jos. 1, 3. 4. und
Lib. Maccab. ... Sic quoque oportet omnes fideles prelatos ecclesie coti-
die pugnare contra tyrannos et persecutores pro iure et conservacione
ecclesiarum suarum ; bonus enim pastor ponit animam suam pro ovibus
suis, alioquin contingat illis pontificibus Machabeorum et Romanis e), qui,
dum deposuerunt arma, perdiderunt loca et regna. Ubi namque non est
pugna, ibi nulla victoria ; vita enim hominis (fol. 261 v) christiani nee
aliud est quam milicia super terra. Adaperiat ergo queso dominus cor
vestrum in lege sua et in preeeptis suis, et faciat1) pacem in diebus no-
stris. concedat vobis salutem et redimat vos a maus. Estote eciam nunc
viri potentes, et pugnemus pro animabus nostris. Iam enim videmus
gentem insurgere contra gentem et regnum adversus regnum, necnon
hereticos et rebelles se erigere magis quam unquam contra sanetam ma-
trem ecclesiam istam militantem, pro qua viriliter et fidehter pugnare
debemus in terris, ut in ecclesia triumphante a Christo mereamur audire:
Venite, benedicti, patris vestri pereipite regnum, quod vobis ab origine

a) ms. libros. bj Korr. c) ms. moniciones. d) ms. darüber v.

andrer lld. : evadere. e) Wohl : pontificibus Romanis ut Machabeorum.

f) ms. faciet.

SJiolz, Texte. OD

546 ANHANG

mundi paratum est, qui cum Deo patre et spiritu sancto vivit et regnat
Deus per omnia secula seculorum. Amen.

Cap. XXXVI. De falsis prophetis fratribus a) mychaelitis et eius
sequacibus.

Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium,
intrinsecus enim sunt lupi rapaces '). Quam bene dominus noster Iesus
Christus previdit futura pericula que iam sunt et fiunt in mundo hiis
novissimis diebus. Ammonuit igitur fideles suos, ne contaminarentur ab
eisdem falsis prophetis, videlicet a fratribus Michaelitis et fratre Guil-
lermo Ockam ac eorum sequacibus, qui dum olim essent degentes apud
sedem apostolicam, inhiantes ibidem ferventissime ad ambicionem seculi
pocius quam ad devocionem populi, videntes autem se in eorum concepto
maligno, regule beati Francisci contrario, non posse proficere, proprie
sue salutis immemores tanquam falsi discipuli, de quibus legitur in acti-
bus apostolorum a), abierunt retrorsum associantes se dampnato Ludovico
de Bavaria et ceteris rebellibus ecclesie, sicut fecerunt viri pestilentes et
iniqui Israhel, de quibus legitur in Machabeis 3), aspirantes ad summum
sacerdocium, et accüsabant (fol. 262) eorum pontificem apud regem
Egipti ; sed rex non attendebat ad ipsos. Quique autem cecitale ava-
ricie et ambicionis seculi seducti predicti pseudoprophete, veluti Iudas
mercator pessimus qui Christum vendidit ludeis, temptantes similiter ven-
dere et suffocare Christi vicarium ac tradere totam ecclesiam, quantum
in eis fuit, in manus infidelium rebellium ac impiorum, et tamquam pre-
cursores antichristi seducere eorum falsa doctrina et erroribus fideles
simplices et innocentes illaqueare callide cupientes.

Insipientes ergo et maligni oderunt Dei sapienciam et rei facti sunt
in cogitacionibus suis. Matrem enim suam ecclesiam katholicam dere-
linquerunt et recesserunt a Deo salutari suo, non invenientes vestigia
patris ipsorum sanctissimi, beati Francisci, qui in tantum ecclesiam Christi
dilexit, quod ipse et sui confratres ideo fratres minores appellari ab ho-
minibus voluerunt b) ac eciam ipsi a summo pontifice ordinem fratrum
minorum sub huiusmodi titulo seu vocabulo confirmari obtinuerunt, ut
pre ceteris filiis ecclesie seu religiosis non solum minores, sed eciam
humiliores ac sancte Romane ecclesie in omnibus iugiter essent devo-
ciores ; sicut adhuc tarnen Dei gracia in dicto ordine reperiuntur fratres
devoti ac fideles multi et infiniti, qui cotidie predicant et clamant contra
infideles et rebelies sancte matris ecclesie fideliter et constanter, et se
pro domo Israhel idest ecclesia sancta, tanquam columpne firmissime
viriliter se exponunt. De quorum vero numero predicti apostate et pro-

a) Folgt: capitulum 33m. b) Korr. aus doluerunt.

1) Matth. 7, 15.

2) Joh. 18, 6.

3) i. Machab. 10, 61.

1. CONT. DETERM. COMP. 547

phani ac blasphemi esse heu non sunt digni propter eorun graves ex-
cessus quos contra sanctam Romanam ecclesiam notorios et manifestos
perpetrarunt. Et ideo peribit procul dubio memoria eorum cum sonitu,
iusto Dei iudicio; dominus autem Christus cum sua ecclesia, ut ipse suis
promisit discipulis, in eternum permanebit, qui est benedictus in secula
seculorum. Amen a).

De regibus fidelibus et infidelibus ecclesie.

[Cap. XXXVII] b) (fol.262v). Audivi impium et prophanum Lu-
dovicum de Bavaria exaltatum et elevatum sicut cedrus Libani, et ecce,
transivi et non erat et non est inventus locus eius. Ita enim legimus de
pharaone, qui dum olim afflixit similiter ac persequebatur populum do-
mini et nollet ad correccionem Moysi prophete parcere populo, finaliter
dominus Deus exercituum c) ipsum cum suo toto exercitu dimersit in mari
Rubro. Non solum autem pharaonem, verum eciam omnes alios reges
tyrannos et infideles, olim in veteri lege persequentes populum domini
usque ad terram tandem humiliavit ac eciam prostravit, David autem et
Salomonem cum ceteris regibus et ducibus, zelatores legis ac populi do-
mini, honoravit Deus mirabiliter et exaltavit et dedit illis victoriam con-
tra inimicos eorum ; et terras ac possessiones illorum largissimas posse-
derunt ; et tradidit illos Deus in captivitatem eorum et spolia eorum
magna et multa diviserunt, prout in historiis seu libris Regum plenius
continetur. In nova eciam lege imperatores et reges tyranni videlicet
Herodes, Nero, Iulianus Apostata, Otto quartus et Fredericus secundus
et ceteri multi tyranni in diversis regnis seu regionibus contra ecclesiam
Dei ferventes dj ab hostibus suis cum eorum posteris prostrati sunt et
deleti, ita quod eorum memoria non est amplius super terram. Fideles
autem imperatores et reges qui honoraverunt et ampliaverunt ecclesiam
Dei, videlicet Constantinus, Eraclius e), Iustinianus, Karolus Magnus et
Henricus secundus et ceteri multi principes fideles ac devoti ecclesie
Dei super omnes alios reges mundi et principes semper victoriosi fue-
runt, et omnes barbaras naciones et gentes sibi et ecclesie subdiderunt,
et fidem catholicam ab ortu solis usque ad occasum fideliter dilatave-
runt, prout in eorum gestis et cronicis antiquis continetur.

Oremus ergo omnes devotis mentibus ad Deum patrem omnipoten-
tem, ut ipse etiam modernis temporibus nobis tales reges et principes
suscitare dignetur plenos pietate et misericordia, qui in finibus ecclesie
faciant pacem et concordiam, et infideles ad veram et sanctam compel-
lant ac ') trahant (fo!. 263) obedienciam, et quod in domo Dei seu eccle-
sia fiat unus pastor et unun ovile, ita quod pariter uno ore et corde

a) Im ms. fol 'gt : c. III. b) Fehlt im ms. c) tns. exercicium. d) Oder
sevientes ; ms. s,evetes. e) ms. Eraditus. f) ms. atrahant.

* kl

O o7

. o

A- O

548

ANHANG

laudemus filium eius unigenitum, dominum nostrum Iesum Christum, qui
vivit et regnat per omnia secula seculorum. Amena).

[ C ap. XXX VIII] b). De virtute et potestate ecclesie catholice.

Mulier amicta sole et luna sub pedibus eius '). Notandum est hie
quod per solem intelligitur dominus papa, per lunam vero imperator usw.
. . . Schützpflicht des Papstes für alle Bedrängten, Armen etc., als
Haupt der Hierarchie der ecclesia militans auf Erden (fol. 263 v) ; um-
gekehrt Pflicht der Glieder der ecclesia, ihr Haupt zu verteidigen contra
quoscumque tyrannos, hereticos et rebelies etc.

[C a p. XXXIX] c). De gloria et magnificencia ecclesie d).

Una est electa mea et immaculata revera saneta Romana ecclesia,
que noscitur esse mater omnium aliarum in mundo ecclesiarum, que ex-
tendit palmites suos a mari usque ad mare, quam Christus sanguine suo
sacratissimo dedieavit usw. (fol. 264) . . . Quid ergo habes, o homo Chri-
stiane, quod ab ecclesia non aeeepisti? Omni enim petenti se tribuit, pon-
tifices et sacerdotes consecrat et ordinat, imperatorem et reges auetori-
tate Dei inungit et coronat, usf. Fürsorge für Arme, für Werke der
Barmherzigkeit, für Bekehrung der Häretiker und Schismatiker etc.
Früher ehrten und feierten die Kaiser und Könige diese heilige Mutter
Kirche: sed pro dolor mutatus est hiis novissimis temporibus color iste
optimus. Quamvis enim totus mundus cotidie consolatur ab ecclesia,
tarnen totus mundus odit ecclesiam, quod valde est mirabile. Iam eciam
videmus novos tyrannos, videlicet imitatores (fol. 264 v) pharaonis et He-
rodis ac Neronis et pseudoprophetas multos contra sanetam ecclesiam
crudeliter insurgere, qui tarnen finaliter nihil poterunt proficere ipso
adjuvante qui ait a) : Ecce vobisenm sum ego omnibus diebus usque ad
consummationem seculi. Navicula Petri quidem fluetuari potest, sed pe-
riclitari non potest ; licet ab Oriente usque ad oeeidentem propter per-
seeucionem tyrannorum iam fluetuavit. De quo nemo debet mirari, cum
Christus fugerit Herodem in Egipto, et apostoli propter perseeucionem
Iudeorum converterunt se ad gentes, si saneta mater ecclesia fugit, bene
propter regnum Francie, in quo solum viget pax et iusticia, quam actor
pacis per totum mundum, quem ipse suo proprio cruore redemit, nobis
largire dignetur, qui in trinitate perfecta vivit et regnat Deus in futura
secula seculorum. Amen.

[Cap. XL] e). Zelus domus Dei idest ecclesie catholice que utique
regitur per spiritum sanetum, quam qui quantum amat, tantum revera

a) ms. folgt c. 35m.
folgt : capitulum 36m.
Lücke für die Initiale.

1) Apoc. 12, 1.

2) Matth. 28, 20.

b) Fehlt im ms. c) Fehlt im ms. d) Im ms.
e) Im ms. ohne Bezeichnung, aber Absatz u.

1. CONT. DETERM. COMP. 549

percipit de donis Spiritus sancti, ad omnia nempe in presenti libello con.
scripta teste altissimo movebat me. Audivi enim nuper quosdam falsos
magistros seu doctores, ymmo pocius Christiane fidei subversores [vide-
licet fratrem Guillelmum Occham et fratrem Michaelem de ordine mino-
rum cum suis sequacibus] a), in partibus Bavarie libellum quendam no-
vum1), falsis opinionibus et erroribus subornatum maliciose composuisse
contra obedienciam sancte Romane ecclesie, dicentes affirmando, quod
rex Romanorum quam cito electus fuerit ab electoribus Alemannie, po-
terit administrare citra et ultra montes sine confirmacione pape. Item
affirmando dicunt, quod imperium et papatus duo dominia sunt distincta,
et quod dominium pape dependeat ab imperio et non econverso. Item
affirmando dicunt, quod rex Romanorum seu imperator ut supra electus
potest recipere coronam imperialem et administracionem imperii non
solum a domino papa, sed eciam quocumque puro catholico. Item affir-
mando dicunt, quod regnum Christi non fuerit in hoc mundo, et ergo
non eius vicarii, qui penitus nichil omnino b) habeat disponere nee de
regno (fol. 265) nee de imperio mundano, sed quod imperator sit verus
dominus mundi. Cetera multa nephanda dicunt et scribunt veritati ewan-
gelice vel dictis sanetorum patrum contraria ; videlicet quod sine consensu
imperatoris cardinales non possint eligere papam, quem eciam imperator
habeat confirmare vel reprobare, prout sibi videbitur expedire. Item dog-
matizando dicunt, quod ad solum spectet imperatorem novum papam et
cardinales creare et ipsos deponere et absolvere, si ei visum fuerit ex-
pedire. Item dogmatizando dicunt, quod ad imperatorem tamquam ad
legislatorem spectet omnes c) archiepiscopos et episcopos ac sacerdotes per
totum orbem terrarum nominare, creare et confirmare. Item errando et
heretice dicunt, quod papa Iohannes XXII. in heresi mortuus fuerit, et
ideo omnes sui processus et facta nullius sint roboris aut momenti, et
quod omnes qui eiüs dictis vel factis assenciunt vel consenserunt, sint
heretici, ut probare se falso offerunt per sua sophistica argumenta angli-
cana, omnino falsa et venenosa d) . . . XIII. auetoritatem summi pontificis
ad palliandum et ad colorandum errores Ludovici prefati de Baiuvaria
neenon prineipum Alemannie, qui proth dolor, quod flens scribo, corrupti
sunt et abhominabiles facti sunt, et non est aliquis inter eos qui faciat
bonum, ymmo non est usque ad unum. Sicut apparuit iam multis annis
in regimine eleccionis Romanorum regis seu imperatoris, in quo publice
consueverunt rendere unus alteri vocem sue eleccionis pro magna pecu-

a; videlicet bis sequacibus, Nachtrag am Bande. bj ms. nichilominus.
c) ms. spectet omnes tamquam ad legislatorem. d) Lücke im ms.

1) Vgl. die Denkschrift Subscripta videntur, bei |. Ficker, Zur Gesch.
des Kurvereins von Rense, SB. d. Ak. der Wiss. zu Wien. Phil. hist. Kl. X£
(1853), 709 und Occam, Octo quaestiones besonders qu. II. c. 10., qu. IV. c. 1,
c. 6., c. 7, c. 9. qu. VIII. c. 5, Goldast, Monarchia II, 343, 336 f, 364 ff, 368 f. 384 f.

550 ANHANG

nie quantitate necnon pacta inhonesta, rei publice contraria, more paga-
nissimo assueti sunt subire a) in abusionem sue gentis et patrie atque
Romani imperii non modicam lesionem. Propter que heu in toto orbe
terrarum fiunt cotidie guerre, lites et sediciones ac discensiones, bella,
homicidia, incendia, dampna et pericula infinita, prout frequenter propter
malum regimen principum illarum parciüm hec omnia fieri sunt consueta-
Nee ibidem (fol. 265 v) eciam viget aliqua iusticia, nee curantur, quod
horrendum est, mandata apostolica ; clerici eciam et religiosi quasi omnes
eis serviunt sub tributo, et, quod impiissimum b) est, molimina eorum,
que deberent in blasphemos christiani nominis dirigi, in redemptos Christi
sanguine videntur cotidie retorqueri: quomodo ergo possunt facere pacem
in terra aliena, qui fures et latrones fovent et nutriunt in patria pro-
pria ? c). Verum ideo de eis, quod dicitur per prophetam de ipsis x) : Prin-
cipes eorum facti sunt socii furum et Iatronum, quos dominus Deus al-
tissimus et eius in terris summus vicarius, eorum peccatis et demeritis
exigentibus, opto supliciter, non dissimulet ammodo regnare seu eciam
imperare in hoc mundo. Set Christus dominus qui ecclesiam suam proprio
suo cruore acquisivit, dignetur subito ecclesie sue providere de fideli
principe, defensore fidei Christiane, qui eius in terris vicarii d) iugiter et
per omnia obediat imperio, ita quod per ipsius fidelitatem ac strenuita-
tem omnes gentes et naciones obediant ewangelio, ut in nomine dominj
Iesu flectatur omne genu celestium idest christianorum e), terrestrium idest
Iudeorum, et infernorum idest paganorum, et omnis lingua confiteatur,
quia Christi vicarius est virtute divina solus super omnes reges et prin-
cipes in terris. Ubi diligenter est notandum, quod omnes hü qui sunt
extra regnum Christi, idest extra obedienciam et ecclesiam istam mili-
tantem, peribunt proeul dubio cum dampnato Lucifero et angelis eius,
qui se similiter in superbia contra creatorem suum erexerunt, et sicut
primi parentes nostri qui propter eorum inobedienciam extra paradisum
nudi eiecti fuerunt necnon cum filiis hominum qui tempore diluvii propter
eorum peccata enormia miserabiliter perierunt, presertim ut ait salvator :
Qui non diligit me, dispergit, et qui non est mecum, contra me est*)-
Si ergo volumus esse securi, studeamus omnes, ut devoti filii sanete
matris ecclesie, sub obediencia sanete sedis apostolice ita humiliter hie
in terris militare, ut nos una cum pastore nostro papa Clemente cum
Christo mereamur (fol. 266) in celis eternaliter regnare, quod ipse nobis
largire dignetur, qui vivit et regnat per omnia secula seculorum. Amen.
Exortacio bona et utilis ad legentes hunc libellum.

a) ms. abire subire. b) ms. imperium. c) ms. patria propria

mit Strich über der Endung. d) ms. vicario. e) ms. idest christiano-

rum celestium,

1) Is. 1, 23.

2) Luc. 11,23.

1. CONT. DETERM. COMP. 551

Cap. XXXVII a) Israhel, idest ecclesia apostolica, audi precepta domini
et ea quasi in libro scribe, et dabo tibi terram fluentem lac et mel,
observa igitur et audi vocem meam, et ero inimicus inimicis tuis. Ecce
non dormitabit neque dormiet, qui custodit Israhel, idest ecclesiam, que
quanto plus ab inicio persequebatur a tyrannis et ab infidelibus, tanto
magis crescebat et adhuc cotidie crescit, sive velit sive nolit eciam totus
mundus usw. . . (fol. 266 VJ Oportet ergo, ut prophete fideles inveniantur,
et quod fiat unum ovile in ista ecclesia militante et unus pastor, qui
dominabitur a mari usque ad mare et usque ad terminos orbis lerrarum,
ipso mediante qui cum Deo patre et spiritu sancto vivit et regnat per
omnia secula seculorum. Amen.

Explicit brevis libellus de iurisdicione imperii et auctoritate summi
pontificis, qui in principio bene placebit legentibus, in medio melius, in
fine autem optime, de novo quidem compilatus a quodam sancte Romane
ecclesie devoto, sub anno vero domini M°CCCÜXLII° in mense Augusti,
pontificatus autem sanctissimi in Christo patris ac domini nostri, domini
Clementis pape VIci anno primo.

Te prius, o Petre, anxit constancia petre,

Nomine Clementi miserere, iam parcito genti !

Petrus eras, eque sis Clemens nomine reque,

Duriciam iacta, clemenciam nunc age facta b).

Darunter die Notiz des Schreibers der Hs. :
Quidam Compostellanus Alfonsus Petri c) scripsit, pro tempore ecclesie
Auriensis porcionarius Barchinonensis anno a nativitate domini millesimo
CCCC°XI° pontificatu domini nostri domini B(enedicti) pape anno XVI0,
domino suo domino Dominico priori Cesaraugustano.

a) So ms., statt XLT. b) Randnote von anderer Hand: versus hü
ostendunt, qualis fuit huius operis compilator. Sie rühren wohl nur von
einem der ersten Abschreiber her. c) Petri eingeschoben.

552 ANHANG

2. Anonymer Traktat g e ge n Be n e d i k t XII.
Aus: Palat. lat. 378, fol. 265-287').

Libellus editus ad defensionem fidei catolice et contra hereses que
insurrexerunt adversus ipsam fidem.

Noverint universi fideles christiani presentes literas inspecturi, quod
sancta Romana ecclesia catolica et apostolica in sacris canonibus firmiter
tenet et docet, quod Romanus pontifex subest doctrine catolice et apo-
stolice ac sanctorum patrum eam sequentium, ita quod non potest de
ea aliquid immutare nee contra eam seu in eius derogationem aliquid
statuere vel facere, sicut probatur expresse XXV. q. I.e. Sunt quidam2),
ubi diffinitur sie : Sciendum summopere est - errare convincitur. Hec ibi.
Et in sequenti c. diffinitur sie 3) : Contra statuta — sanxerunt reverenciam.
Hec ibi, et in eadem causa q. II. sanetus Gregorius papa diffinit sie di-
cens 4) : Si ea — iuste comprobarer. Hec ibi. Et XV. dist. c. Sicut idem
sanetus Gregorius papa diffinit sie dicens 5) : Sicut saneti evangelii IUI
libros — me fateor, et infra : Cunctus vero personas — quos absol-
vunt. Hec ibi. Et in eadem dist. c. Sancta 6) generaliter de omnibus con-
ciliis universalibus ecclesie sacrosanete dicitur sie: Et si qua — decer-
minus. Hec ibi. Ex quibus auetoritatibus et aliis pluribus que brevitatis
causa dimittuntur, evidenter ostenditur et probatur, quod/papa non potest
aliquid decernere, statuere, ordinäre vel facere contra illa que in sacra
scriptura continentur nee contra illa, que sunt per sanetos patres sive
sacra concilia vel sacros canones in fide catolica aut pro generali statu
ecclesie catolice seu contra hereticos diffinita sive ordinata, et si contra
faciat, est censendus hereticus. Unde XXV. q. 1. c. Que ad perpetuum7),
in glossa ordinaria dicitur in hec verba : Ex hoc patet — heretici essent ;
XV. di. Sicut (fol. 265*) et infra c. Sunt quidam et c. sequenti 8). Hec ibi.
Et quod dicitur XIX. di. c. Si Romanorum%) et in sequentibus capitulis,
quod omnes sanetiones apostolice sedis aeeipiende sunt et custodiri de-
bent ab omnibus, in eadem dist. c. Hoc autem 10) exponitur, qualiter hoc
sit intelligendum, cum ibi dicitur in hec verba : Hoc autem intelligendum
est — recedendum. Et patet aperte in eadem dist. XIX. § Quia vero n),
ubi loquens de Anastasio II. papa Romano dicit sie : Quia ergo illicite

1) Auch im ms. Bibl. Angelica fondo ant. nr. 378.

2) c. 6. C. 25. q. 1.
3; c. 7. ib.

4) c. 4. C. 25. q. 2.

5) c. 2. dist. 15.

6) c. 3. dist. 15.

7) c. 3. C. 25. q. 1.

8) c. 2. dist. 15. ; c. 6. und 7. C. 25. q. 1.

9) c. 1. dist. 19.

10) Dictum Gratiani zu c. 7. dist. 19.

11) Dictum Gratiani zu c. 8 u. c. 9. dist. 19.

2. ANONYMER TRAKTAT GEGEN BENEDIKT XII. 553

— percussus est. Hec verba dicti canonis, ubi glo. ord. super verba cum
olio dicit sie: Videtur ergo, quod papa tenetur requirere concilium —
ut XV. di. c. sicut saneti in fi. Hec glossa. Et quod sinodus sive con-
cilium, ubi de fide agitur, maius Sit, quam papa, et quod papa, si a fide
deviat, possit iudicari, probatur etiam XL. dist. c. Si papa l), ubi expresse
diffinitur, quod papa a nemine iudicari potest, nisi deviet a fide catolica;
unde si papa deviat in fide, habet superiorem in terris, a quo potest
iudicari et ad quem potest appellari. Et hoc etiam patet per illud, quod
beatus Augustinus in epistola ad Glorium et Eleusium et reliquos dona-
tistas de concilio pape et collegii Romani scribit dicens sie2): Quasi non
eis — sententie solverentur. Hec Augustinus. Hoc etiam notat Hostiensis
in summa de hereticis. Ex quibus clare patet, quod concilium universale
ecclesie in causa fidei est maius et superius auetoritate pape et cardi-
nalium et ipsam solvit et tollit, si ipsi repugnat. Et patet, quod papa
etiam cum collegio cardinalium potest errare in fide, et si errat, potest
iudicari, quamvis universalis ecclesia non possit errare. Hoc etiam pro-
batur expresse per illud, quod legitur et notatur in preallegato capitulo
XV. di. c. Sicut saneti3), in textu et glossa et per illud, quod legitur et
notatur XCIII. dist. c. Legimus*), et XXIIII q. 1. c. A reeta 5) ibi : Hec saneta
ecclesia a tramite apostolice traditionis numquam errare probatur ; ibi
glo. ord. dicit in hec verba: Quero, de qua ecclesia intelligatur, quod hie
dicit — non fraudabitur. Hec glossa. Et de tali universali ecclesia que
errare non potest in fide, (fol. 266) dicitur immediate post predieta c.
A reeta in hec verba •) : Fides Romane ecclesie — fovet. Ubi sanetus
Sixtus papa dicit: Intelligo aliter — infestatur. ... Ex quo etiam patet,
quod non liceat pape aliquid dicere vel facere, quod sit contra fidem
quam tenet universalis ecclesia, sive quod sit in favorem hereticorum
ipsi fidei catolice adversantium.

Patet etiam ex supradictis, quod si papa cum collegio cardinalium
errat in fide, possunt per generale concilium ecclesie universalis corrigi
et iudicari. Cum igitur per generalia concilia universalis ecclesie cato-
lice et maxime per generale concilium positum extra de summa trinitate
et fide cat. c. Firmiter credimus 7) et extra de hereticis c. Excommunicamus
itaque 8), quod capitulum est pars dicti concilii generalis, et per sacros
canones, [diffinitur quod] a) ipso iure et facto sint dampnati et maculo per-

a) Fehlt ms.

1) c. 6. dist. 40.

2) Augustinus Ep. 43, ed. Maur. (1836) II 144 (Migne 33, S. 169).

3) c. 2. dist. 15.

4) c. 24. dist. 93.

5) c. 9. C. 24. q. 1.

6) c. 10. ib.

7) c. 1. X de summa trinit. (I, 1).

8) c. 13. X de haeret. (V, 7).

554 ANHANG

petui anathematis innodati, tamquam heretici omnes illi et singuli, qui se
extollunt adversus fidem catolicam et ortodoxam, seu qui sentiunt aut do-
cent de fide catolica aliter, quam sancta et universalis ecclesia catolica
predicat seu docet et observat, ut patet extra de hereticis c. Ad abolen-
dam l) et in dicto c Excommunicamus, vel patrum fidem in dubium re-
vocant, ut in c. citato de hereticis et in aliis c. superius allegatis, ut certum
sit, quod papa in hiis que ad fidem pertinent, subsit et ligetur per huius-
modi concilia, auctoritates et statuta ecclesie catolice : concluditur mani-
feste, quod papa sentiens aut docens aliter de fide catolica, quam sancta
ecclesia Romana sentit et docet, sive non credens et tenens firmiter et
observans ipsam fidem, est ipso iure et facto per sententiam sacrorum
canonum tamquam hereticus dampnatus et excommunicatus et omni iuris-
dictione et potestate papali privatus, prout evidenter probatur XXIIII. q.
1. in princ et c. I8) et c. Achatius II3) et c. Audivimus4) et §. Sin autem
ex corde suo 5) et in c. super verba in heresim dicit glossa or. in hec
verba : Hie est casus — § ultimo. Hec verba glo. ord. Ex quibus et ex
eo quod legitur in preallegato c. Anastasius XIX. di. 6) patet, quod si
papa aliter sentiat seu dogmatizat de fide, quam docet sancta ecclesia
catolica, aut faveat aut communicet heretico, est ab ipsius obedientia et
communione recedendum, nee expeetari debet, quod per concilium con-
dempnetur, cum iam sit ipso iure et facto dampnatus. Unde glo. or.
posita super dicto c. Anastasius in verbo abegerunt dicit sie: Sed contra
VIII. q. IUI — iam dampnatum. Hec glo. or. Hoc etiam probatur expresse
per illud quod legitur XV. q. ult. c. Sane T) et quod legitur et notatur II.
q. VII. c. Sacerdotes a) 8), ubi glo. ord. dicit sie : Si prelati sunt heretici vel
exeommunicati — c. nonne. Hec glo. or., et idem dicit glo. or. extra de pre-
scriptionibus c. Cum non liceat, in princ 9). Ex quibus aperte probatur,
quod ab obedientia tarn pape. quam cuiuscumque prelati deviantis a fide
catolica quam sancta Romana ecclesia credit et docet, potest et debet
recedi etiam ante tempus cuiuscumque alterius sententie promulgande,
cum iam sit per sententiam sacrorum canonum ipso facto qui a fide
catolica publice deviavit dampnatus et excommunicatus tamquam here-
ticus. Hoc etiam probatur exemplo (fol 266 v) sanetorum (qui) b) ab
obedientia publice deviantes a fide catolica ante tempus alieuius alterius

a) ms. seculares. b) Im ms. völlig erloschen.

1) c. 9. X. de haereticis (V, 7).

2) c. 1. C. 24. q. 1.

3) c. 3. ib.

4) c. 4. ib.

5) Gratian zu c. 4. ib.

6) c. 9. dist. 19.

7) c. 15. C. 16. q. 7. ?

8) c. 8 C. 2. q. 7.

9) c. 12. X. de praescript. (II, 26).

2. ANONYMER TRAKTAT GEGEN BENEDIKT XII. 555

sententie recesserunt. Et idem patuit in sancto Hylario 1), qui ab obe-
dientia et communione Leonis pape deviantis a fide catolica simili modo
recessit, prout in cronicis et sanctorum legendis legitur et habetur. Alio-
quin si papa publice aliqua statuens vel faciens contra fidem catolicam
non esset evitandus, donec per concilium generale de novo iudicaretur
et eidem foret interim obediendum, tota fides catolica posset periclitari
et subverti, quia tunc nullus suis erroribus resisteret, et eius errorres
approbari viderentur, quia error cui non resistitur approbari videtur,
LXXXIII a) di. c. Error2). Cum autem a fide catolica devians et hereticus
manifestus sit censendus, probatur expresse extra de verbor. signif. c. Super
quibusdam 3 >, ubi dicitur in hec verba : Qui sint dicendi heretici — errorem.
Hec ibi. Et XXI1II. q. 1. c. Audivimus4-), ubi loquens de archiepiscopo
Ravennate dicit sie : Sin autem — tarn prostratus. Hec ibi. Et satis
infra post c. Miramur5) immediate sie dicitur: Hiis auetoritatibus —
dampnare. Hec ibi. Ex quibus auetoritatibus clare patet, quod ex quo
papa seu quicumque episcopus vel prelatus ceperit contra fidem catoli-
cam aliquid publice predicare vel docere aut profiteri vel defendere
errorem, extunc est censendus hereticus manifestus et ab eius commu-
nione et obedientia recedendum. Et extunc nullam habet potestatem
solvendi vel ligandi sive exeommunicandi vel absolvendi aut aliquem
condempnandi b).

Inferius ostenduntur hereses quas dominus Benedictus
adversus fidem catolicam dogmatizavit.

§. Quod dominus Iacobus de Fornerio qui Benedictus papa XII. nun-
cupatur, fuit et est censendus hereticus manifestus et tamquam hereticus
evitandus, prout evidenter ostenditur et probatur rationibus infrascriptis.

Prima ratio principalis et probatio sie sumitur. Certum est de iure,
quod quicumque de fide catolica et ecclesiasticis sacramentis aliter sentit
et docet, quam saneta Romana ecclesia tenet et docet, hereticus est
censendus et est ipso facto et iure exeommunicatus, ut probatur aperte
extra de hereticis c. Ad abolendam et c. Excomunicamus itaque 6). Simi-
liter quicumque contra fidem catolicam publice profitetur seu defendit
errorem, censendus est hereticus manifestus, ut expresse diffinitur in
supra allegato cap. extra de verbor. signif. c. Super quibusdam"'). Sed pre-
dictus dominus Benedictus aliter sentit et docet de fide catolica et eccle-
siasticis sacramentis, quam saneta Romana ecclesia tenet et docet, et

a) ms. LXXXVII. b) a. R, : Hucusque dixit verum.

1) Vgl. zum Folgenden oben S. 350.

2) c. 3. dist. 83.

3) c. 26. X. de verbor. signif. (V, 40).

4) c. 4. C. 24. q. 1. Dictum Gratiani.

5) c. 37. C. 24. q. 1. Dictum Gratiani.

6) c. 9. u. 13. X. de haeret. (V, 7).

7) c. 26. X. de verbor. signif. (V, 40).

556 ANHANG

publice deffendit errores fidei catolice adversantes, ut probabitur, prop-
terea dominus Benedictus est censendus hereticus manifestus. Minor
propositi sie probatur. Manifestum est, quod saneta Romana ecclesia
catolica et apostolica hactenus ab antiquo et antequam ipse dominus
Benedictus foret creatus, firmiter absque aliqua dubitatione credidit,
tenuit et predieavit, quod anime sanetorum apostolorum, martirum, con-
fessorum et virginum ac aliorum iustorum fidelium defunetorum, in qui-
bus nichil fuit purgabile, quando decesserunt, post ascensionem domini
nostri Iesu Christi in celum fuerunt, sunt et erunt in celo et paradiso
celesti cum Christo, sanetorum angelorum consortio et gaudio aggregate
et viderunt, vident et videbunt divinam essentiam clare et aperte ; et
quod anime eorum ex tali visione fuerunt et sunt vere beate et habent
vitam eternam et ante resumptionem suorum corporum et iudicium ge-
nerale futurum ; et quod anime reproborum, qui decesserunt aut dece-
dent in mortali peccato, mox post mortem suam descenderunt et de-
scendent ad inferna, ubi (fol. 267) penis infernalibus cruciantur et crucia-
buntur : et quod nichilominus in die futuri iudicii generalis omnes ho-
mines cum suis corporibus resurgent et ante tribunal Christi compare-
bunt reddituri de factis propriis rationem ; et qui bene egerunt, ibunt in
vitam eternam, qui vero male, in ignem eternam. Et quod ipsa saneta
Romana ecclesia catolica ab antiquo semper tenuit et doeuit hereticum
fore censendum contrarium pertinaciter asserere vel docere, et illos re-
putavit hereticos et scismaticos et tamquam hereticos et scismaticos
evitavit et doeuit evitandos qui contrarium docuerunt et tenuerunt, ut
evidenter inferius ostendetur. Et quod dictus dominus Benedictus in
dictis et scriptis suis per mundum publice divulgatis et publicatis et
maxime in quodam suo rescripto sive statuto per mundum publice divul-
gato, quod ineipit: Benedictus Deus in donis suis1) pertinaciter doeuit
et docet ac insinuat omnibus et profitetur, quod ante dictum suum re-
scriptum sive statutum catolice, licite et impune poterat dici et affirmari
contrarium eius [quodj a) in sepedictis duobus articulis, quos, ut dictum
est, saneta Romana ecclesia catolica hactenus ab antiquo semper firmiter
credidit, tenuit et doeuit, continetur ; et quod contrarium asserere ante
dictum suum rescriptum sive statutum non erat hereticum, sed licitum,
catolicum et fidele; et [quod] a) dominum Iohannem predecessorem suum
et plures sequaces suos et alios qui contrarium publice predieaverunt,
tenuerunt et docuerunt et ipsorum errores defendere'et excusare cona-
tus est et pro viribus defendit et excusat, et contradicentes in hoc ipsi
domino Iohanni et sequaeibus ac tenentes asserentes et docentes de pre-
dictis articulis, seeundum quod Romana ecclesia, ut dictum est, hactenus
tenuit et doeuit, ipse dominus Benedictus persecutus est et persequitur,

aj Fehlt ms.

1) 1336, Jan. 29, Magnum Bullarium Rom. (ed. Taurin. 1859) IV 345 f.

2. ANONYMER TRAKTAT GEGEN BENEDIKT XII. 557

et mendaciter ipsos in suis scriptis appellat hereticos et scismaticos, ut
inferius ostenditur ; ergo ipse dominus Benedictus est censendus here-
ticus manifestus et tamquam hereticus ab omnibus vere catolicis evi-
tandus.

Quod autem sancta Romana ecclesia catolica et apostolica ab anti-
quo, etiam antequam dictus dominus Benedictus foret creatus, semper
firmiter absque aliqua dubitatione credidit, tenuit et docuit articulos
supradictos evidenter probatur. Folgen Excerpie aus Augustin, Ambro-
sius, Gregorius und Hieronymus (— fol. 270 v), der Heiligen Schrift
(fol. 270 v—271 v), orationes und collecte der Kirche, hier (fol. 272) auch
frater Thomas de Aquino zitiert: in summa contra gentiles libro IUI1)
(bis fol. 272 v), über den Zustand der Seelen der Heiligen und Gerechten ;
dann (fol. 272—273) über die Verdammung der reprobi ; (fol. 273 v die-
selbe Stelle des Thomas von Aquino ; fol. 274 wird desselben tractatus
de articulis fidei zitiert) . . (fol. 274) : Predicta etiam probantur plenis-
sime in allegationibus prelatorum et magistrorum sollempnium in sacra
pagina, tarn secularium, quam religiosorum et maxime ordinum predica-
torum et minorum, factis ad defensionem veritatis dictorum articulorum
et per Universum divulgatis, et etiam in quadam appellatione prolixa
pro parte ordinis fratrum minorum nominatim et specialiter interiecta
contra dictam heresim et eius sectatores et defensores a). Im Folgenden
wird das rescriptum Benedikts „Benedictus Deus in donis suis" selbst
zitiert : Sane dudum tempore bis nulli ergo hominum etc. (fol. 274 —
274 v), zum Beweise, dass vor diesem Edikt die gegenteilige Ansicht
nicht als Häresie galt (fol. 274 v), quia secundum eum non erat super
hiis per ecclesiam catolicam facta determinatio. Unde sibi usurpat, quod
ipse est ille qui hoc, quod prius secundum eum erat dubium, determinat
et dissolvit. Das wird aus den Worten des Statuts nachgewiesen (fol.
274—275); (fol. 274 v) cum ergo certum sit de iure et secundum doc-
trinam ecclesie, quod quando questio pertinens ad fidem dubia est et
de tali questione diverse sunt opiniones inter catolicos tractatores, tunc
talis questionis cognitio et determinatio solummodo ad papam catolicum
pertinet sive ad sedem apostolicam aut ad concilium generale, sicut
aperte et manifeste probatur per illud (fol. 275) quod legitur et notatur
XXIIII. q. c Quotiens 3), ubi glossa ord. super verbum ad Petrum dicit
sie u. s. f. (fol. 276). Ex quibus aperte patet, quod illa que sunt fir-
miter credenda et simpliciter confitenda, nullo modo sunt in disputa-

1) Thomas Aquinas, De veritate fidei contra gentiles (Summa philosophica)
IV. c. 91.92., ed. Parmae (1855) V 380 ff .

2) Vgl. im Allgem. Denifle, Chart, univ. Paris. II 414. f. ; Nikolaus Minorita
bei K. Müller, Z. f. Kirchengesch. VI, S. 74 nr. 28 (1332), vgl. S. 87 ff"; S. 76 nr.
37 (1335), vgl. S. 98 ff; nr. 39, S. 76 f., vgl. S. 100 ff. (1338, Aug. 23).

3) c. 12. C. 24. q. 1.

558 ANHANG

tionem sive disceptationem deducenda nee ad coniecturas opinionum
revocanda. . . Ex quibus apertissime patet, quod illa que sunt pro fide
tenenda papa nee alius prelatus vel prineeps non debet pati, quod in
dubium reducantur, nee debet permitti sinodum sive concilium congregari
ad habendum diligentiorem traetatum de hiis que ecclesia catolica firmi-
ter credit et tenet etc. . . . (fol. 276 v). Ex quibus et aliis pluribus auc-
toritatibus que brevitatis causa dimittuntur, ostenditur evidenter, quod
saneta mater catolica et apostolica ecclesia docet per sacros canones
et sanetorum doctorum ecclesie auetoritates et sententias, quod illa que
sunt in sacra scriptura vel per sacros canones determinata aut que uni-
versalis ecclesia firmiter credidit et tenuit ab antiquo vel que sunt ab
antiquo tanquam heretica ab ecclesia reputata, non debent de novo quasi
dubia et incerta ad examen et determinationem pape sive sedis aposto-
lice deduci, alias in determinationibus et simbolis et conciliis ecclesie
ac in fide quam firmiter credit, tenet et docet ecclesia, nichil stabilitatis
et firmitatis ac auetoritatis penitus remaneret, sed tota fides catolica
vacillaret et instabilis foret et infirma. Tunc enim solum debet questio
fidei deduci ad examen pape sive sedis apostolice, cum dubia est ita,
quod super ea non est aliquid aperte per sacram scripturam vel per
ecclesiam declaratum, stabilitum sive firmatum.

. . . Dass Johann XXII. und Benedikt XII. früher die gegenteilige
Lehre über die visio beatifica nicht für Ketzerei hielten, patet aperte ex
operibus, factis et gestis eorum adeo notoriis et manifestis, quod nulla
possunt tergiversatione negari. Et primo ex eo, quod dictus dominus
Iohannes fecit capi et detineri fratrem Thomam de Anglia, ordinis fra-
trum predicatorum, magistrum in sacra theologia l) ex eo, quod ipse
frater Thomas in sermone (fol. 277 v) quem publice fecit in Avinione
anno Domini MCCCXXXIII dixit et asserit, quod anime sanetorum qui
in celo sunt, ex nunc clare et aperte vident faciem Dei u. s. f. Et ipsum
magistrum Thomam ob hoc per longum tempus detinuit sive detinere
fecit aliquando in carcere inquisitorum. aliquando in suo et aliquando in
arresto simplici, ut non posset extra curiam Avinionensem libere pera-
grare ; quam detentionem dictus dominus Benedictus postmodum ratum
habuit et approbavit et ipsum fratrem Thomam in detentione sive arresto
predicto retinuit. Et econtrario illos qui ante dietam determinationem
negativum asseruerant, scilicet quod anime sanetorum qui in celo sunt,
non vident nee videbunt divinam essentiam ante futurum iudicium
generale, predicti domini Iohannes et Benedictus approbaverunt, foverunt
et multipliciter deffenderunt. Exemplum de fratre üeraldo Odonis 2)

1) Thomas de Brauncestonia oder de Walleis, vgl. Nik. Minorita bei K.
Müller, Zeitschr. f. Kircheng. VI, 98, zu nr. 37. Denifle, Chart, univ. Paris II.
415, 416—418, 424. 427. 428. 437. 440.

2) Vgl. oben S. 397. L. Wadding, Ann. Min. VII 40, 415.

2. ANONYMER TRAKTAT GEGEN BENEDIKT XII. 559

qui se dicit generalem ministrum ordinis minorum, qui publice et mani-
feste in curia Avinionensi dixit et etiam Parisius et in diversis partibus
publice asseruit, predicavit et dogmatizavit, quod anime sanctorum etc.
Et propter hoc ipse Geraldus per totum regnum Francie et per alios
episcopos et prelatos et magistros in sacra pagina de assertione et pre-
dicatione heresis fuit publice notatus et redargutus. Item ipse Geraldus
in curia Avinionensi coram dicto domino Iohanne XXII. in consistorio
publico publice asseruit, quod nullo modo esset ausus dicere, quod anime
sanctorum qui in celo sunt viderent facialiter Deum, quia, ut dicebat,
per hoc timebat impingere in articulum fidei. Et de predicto errore et
pluribus aliis erroribus et heresibus manifestis, quos et quas ipse frater
G. pluries asseruit et dogmatizavit tarn verbo, quam in scriptis suis,
fuit ipse per serenissimam dominam Sanciam, reginam Ierusalem et
Sicilie, et quamplures alios prelatos dicti regni sive ipsorum litteras et
nuncios prefato domino B. delatus et ipsi errores fuerunt per ipsorum
nuntios et litteras ad ipsius domini B notitiam specialiter et nominatim
deducti *). Et tarnen predicti domini Iohannes et B. dictum G. hereticum
de facto et in preiudicium fidei catolice approbaverunt et eidem prebue-
runt multipliciter auxiliu n, consilium et favorem contra iura et catolicas
sanctiones. Et prefatus dominus Benedictus specialiter fecit ipsum G.
hereticum suum commissarium ad persequendum et puniendum fratres
illos, qui fidem catolicam et apostolicam et supradictos articulos verbo
et in scriptis asserebant et defendebant, sicut de ipsa commissione con-
stat per publica documenta. Et eciam dictus dominus Iohannes ante
mortem suam laudavit, approbavit ac promovit scienter plures fratres,
qui publice et manifeste predicaverunt in Avinione dictam heresim u. s. w.t
quam promotionem sepedictus dominus B. postmodum ratam habuit.
Exemplum etiam de fratre N. de Caritate, ribaldo manifesto etpessimo8),
qui in loco fratrum minorum de Avinione ex commissione sibi facta de
voluntate dicti domini Iohannis publice predicavit, quod quicumque de
cetero tenerent firmiter, quod anime sanctorum viderent facialiter Deum,
erant heretici iudicandi. Et exemplum de fratre Egislo de Dacia qui se
dicebat episcopum Arosiensem 3), et de quodam alio fratre de Acerris, qui
publice predicaverunt dictum errorem, quorum unus post predicationem

1) Vgl. Wadding 1. c. VII 84, 86, 117 ; auch M. van Heukelum, Spirituali-
stische Strömungen an den Höfen von Aragon u. Anjou (Abh. z. mittl. u.
neueren Gesch. H. 38) Berl. Leipz. 1912, bes. S. 77 ff.

2) Denifle, Chart. Univ. Paris. II 668, 1 genannt neben seinem Bruder
Petrus. Vgl. S. Riezler, Vatik. Akten nr. 1563: Brief an Adam de Caritate,
Eubel, Hist. Jahrb. 18, 378.

3) Vgl. Eubel, Hierarchia cath. I 109: Egislus O. Pr, 132) Mai 15. bis
1353 Juni 7, aber schon 1327 28. Dez. Egislus Birgheri O. Pr. von Jo-
hann XXII. zum Coadjutor des Bischofs Israel, O. Pr. (1309—1329; ernannt.
Bistum Westeraes (Schweden).

560 ANHANG

dicti erroris fuit de facto promotus et ordinatus in cappellanum domini
pape, qui etiam post cappellaniam sibi collatam (fol. 278) publice pre-
dicavit et asseruit dictum errorem et in sermone quem fecit inter cetera
dicit sie: Tres sunt fides, una clara in hac vita, alia clarior in purga-
torio, tertia clarissima, quam habent anime sanetorum in celo; et ista
fides durabit usque ad diem iudicii

Aus alledem ergibt sich, dass die beiden Päpste Ketzerei be-
günstigen ... et quia hereticos manifestos et ipsorum hereses defen-
derunt et veros catolicos impugnaverunt et persecuti sunt, et adhuc ipse
dominus Benedictus continue persequitur et impugnat, non solum here-
tici, sed etiam heresiarche censendi sunt.

Secunda ratio : die sermones Iohannis pape per eum facti Avinione
et redacti in scriptis ac per mundum publicati : Mementote, Gaudete in
domino, Surge, tolle puerum, Statim veniet ad templum, über die Seelig-

keit (fol. 278)*). Item notorium et manifestum fuit et est maxime in

civitate Avinionensi, quod ipse dominus Iohannes . . . illos qui nolebant
ipsis consentire a predicationibus et sermonibus faciendis repelli faciebat,
et quod ipse ad terrorem et exemplum aliorum, ne aliquis auderet dictis
suis opinionibus contradicere capi fecit et detineri supradictum fratrem
Thomam de Anglia, ordinis predicatorum, ... et quod ipse tarn magistros
in sacra pagina, quam ceteros alios quoscumque amicos suos persua-
dentes sibi, quod ipse dietas suas opiniones dimitteret, . . . exaudire noluit,
sed eos redarguit et repulit. Item manifestum et notorium fuit et est,
quod multi prelati et fere omnes doctores et magistri in sacra pagina
Parisius existentes concorditer per suas litteras scripserunt dicto domino
Iohanni rogando et supplicando 2), quod ipse teneret et approbaret con-
trarium eius, quod in dictis suis sermonibus asserebat, ... et quod ipse
dominus Iohannes dictos prelatos et eorum litteras exaudire contempsit
et in sua opinione, imo verius heresi manifesta, elegit pertinaciter per-
manere ac permansit. . . . (fol. 279) Die Behauptung Benedikts XII.,
dass vor Johanns Sermonen Streit über die beata visio gewesen sei, ist
also falsch u. s.w. ... (fol. 279 v) 3 a ratio : Andre Irrlehren Johan-
nes XXII., quod diabolus et demones non fuerunt nee sunt nee erunt in
inferno etc. und quod Christus post diem iudicii generalis, cum tradi-
derit seeundum apostolum regnum Deo patri, amplius non regnabit etc.
(Widerlegung bis fol. 280 v) ... 4 a ratio : Dass Johann bis zum Tode
an seinen Irrlehren festhielt. Die protestatio, confessio oder declaratio
Johanns auf dem Totenbette : Ne super hiis 3), wird inseriert, und fol.

1) Vgl. Denifle 1. c. S. 414. Nik. Minorita bei K. Müller, Zeitschr. f.
Kircheng. VI 98 zu nr. 37. u. nr. 28 ; auch oben S. 396 f. und die Schrift bei
Baluze-Mansi, Miscell. III 349 ff.

2) Vgl. Denifle, Chartul. univ. Paris. II 429—433.

3) Raynald, Ann. 1334, 37.; Denifle I.e. II 440 f.

2. ANONYMER TRAKTAT GEGEN BENEDIKTI XI. 561

281 v — 282 v die Interpretation durch Benedikt XII. bekämpft, (fol.

282 v) Prima ratio est, quia licet, ubi questio aliqua est in fide dubia,
submittens se correctioni et determinationi ecclesie excusetur ab heresi,
tarnen ubi aliqua sunt aperte et explicite per sacram scripturam vel per
sanctam ecclesiam catolicam determinata, aut aliqua sunt que ex con-
suetudine et observantia universalis ecclesie catolice sunt firmiter pro
fide tenenda et observanda, aut ubi aliqua sunt tamquam heretica et
fidei catolice obviantia et per sacram ecclesiam dampnata et reprobata:
in hiis casibus talis vel similis protestatio et submissio ab heresi prote-
stantein non polest aliquatenus excusare, immo potius accusare :.. (fol.
283) . . . Secunda ratio sie sumitur. Manifestum est, quod per sacros
canones forma certa est data Ulis qui in heresim ineidunt, sive qui pu-
blice heresim tenuerunt, predieaverunt seu docuerunt aut heresim aut
hereticos defenderunt, quam formam servare debent, si volunt ostendere
se correctos u. s. w. ... (fol. 283 ^—284) : ... Ex quibus auetoritatibus
et aliis pluribus ... patet, quod ille qui doeuit, predieavit vel scripsit
aut fecit aliqua contra fidem catolicam, non potest ab heresi excusari
ex eo, quod protestatus sit vel protestatur, quod non est nee fuit sue
intentionis aliquid dixisse vel fecisse contra fidem catolicam nee contra
sacram scripturam aut bonos mores etc. . . . Alias si tales protestationes
excusarent ab heresi, sequeretur, quod quilibet posset impune et libere
predicare et dogmatizare contra quemlibet articulum fidei catolice sub
tali protestatione : Ea que dixi credo consona fidei, et in quantum sunt
consona, approbo ; in quantum non sunt consona, ea ex nunc revoco et
volo, quod habeantur pro non dictis. Et sie sub pallio talis protesta-
tionis et revocationis foret aperta via omnibus hereticis predicandi (fol.
284 VJ et dogmatizandi quascumque hereses pro libito voluntatis, et per
consequens tota fides catolica vacillaret et esset instabilis et infirma
. . . (fol. 285). Die protestatio entschuldigt weder Johann noch Bene-
dikt . . . (fol. 286) : Aufzählung der 4 errores : I. der sermo vom Jahre
1329: Gaudete in domino. 2. v.J. 1330 in sermone : Psallite domino,
. . . (fol 286 v), 3. 1330, in sermone : Tulerunt iusti . . . über diesen error,
der auch in Quia vir reprobus ausgesprochen worden sei ; et hoc est
eius principale fundamentum, quod Deus non potest aliud facere, quam
facit, quia sie fuit ab eterno ordinatum etc. In Quia vir reprobus seien
XII hereses per quas, quod est fidei, quod religionis, quod vite, quod
morum, quod diseipline destruit et confundit, sicut in sepedictis appel-
lationibus et allegationibus ostenditur manifeste !), quem libellum dictus
dominus Benedictus, cum esset in minori officio composuit et in errori-
bus in ipso libello dogmatizatis consensit etc. . . . Quamobrem ambo
sunt tamquam manifesti heretici iudicandi et ab omnibus christianis et
fidelibus evitandi; et fideles debent ex adverso consurgere, adimplentes

li Vgl. Nik. Minorita bei K. Müller, Zeitschr. f. Kircheng. VI, 86 f.
Scholz, Texte. 36

562 ANHANG

illud. quod legitur 1. q. III. Salvatorx) etc. ... (fol. 287) .. .: Hec sunt
verba sancti Urbani pape ex ewangelio et sacra scriptura assumpta,
que adimplentur in predictis Iohanne et Benedicto, qui sunt pseudo-
christi et multos seducunt et a veritate fidei catolice avertunt et ad
suos errores sectandos tractaverunt et veros catolicos ac fidem catolicam
firmiter confitentes acerrime persequuntur. Et ideo debent fideles contra
eos et eorum errores insurgere et firmiter et indubitanter credere et
sperare, quod dicte hereses non prevalebunt, sed veritas fidei indubitan-
ter prevalebit, pro qua rogavit Christus, ut non defficiat, Lc. XXII3) et
extra de baptismo et eius effectu c. Maiores 3) in princ. in textu et
glo. ; et Christi orationem constat exauditam esse, qui cum patre et
spiritu vivit et regnat in secula seculorum. Amen »i.

a) Nachschrift des Schreibers : Omnes hunc precedentem Jibrum in-
specturi sciant rae Conradum etc. non credere in eo contenta esse vera,
sed pocius multa falsa et hereticalia ; sed quia multa sunt in eo originalia
sanctorum bona, et quia scire malum non est malum etc., colligantur ex eo
grana et palee reiciantur.

1) c. 8. C. 1. q. 3.

2) Luc. 22, 32.

3) c. 3. X. de baptismo (III, 42).

Beilagen

VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 565

1. Verzeichnis der benutzten Handschriften *)•

A. Vatikanische Bibliothek.

1) Vat. lat. 5709. membr. 8°, saec. 14., 119 Blätter, nicht foliiert ;
erstes und letztes Blatt ein theologisches Fragment von Hand saec. 15.
geschrieben. — fol. 1 von moderner Hand : Rübrica iuris canonici cum
indice locupletissimo magistri Nicolai de Annessiaco ordinis praedica-
torum. Litera Domini Ludovici imperatoris pro deffensione sue elec-
tionis. — fol. 2-106. col. 1: Das alphabetische Compendium des Nie.
de Annesiaco zum ius canonicum. Inc. : Sicut spintualia et temporalia
diferuntur, extra de renunciatione : inter corporalia, sie ius canonicum
et civile, quia canonicum ad regimen spiritualium, civile ad regimen
temporalium ordinatur . . . Schlußbuchstabe y : Ystrionibus non est
dandum, quia dueunt comuniter turpem vitam2). L XXX VI. di. c.donare.
— fol. 1Ü6, col. 2 — 109: Gesetz Ludwigs des Bayern Fidem catholicam,
1338, Frankfurt, die VIII. mensis augusti (so!). — fol. 109 v -118,
col. 1 : der Traktat Syberts von Beek; fol. 109 v am obern Blatt-
rand : Error es quos asserunt quidam magistri sunt
i s t i. — Auffallend kleine Schrift mit vielen starken Abkürzungen.

2) Vat. lat. 7316, fol. chart., saec. 15, 304 Bll. Doppelte Foliierung.
Schrift von verschiedenen Händen. Ehemals dem Kardinal R. de Ca-
pranica gehörig, sein Wappen fol. 1; vgl. Ehrle, Arch. für Litt. u. KG.
IV 149. Bl. 1—3 ▼ Inhaltsangabe des Traktates des Johannes Leo Rom. (fol.
1—59 d. alten Zählung). — Bl. 3 v — 4 : Sequuntur acta et gesta concilii Fer-
rariensis sub sanetissimo domino Eugenio papa IUI. celebrati (fol.
61—119). — Bl. 4 v : Quidam traetatus contra Michaelem de Cesena
ministrum ord. minor, et socios eius (fol. 131—137). — Sequuntur cronice
et gesta per d. Io. papam XXIIm contra prefatum Michaelem de Cesena.
Et error es quos ipse M. tenuit et defendit super paupertate d. n. Ihesu
Christi et aliis multis (Inhaltsangabe der Chronik bis fol. 299).

Auf fol. 1 der neuen Zählung ( — fol. 54) : Ad sanetissimum atque
beatissimum patrem dominum Eugenium papam quartum, fratris Iohannis
Leonis Romani ordinis praedicatorum de sinodis et ecclesiastica pote-
state, Incipit über primus. Rerum divinarum omnes admodum traeta-
tores . . . Schi. fol. 60 (jetzt 7) : siquis iudicata recteque disposita semel
revolvere et disputare intendit. Explicit. —

fol. 8 (= 61): In nomine sanete et indiv. trinit. patris et filii et
spiritus saneti. Noverint universi, et singuli acta et actitata infrascripta
(Akten des Konzils von Ferrara 1438) — fol. 83—124 v von andrer, späterer
Hand (s. 15. oder 16).

1) Die Stücke , deren Titel im llss.- Verzeichnis gesperrt kursiv ge-
druckt sind, sind im vorliegenden Bande veröffentlicht.
2i Vgl. Bd. 1, S. 7. n. 1.

566 1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN

fol. 15 (= 131). Incipit tractatus contra prefatum Michaelem de
Cesena et socios eius. — Sapientes c o n s i l iar i i phar aonis
de de r unt c o ns i l ium. — bis fol. 135 v, der Text bricht mitten
auf der Zeile ab.

fol. 137: Incipiunt cronice gestorum usw. die Chronik des sog. Nico-
laus Minorita. — Schi. fol. 304 : Brief Cesenas anno domini MCCCXXXI
vgl. Eubel, Hist. Jahrb. Bd. 18 (1897), S. 375 ff.

3) Vat. lat. 4128, groß folio, 209 beschriebene Bll., 2 Columnen,
mehrere Hände saec. 15., ist eine genaue Abschrift des vorigen (Vat. 7316),
mit allen Lücken desselben und zwar vor Ergänzung der Lücke fol. 83—
124 v durch eine spätere Hand; denn in Vat. 4128 steht fol. 58 v am
Rande z. d. W.: ipsis Grecis finaliter, die Note: Hie deficit, d. h. offen-
bar die Vorlage Vat. 7316, an der entsprechenden Stelle fol. 82 v. — Der
Traktat Contra prefatum Michaelem de Cesena et
socios eius: fol. 87—90, bricht mit denselben Worten ab, wie in
Vat. 7316.

4) 0 1 1 o b o n. lat. 2795, klein folio, membr. saec. 15., 204 Bll.,
Schrift in 1 Col. Ex libris Phil, de Stosch. L. B. fol. 1 unten : Alexan-
der Pauli filius Petavius Senator Parisiensis anno 1647. — fol. 1 — 133:
Tractatus qui nominatur collirium Alv ar i adversus hereses novas. —
fol. 134—159 v : Tractatus fratris An dr e e de P e rus i of ordinis fra-
trum minorum contra edictum Bavari. — fol. 160—186: Tractatus magi-
slri F r a ncis c i Toti de P er us i o ordinis minorum contra Bava-
rum etc. Expl.: Explicit seeundus tractatus. Deo gratias. — fol. 186 v —
203 v unter der Ueberschrift : Tractatus magistri F r anc is c i Toti de
Perusio ordinis fratrum minorum contra Bavarum. Incipit tractatus
tercius de cessione papali et sedium fundacione seu mutacione usw. der
Traktat des Alexander de S. Elpidio, De eccles. pot. lib. III, ed. Rocca-
berti, Bibl. Max. Pontif. II (1698), S. 30—40.

5) Vat. lat. 4115, Folio, chart. saec. 15. 306 Bll. Schrift im 1 Col.
außer fol. 1—26. Viele Randnoten und Glossen. — fol. 1—25 v: Sequi-
tur repeticio sive tractatus O p p ic i i de C a n is t r i s . de prehemi-
nencia spiritualis imperii. Expl. fol. 22; dann folgt: Que superius scripta
sunt verba fuerunt Op ic in i i de C anis t r is in traetatu quem fecit
de preheminencia imperii spiritualis, et licet ea non dubitem veritati
catholice fore subnixa, tarnen ut sacre scripture testimonio et auetori-
tatibus firmentur, sacrorum canonum et doctorum iuris canonici testi-
monia adducamus usw. — fol. 26 leer. — fol. 27—133: Bruchstück von
O c c a m s Dialogus ; fol. 27 oben : Über primus seeundi tractatus partis
tertiae. Ueberschrift: In nomine domini incipit prologus idest seeundus
tractatus tertiae partis dialogi, intitulatus de gestis circa fidem alter-
cantium orthodoxam ... — fol. 134 leer. — fol. 135— 156 v: Occams
Traktat für den König von England, fol. 135: Incipit prologus in sequen-

1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 567

tem tractatum. Am Rande rechts oben : An princeps pro suo succursu
scilicet guerre possit recuperare bona ecclesiarum eciam invitto papa.
— fol. 157 — 158 leer. — fol. 159-227: Sermones pro defunctis, in qua-
dragesima : Factum est, ut morerctur mendicus. — fol. 228—230 leer. —
fol. 231 —266 v: Fortsetzung der Determinatio c o m p e n -
diosa. Dazu viele kritische Randnoten, z.B. fol. 232: pliirima verba,
si probarent ; fol. 234: male fundatus videtur ; fol. 235 v : responsum
est in dyalogo (dazu von anderer Hand : et tarnen videndum an bene) ;
fol. 236: inunctio non est confirmatio usw. - fol. 267 — fol. 300 v :
Bulle Quia vir reprobus, Ueberschrift : Responsiones ad obiecta ad pro-
bacionem in contrarium super proprio, commnni vel spirituali in facto
minorum. fol. 300 v : Istam lecturam scripsit quidam Aifonsus Petri
presbyter Compostell. pro tempore Aurien. ecclesie portionarius etc. —
fol. 301-301 v: Bulle Unam Sanctam. — fol. 302 leer. — fol. 303-305 v
Bulle Quorundam exigit. — fol. 306: Bulle Cum inter nonnullos.

6) 0 1 1 o b o n. 1 a t. 3064. Klein folio, misc. membr. und Chart., 248
BU. Vorblatt : tx libris Phil, de Stosch ; darunter zwei aufgeklebte Per-
gamentstücke : a) Ott. Optimus de Cavisiis Papiensis de praeeminentia
spiritualis imperii b) Sequuntur fragmenta varia manuscriptorum codi-
cum graece, latine et gallice varii argumenti. Schrift saec. 17; es folgt
ein Blatt mit überklebter Schrift saec. 17. — fol. 1 — 15 von 2 Händen
saec. 15 (fol. 1—9 u. 9—15) der Traktat des Opicinus de Canistris
mit der Widmung an Joh. Cabsole, und dem Datum : Actum et scriptum
Avinione die VIII. kl. novembr. anno domini millesimo CC(f)XXIX, pon-
tificatus autem sanctissimi patris et domini domini lohannis vicesimi
secundi divina Providentia pape anno quarto decimo. Der Text ist gegen-
über Vat. 4115 erweitert.

Die Hs. enthält fol. 19 ff. (andres Papier und andere Hand) Stücke
aus der Zeit des großen Schismas, z.T. französisch; (fol. 19—27: die
Subtraktionserklärung K. Karls VI, 1398, Juli 27, fol. 28 ff : Briefe v. J. 1395
über Schisma und englisch-französ. Krieg, fol . 47 ff : Copien französischer
Königsurkunden saec. 15. etc.; fol. 59—60: Verkündigung des Jubeljahrs
darch Clemens VI., fol. 65— 66: Schreiben K. Eduards v. England an Cle-
mens VI., 1344; fol. 66—69: Statutum per regem Riccardum Anglie do-
minum de Bordeaux factum et super statuto prescripto fundatum über
die anglikanischen Kirchenfreiheiten ; weiter allerhand Abschriften und No-
tizen ohne Ordnung; fol. 128 -131: der s. g. Raptus Amadei Hispani (O.
M., gest. 1482 in Mailand;, Ait angelus Gabriel ; — fol. 132-154v Grie-
chisches, dsgl. fol.224- 226v ; — fol. 157-I58v : zwei Bll. membr. saec. 13.
<?), enthaltend eine Prophetie auf die Endzeit, ine: enim propterea
misit Deus. — fol. 159 -164^ ein Fragment saec. 9. oder 10. von Hiero-
nymus, Dialogus ad Luciferianos. — fol. 165— 178 eine Abhandlung saec.
16. De clandes/inis matrimoniis (fol. 179— 181 nochmals» — fol. 182 ff. auf

568 1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN

das Konzil von Trient etc. bezügliches; — fol. 227—230 die Conquestio do-
mini Chladovici imperatoris (MG. SS. 15, 388) und die Visio quam vidit
Karolus de suo nomine tertius (fol. 228— 230 v), (SS. 10, 458), Schrift saec-
11. — fol. 235— 242^ ein Aesop, saec. 15, fol. 243— 248 Gedichte auf einen
verstorbenen Cardinal, u. Danielis Augentii Carmen ad card. Castilionem,
saec. 16. 17. —

7) V a t fondo Borghese 86, (vgl. über diese Borghese-Hss.
E h r 1 e , Arch. f. Litt. KG. I 19f. III 464, 471 f), membr. gr. 8 <\ 180 Bll.,
kleine Schrift saec. 14 in 1 u. 2 Col., misc, mehrere Teile. Nach einer
Anzahl medizinischer u. theologischer Traktate fol. 165 — 171 v : Compen-
diiim maius octoprocessunm usw. Die beiden Bestandteile des
Compendium, das maius u. das minus, sind durch größere und kleinere
Minuskel und das Wort addi- (vor) -cio (nach dem Passus) in kleinerer
Schrift scharf unterschieden.

8) P a 1 a t. 1 a t. 679, Pars I ; 8", Chart, saec. 15, 162 Bll. - - fol.
1—38 : De primitiv a ecclesia, d. i. der Traktat de iurisdictione ecclesiastice
potestatis sive de potestate pape compilatus a magistro Herveo ord.
fratr.predicat. — fol. 39— 53v; Tractatus domini fratris Guidonis ord.
Carm. episc. Elnect. contra errores Grecorum. — fol. 54 -91 : Opus voca-
tum thesaurus veritatis fidei compilatum per fratrem Bonacursium ord.
fratr.predicat. — fol. 92— 108 Incipit tractatus [S. Thome de Aquino,
eingeschoben] ad Utbanum papam. Libelum ab excellencia vestra mihi
exibitum usw. - fol. 108 v-H4. Professio fidei catholice facta per im-
peratorem Grecorum et rogamina super ritu eorum CCCXL VII (vgl. über
diese Stücke: Reusch, Abh. der Bayr. Ak. Hist. Kl. 18). — fol. 114v leer,
fol. 115— 117v : Collacio facta coram papa pro confirmatione regis electi
(1401, Dt. RTA. 4, 19, nr. 3). fol. 117 v_ 156: A llegaciones de
potestate imp e riali von O c c a m (fol. 117v oben am Blattrande :
Tractatus oqua de potestate imperiali). — fol. 156 v— 162: Sermo in as-
censione domini: Iste formosus in stola sua gradiens.

9) Palat. lat 378, chart. saec. 15 (vgl. Codices Palat. lat. Bibl.Vat.
rec. H. Stevenson iun. recogn. De Rossi, tomus 1, Romae 1886)
Schriften des archiepiscopus Richardus Armachanus. — fol. 206— 264 v :
Occam} Tractatus VIII quaestionum. — fol. 265—287: Anon. Libel-
l us ad defensionem fidei: Noverintuniversi. — fol. 287 v : Bulle
Unam Sa nc tarn.

10) V a t. lat 939, folio, chart. saec. 15, 292 Bll. — fol. 1— 31* : Augu-
stinus de Anchona super Magnificat ; ine: Super illo verbo psalnü. —
fol. 31 v— 46: Idem Augustinus de Anchona, Tractatus
contra divinatores et sompniatores; — fol. 47—49: Tracta-
tus brevis fratris Augustini super facto Templariorum: an liceat regibus
et prineipibus sine mandato ecclesie de terminis heresis vel ydolairie se
intromittere. Inc.: Dixisti domine Iesu Christe -- fol. 49—53: Tractatus

1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 569

brevis magistri Augustini de potestate prelatorum : an omnis potestas
sit dirivatc a Christo in omnes apostolos mediante Petro et omnes pre-
latos mediante papa. Inc. Quoniam Ysaya propheta. — fol. 53 v— 56 :
Questio ultima quolibet magistri Augustini disputatum Parisius de pote-
state collegii mortuo papa. Inc. Tercia questio erat, utrum collegium
cardinalium possit facere quidquid potest papa. Schluss : non est in
papa alicuius potestatis, sed proprietatis, in collegio tarnen pote-
statis est. Explicit questio ultima magistri Augustini de Ancona di-
sputata Parisius de potestate collegii mortuo papa. (Vgl. meine Pub-
lizistik zur Zeit Philipps des Schönen (Stuttg. 1903) S. 486—516.) —
fol. 57—84: Liber Hieronymi de viris illustribus — fol. 84—100: Liber
Gennaaii de illustribus viris et famosis scriptoribus. — fol. 100—
120: Liber Rabani de numerorum commendacione etc.— fol. 120—124:
Liber Bonaventure de sapientia sanctorum. — fol. 124—135: Tractatus
Francisci Petrarche de Hercole et quot fuerunt hercoles et de fitiis
eorum et eorum gestis. — fol. 135—142: Sermo beati Bernardi devotus
in die veneris sancti. — fol. 142—146: Quedam dicta Ysidori contra
Iudeos et de passione Christi. — fol. 146—147: Libellus b. Bernardi de
contemptu mundi. — fol. 147—154: Libellus b. Hieronymi dictus specu-
lum virginitatis. — fol. 154 — 162: Libellus b. Bernardi de nova mtlitia.

- fol. 162—168: Libellus Rufini de vita b. Silvestri. -^ fol. 168—182:
Epistola b. Bernardi de perfectione vitae. — fol. 182—186: Manuale b.
Augustini. — fol. 186—191 : Quedam epistola b. Catherine de Senis de-
vote. — fol. 191—195: Dialogus super excellencia et dignitate curie Ro-
mane (gedr. in Qu. u. Forsch, a. ital. Arch. u. Bibl. 1913). — fol. 195—216:
Liber panegyricus de laudibus Theodosii. — fol. 216—229: Liber diver-
sarum facetiarum. — fol. 229—269 : Epistola Roderici episc. Ovetensis
castellani S. Angeli (vgl. Pastor, G. der Päpste II 413 n.) — fol. 269—273:
Ruf us Sextus in gestis populi Romani Valentiniano Augusto. — fol. 273 —
277 : Bernardus de regimine sanitatis. — fol. 277—280 : Oratio rev. patris
Alfonsi episc. Burgensis in concilio Basiliensi.

11) Barber. lat. 1447 (XXV, 27) gr. folio, Chart, saec. 14., 2 Col.
fol. 1 —59 : Spec uliim regum e d i tum a fratre Alv ar o
I s p ano de or dine minor um , ep is copo Sil v e ns i et d e -
er et o r um eximio professore. — Auf dem Vorblatte von Hand
ca. saec. 16: Speculum regum (usw. wie oben) ineeptum a. 1341 et abso-
lutum a. 1344. Hie idem Alvarus fatitur composuisse librum de statu et
planctu ecclesie qui est impressus. — fol. 2 oben die alte Signatur 2299,

- dieselbe Hand (saec. 16) korrigierte den Text und machte Randnoten.
Ausserdem Randverweise in kleinster Minuskel saec. 14. — fol. 61— 95 v
die Concordantia Bibliae des Joh. Calderini, mit großen Stammbäumen .

570 1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN

ß. Bibliotheca Angelica in Rom.
12) ms. fondo ant. 1028, membr. 4 °. saec. 14. Zwei nur äußerlich
zusammengebundene Hss. a) fol.1-48: Ysiaori sententiarum libri. b)
fol. 1—29 : Repr ob a c i o er r or um sequentium ex precepto domini
pape facta per fratrem Quillelmum de C r e mo na , sacre pagine
professorem, fratrem heremitarum ordinis sancti August ini. — Schrift in
2 Col. vgl. E. Narducci, Catalog. mss. tom. 1 .

C. Bibliotheca Vallicellia na in Rom.
13) Cod. B. 123, klein 8°. membr. 100 Bll. und ein leeres, Schrift
saec. 14, enthält: Landulphus, De p o ntif ic a li officio, cum
quo vide Bernardum ad Eugenium papam. Hie de I. timore Dei. 2. eultu
sui. 3. corruptione (verwischt) ecclesie delinquentium. 4. protectione sub-
ditorum. — fol. 2 : Jncipit traetatus brevis de pontificali officio compo-
situs a magistro Landulpho de Columna canonico Carnotensi.

D. Bibliotheque Nationale in Paris.
14) lat. 4046. (Colb. 506, Regius 3890, II) klein folio, saec. 14; 236
Bll., eine schon oft benutzte Sammlung von Traktaten etc. aus der Zeit
Bonifoz' VIII. und zur Geschichte des Armutsstreits des 14. Jh. Inhalt:
fol. 1— 15v die Dekretalen : Exiit qui seminat, Exivi de paradiso, Quorun-
dam exigit, Gloriosam ecclesiam non habentem, Quia nonnumquam, Ad
conditorem canonum, Cum inter nonnullos, Quia quorundam mentes
(Fragm.) Unam Sanctam ; fol. 15v_i9: Commentar zu Unam Sanctam
(vgl. H. Finke, Aus den Tagen Bonifaz' VIII., S. C— CXVI); dann 3 kleine
Traktate des Augustinus Triumphus, fol. 19— 28v : Traetatus contra arti-
cu/os inventos ad diffamandum sanetiss. patrem dominum Bonifacium
papam sanete memorie (vgl. meine Publizistik z. Z. Phil. d. Seh. S. 175 ff.,
gedr. bei Finke 1. c. S. LXIX— XCIX) ; fol. 28 v— 30: Brevis traetatus super
facto Templariorum (gedr. in meiner Publiz. S. 508— 516); fol. 30— 32v :
Quoniam Ysaia propheta attestante (gedr. ib. S. 486- 501); fol. 32 v — 34:
brevis traetatus de potestate collegii mortuo papa (gedr. ib. S. 501—508);
fol. 34— 36v : Anon. Quoniam ex ignorantia antiquorum gestorum (ed.
Krammer in: Determinatio compendiosa S. 66— 75); fol. 36 v- 66: Trae-
tatus fratris Petri de Palude de paupertate Christi et apostolorum contra
Michaelis de Cesena constitutionem contra „Conditorem canonum''. —
fol. 66—72^ : Bonagratia, Libellus de paupertate Christi: „In questione
qua queritur'. — fol. 72 v— 82: Traetatus editus a rege Roberto lerusalem*
et Sicilie . . „Cum nobis ad curiam venientibus" ; — fol. 82—87: Rationes
fratris Francisci de paupertate Christi „Primo arguit'\ — fol. 87— 92v :
Epistola domini lohannis pape XXII „Quia vir reprobus'-, der Schluß
fehlt, -fol. 92 v_ 103: dieselbe Dekretale vollständig - fol. 103—107 v;

1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 571

Dialog über die paupertas Christi. „Perquisita sapientia". — fol. 107 v—
108: Originalia pro questione, quod Christus nihil habuit in proprio veh
in communi. „Act. 3° argentum et aurum". — fol. 108: Littera fratris
Michaelis etc. „Universis Christi fidelibus" (1322 ind.V.prid. nonas
Iunii) ; fol. 108— 108v : Litera fratris Michaelis missa pape „Sanctissimo
in Christo patri ac domino". Datum Perusio . . — fol. 108v : Decretalis
de confirmatione tertie regule b. Francisci. Johannes etc. Apostolice
sedis auctoritas". — io\. 108 v — 110v; Litera directa tote ecclesie cath.
per generalem capitulum fratrum (Perugia 1322). —fol. 110 v_U8v : De
potestate ecclesie per f r at r e m Francis cum de Pe-
rusio o r d. f r at r. min. „Q u i s est istc'\ — fol. 118 v— 121 :
Circa eccl esiastic am potestate m et secularem. (vgl.
oben Teil 1, S. 250 ff). — fol. 121— 122: Determinatio fratris Roberii
Bonon. de ord. Predic. „Utrum Christus dederit nobis exemplum(l. — fol.
122— 154v : tractatus de perfectione vitae editus a domino fr. Guidone
dei gr. episc. Maioren. ,,Sanctissimo ac beatiss. . . domino loh. div. pro-
vid. pape XXII. . .. Unigenitus Dei filius — Schlußnotiz: f actus fuit et
completus iste tractatus die mercurii post exaltationem s. crucis a. d.
MCCCXXX. — fol. 155—158: Anon. Si qua dubitatio ascendit cor ali-
cuius de origine ecclesiastico et potestate et ortu regnorum. — fol. 158-
167v : De potestate ecclesie. Determinatio compendiosa etc. (ed. M. Kram-
mer) — fol. 167^—170: Dekretale loh. XXII. Sicut de hiis (De conver-
sione fratris de Corbario). — Schlußverse: et Mille ter C que ter X
venit ille qui fuit antipapa, corda collo, sine capa, iunctis Septembris
octonis inde kalendis ad sanctam sedem, tunc papa pepercit eidem. —
fol. 170 — 182v : Tr. des Johann von Paris, Contingit, quod vitare volens.
— fol. 183— 208v : Iacobus de Viterbo, De regimine christiano. — fol.
208 v— 218 v : Nobili et magnifico viro domino Iohanni Cabsole . . . pres-
biter O p ic in us de C a nis t r i s P ap ie ns i s. — fol. 218 v—
219 v : Ulterius circa hec proceditur, ut inconvenientia et incongruitas
dure sententie latius patefiat etc. — fol. 219 v— 221 *: Tenor capitulorum
(vgl. K. Müller, Ludw. d. B. Kampf m. d. Kurie 1, S. 393 ff.) — fol. 221 v_
224 v: Tractatus de iurisdictione ecclesie super regnum Apulie et Sicilk.
„Questio movetur(< (gedr. u. a. Baluze-Mansi, Miscell. I 468 ff.) — fol.
224 v_236v: Traktat des Alexander de S. Elpidio (ed. Roccaberti, Bibl.
pontif. max. II). „Hoc est nomenu. —

15) 1 a t. 4229. (Colb. 2402, Regius 4260, 3) groß 4 <>, membr. saec. 14,
125 Bll. Schrift in 2 Col. ausser fol. 114-125. — fol. 1—57: Aegidius de
Roma, De potestate ecclesiae — fol. 57^—58 leer. — fol. 59—106: Iacobus
de Viterbo, De regimine christiano. — fol. 112—113 leer. — fol. 114—122 :
Tractat des Egidius Spiritalis. — fol. 122—125 Traktat des
Henricus Cremonensis (ed. in m. Publizistik S. 458— 471).

16) lat. 4232, (Colb. 2190, Regius 3913,6) Folio, membr. saec. 15.,

572 1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN

Schrift in 2 Col. — fol. 1 — 104 v: Tr. des Petrus de Palude, de causa im-
mediata ecclesiasticae potestatis: Circa potestatem a Christo (gedr. Paris
1506 mit dem folgenden; — fol. 105 leer. — fol. 106—149: Hervaeus

Natalis O. P. De ecclesiast. potestate : Apostolus Rom. X. loquens

(Hermann v. Schilditz) Incipittractatus contra her e-
t i c o s ne gantes emunitatem et iur is dictio nem sancte
e c des ie.

[17) lat. 17500 Chart, saec. 15. klein folio, 93 Bll. „varia theologica',
(früher Nouv. acqu. lat. 1071). — fol. 2-5v Hermann v. Schilditz,
Speculum sacerdotum. — fol. 6— 10 v : Gerson, De decem preceptis deca-
logi ; fol. 11 — 14v Stella clericorum, fol. 14v ff. theologische Arbeiten über
Bibeltexte (saec. 15;.

18) lat. 10731 chart. saec. 15., 8° ex libris seminarii Carnutensis,
156 Bll., ausser Schriften Bernhards v. Clairvaux, Gilo, (Albertanus) über
dicendi et tacendi u. a. m. : fol. 118— 129: Hermann v. Schilditz,
Speculum sacerdotum (ohne Vorrede).

19) Nouv. acqu. lat. 1733 (aus dem Hospital v. Dijon), Fol. chart.
et membr., saec. 15, 333 Bll. — Inhalt ausser tr. de missa peccatis von
Bernhardus de Parentinis und Traktaten über die Sünde (z. t. in latein.
Versen): fol. 314— 333v : Hermann v. Schil ditz, Speculum manuale
sacerdotum, mit Vorrede, aber ohne Schluß, bis z. d. W. : boni compres-
sio est alterius bonum tacere (im Abschnitt de superbia).]

20) 1 a t. 4370, (Colb. 4463, Regius 4526, 55) chart. saec. 14 et 15, klein
4 °, 61 Bll. — fol. 1 — 22: Tractatus pro Iohanne XXII. summo pontifice
in sequaces Ludovici Bavari auctore L amb er to G ue r r ici de
Hoyo, clerico Leo diens is diocesis anno 1328; die
Ueberschrift fol. 2: Liber de commendatione etc. ist von jüngerer
Hand. fol. 23 aufgeklebt ein kleiner Pergamentstreifen (Schrift saec. 14):
Supplicat s v. Lambertus usw. — fol. 24. 25. leer. — fol. 26-45v: Trac-
tatus de Christo et apostolorum paupertate. (ca. annum 1335, v. jüngerer
Hand) Inc. Utrum asserere Christum et apostolos. 3 Hände, lückenhaft,
fol. 45 v— 52 leer. — fol. 53— 57v : Indulgentiae locorum terre sancte.

21) lat. 3197 A. (olim Mazarin), alte nr. (oben rechts; 9921 A. fol.
chart. saec. 14., 26 Bll., und ein Vorblatt mit dem Titel saec. 17/18):
Planet us ecclesiae in Germania auctore Conradode
Mo ntepuel l arum anno domini MCCCXXXVII nativitat. suae XX VIII.;
geschrieben von einer Hand, auch wohl die Glosse, rote Initialen und
Rubriken, Orthographie ungltichmässig, Schriftcharakter 1 .Hälfte des 14.Jhs.
fol. 26v nach dem Explicit die Verse : Qui superaltatus usw. von anderer,
aber gleichzeitiger Hand. — lat. 3198 enthält eine moderne Copie des
ms. 3197 A. (saec. 17), ohne selbständigen Wert.

22) 1 a t. 3387 (Colb. 731, Regius 4273) saec. 15 in., klein folio, membr.,
265 Bll. Schrift in 2 Col. — fol. 1—1 63v (Occam) Opus nonaginta dierum;

1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 573

— fol. 164—175: eine Tafel, Kapitelübersicht u alphabetisches Register,
hier über die Entstehung des Werkes : Ad evidenciam clariorem tarn
istius tabule quam operis precedenäs, gegen die 3 Konstitutionen Joh.
XXII. habe Michael von Cesena appelliert in zwei Appellationen, einer
magnam et completam et aliam parvam et abreviatam et de maiori ex-
tractam ; gegen diese kürzere habe Joh. XXII. geantwortet in Quia vir
reprobus. Hierauf hätten Michael und seine Anhänger erwidert in meh-
reren Werken, sua opera ubilibet publicantes ; eines davon sei das vor-
liegende. - fol. 175— 214: (Occam) Non invenit locumpeni-
t encie loh. XXII. — fol. 214 v— 262: (Occam) In nomine domint in-
cipit prologus in sequentem tractatum : Ambulav it et ambulat
ins e nsante r — fol. 262 v— 265 : (Occam) Religiosis viris fratribus
minoribus (gedr. v. K. Müller, Zs. f. K. Gesch. VI 108-112).

E. ßrit. Museum in London.

23) M s. R o y a 1 10 A. XV., saec. 15. in., früher im Besitze des Kanz-
lers der Oxforder Universität Thomas Gascoigne (gest. 1458), von ihm ge-
schenkt an Lincoln College, Oxford (fol. 26), nach 1438; fol. 2 ein Bücher-
katalog des Augustinerklosters in Oxford v.J. 1430. — fol. 3: Incipit
doctor Okkam fratris minoris in suo defensorio (später korr. in : Defen-
sor Pacis): Inc. Omni quippe regno, also Marsilius v. Padua, Defensor
Pacis. — fol. 94: Contra Michaelem de Cesena: Inc. Dominus loh. XXII.
Expl.: Corpus scriptoris salvet Deus omnibus horis; ein kurzer Auszug
aus der Bulle Quia vir reprobus. — fol. 95 : H o c k am in defensorio.
„Universis Christi fidelibus'-. . . Quoniam ut Christi veridica testantur
eloquia. (Nach der Beschreibung Dr. Warners vom Brit. Mus. und Pho-
tographie). Hs. mit starken oft unklaren Abkürzungen ; der Schluß fehlt.

F. Trier, Stadtbibliothek.

24) Cod. nr. 689 (Num. Loc. 251): 280 Bll., Chart. 4°. 1 Vorblatt
membr. u. 3 Vorblätter chart. ohne Nummerierung. Miscell. saec. 14 u. 15.
Auf dem ersten Papierblatt : Codex monasterii Sei. Mathie apostoli saneti-
que Eucharii primi Treberorum archiepiscopi. Quam siquis abstulerit
anathema sit. Ebenso fol. 1 unten. — Inhaltsverzeichnis von Hd. saec.
15. — fol. 1 — 18: Meditationes beati Bernhardi, ine. Multi multa sciunt,
sed semetipsos nesciunt. Expl. Expliciunt meditationes beati Bernardi
Scripte per manum Goeswini Wederinge. Anno domini MCCCCXVP ipsa
die brictii (?) pontificis. Amen. Hd. saec. 15. — fol. 9 a u. 9 a v : ein
eingehefteter Zettel enthaltend 37 Verse über mönchische und ritterliche
Tugend, Ueberschriften : Monachus und Gloriatio monachi, ine. Mi/es
strenuus in omni temptacione. — fol. 18 v— 20 v: Bcrnardus ex persona

574 1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN

Helye. fol. 21 — 35 v: Bernardus de precepto et dispensatione (andere
Hd. saec 15). — fol. 36—38 v leer. - fol. 39-47 v : Letania domini Alberti
magni de tempore : Cum appropinquasset Iesus. Expl. Prima pars
letanie usf. Sequitur in sequenti de sanctis. Simile est regnum celorum
usw. in horreum celestium mansionum. Amen. — fol. 48 leer.— fol. 49—
61 : Traktat Li g a fr a t r um des Petrus de Lut r a. fol. 49—52 v
u. 57—61 v geschrieben von Hand saec. 14; fol. 53—56 von anderer Hand
saec. 14. ex. oder 15. Die erste Hand zeigt Aehnlichkeit mit dem Duktus
der Kanzleischriften ; die andere Hand gewöhnliche Buchschrift.

G. Eich städt, Kgl. Bibliothek.

25) C o d. b i b 1. reg. E y s t a d i i n o. 698 (olim 269), chart. saec.
15. in., 675 Seiten (337 Bll.). Schrift in 2 Col. - Enthält: p. 3 den
über de doctrina philosophorum ; p. 91—97: Über de mania ; p. 97 — 102
(recte 112) leer; p. 103— 201 : Gesta Romanorum; p. 203— 245: Tractatus
electionis Urbani pape sexti usw „Quia queque distincta(< (von Jacobus
de Ceva, gedr. Bulaeus, Hist. univ. Paris. IV, 485—514, vgl. aus unsrer
Hs. das Stück bei Pastor, Gesch. d. Päpste 1, 638 nr. 13), dazwischen
p. 203: Metra v. J. 1415 auf das Konzil v. Konstanz; — p. 246-260:
Secuntur ordinaciones sive regute per sanctissimum in Chr. patrem et
dominum Murtinum div. prov. papam quintum a. d. MCCCCXVII mense
Nov. facte et edite in coneilio Constanciensi. „Ad illius scilicet cuius
sunt perfecta opera". — p. 261—267: Bullen gegen die Hussiten;p. 268 —
272 leer. p. 273 ff. : Tr. des Petrus de Ankarano, v. J. 1409. Coram hac
sancta ac universali synodo und anderes mehr aus dem Anfang des
15. Jh. — Die Schriften Megenbergs füllen l)p.406— 460: der
Traktat de translatione R o man i imperii, ohne Ueber-
schrift an das Vorausgehende (Explicinnt acta et actitata ac disposiciones
et ordinaciones facte inter apostolicos, videlicet Urbanum VI. et anti-
papam dementem, Bonifacium IX., Innocentium VII. , Gregorium XII.,
Alexandruni V. et Benedictum XIII. antipapam usque ad Iohannem
XXIII. cum inclusione concilii generalis facti tempore Alexandri et con-
stitutionibus eiusdem) von derselben Hand saec. 15. angeschlossen:
Incipit modo tractatus magistri Conradi de montepue Ilarum de transla-
tione Romani imperii. Der Brief an Karl IV. ist nachgestellt p. 459 —
460, unter der Ueberschrift : Incipit tractatus de translacione imperii Con-
radi de monte puellarwn, canonici ecclesie Ratisponensis, cui primo
premittitur prefacio ad dominum Karolum serenissimum Romanorum
augustum — bis p. 460 : Explicit tractatus de translacione imperii.
2) p. 461—483: der Traktat gegen Okkam über die Unterwer-
fungsformel Clemens' VI. Die Hs. ist von einer andern, gleichzeitigen
Hand saec. 15) durchkorrigiert, zeigt vielfache Nachträge und Rasuren.

1. VERZEICHNIS DER BENUTZTEN HANDSCHRIFTEN 575

H. Brunn, Mährisches Landesarchiv.

26) ms. n r. 150 (vgl. den Hss. -Katalog), früher im Franzens-Museum
zu Brunn nr. 51, stammt aus der adeligen Sammlung ,Taroucca' iauf
dem Umschlag alte nr. 348, darunter 149) chart. 16 Bll., folio. Aufschrift
(modern): Epistola Conradi de monte pue Ilarum
canonici ecclesie Ratisbonensis contra Wylhelmum hereticum 1354. —
Schrift in 1 Col. saec. 14. ex. oder 15. in.

576

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

—

p— '

^z.

In3

CT.

►4-

c/3

'X.

Cfl

0>
TT

-i

C CO

o a:

P" 5'

< — i o

PS 3

5 w

w n

SU
3
Q.

3
CO

Cl
CD

3
SU

3
Q.

&»

9*
o"

C/Q

.-*-

3*
3
CO

H
n— •

3
•a

3*
3
CO

•n

t»

3*
-n
fD

<— t-

fD
3
CO

«-♦•

*"t

crq

fD
CO

-D

fö

i-t-

CD
-t

fD
X

3
fD

3
CO

-*>

fD
■-1

-t

* *

"CS

rt>

VT-

»>*.

<-«».

SU
El

CTQ
fD

CTQ

""1

*-i

rft

—
-t

<-««

D
g °

a o

s ^^>
fD

fD
O
f^

5s'

PS
Co

p 2.

*■ !f

I Z

sjd
o

g c
§s

a Co-

S b

Co ns

R "*■

3 ^

a«
c

J5
a

^».
Co

CT)

- 3

x i

£? 3

fD
in

•^

•*«.

Cß

r/j

«-♦-

'«K

r»

i-(

rf-

fei

hrt

h-i

7".

cyj

ar
c

crq

C/5

2>
CS)

CD1

r>o

Q-

3
O
?r

TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

577

t/3
t/3

C
O

§ °
-2 S

J2 h£

tc JE •

" L) oo

tn . r- 1

•i-l =*H

°^ ö

i-, Jo '5

55 t«

'S»« °

O* &

CO c3

I Ph

+3 to

CO -1H

0 <3

^ P-i

01 — r
00 to

o
:-

3 o

t- O

cd ^

G • '
M Ol

-
cd

c
3

t/5 c;

3 QU

.- Q,

00 ?2

£ CO

bJO

o
ä

C C3
O J=

> cu.

o
00
c
CD

)->
SS

.Ci

>
Cd

'S o

00 Qj

SS o

»- «->

'S.S

'53

c
a>
c

«3

0) ^

<u
Q

"° tu

O ..

'"" cd

00 a

a> o

'S <u

.S co ."£

O X3

00 .,

3 0J

00 03

cd •*--
tu

^ r- 0)

Cd 0)

.3 <->

O) 00

g E

bJD CD

c o

c_>

<1)

•~

—

-t-

(ü

;-
-*—

■4-J

.00

C3
00

a>
'c3

cö

•ö

t.
-*-*

-<— >

CvJ

-a

0
00

s
<

s
cä

3
c

'5.

•a

CU
CO

&J0

c
o
>

c
c
cd

CO
CM

Schulz, Texte.

578

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

m [

<-k

t— '

►— k

»— '

•— k

f-t-

1— k

iX>

«£>

CfQ

ISJ

«"+■

■n

<
CO

*•

Co
3
Q.

-t

Cfl

"*•

►t

rt»

•■t

3
fD

C/3

NM«

"0
o

3
Q.
CD

TD
CO

<
O

C/)

>-t

3
O

3
3#

cÖ"

i/o

«•>•»

Si. ES

0
3

3
O.

3*
3

0
0

•o

S' 3

5: 3

otestate pap
loquens"

Cfl"

3
fD

rt>
n

°s.

Cfl

r-K

n>
o
o

Co
<
CO

"-t

Cfl

fD
O
O

3
3

H J

— •

*£.

So*

Cfl

o
o

Cfl

fco'
Cfl

—

cÖ'

CÖ

O
0
fD
Vi

3
fD

"1
*\

3*
CO

3
3

2»

•^

MAI

**■

Pö

**3
©
i

3
1

T3
Co

■o

CO
1

— ^^"

Q £

P-

g p

it.

o Cß

or<5

J— 1

I— 1

D o
o -.
' 9"

f 2

TJ1

i— CD

-~\

Ol CL

äs

O
1

0
1

cd
P-

-1

ÖC

e»-

!_,

et-

^~l

CT
CO

£:

£-

CO
P

— »

^rt

•

i-ta

et-

<3
PS

cyj

r»-

n-
O

g
■J>'

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

579

o
03

.* o *

< ö I

»^ .M

I* %

• cm* O

IC ^

< > c
c X J«

ÖD u I

-M

02 «

'■£ +■' c?

8t£ I

C3
Q.

RS ;.

<u •!»:

p.2

cu -r
&£> £

3 T3

3 3

CS 05

3 :s>

3 -

csj "

-+- CU

r3 a.

=3 J
c

Ä mm

> X

3 Ä

3
3
CS
Ä
O

a>
J3

'S ga

cu ss

CJ ^

3 "£

co su

<u eo

B S

.2 .<*

a> s=
Q

«o

»■»

o c:

= §

es S

«+-» cy

ü I

.5 £

co <3

CD ■*-
— CO

o c^

O co

o-.S

3
CU

«0

cu
CS

bfl

«J

-*->

1-4

cu
cu

cu
CS

«4m

C«
mJ

3
O
8
<

a>
-*— >

CO
CO

N!
CD

1- 1

rfi

1—1
CO

580

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

ÖS

Ol
0

M-

*>»

cra

o»

OS
OS

OS
|4^

OS
OS

Oh
ja
p

o
o

ET
ja

ja
ft>
co

CD
Ja

^ °

<"> .5?

sa orc

5 S

r^> o

as 3*

3 =

&ä

8 x

II o.
DrS

ir. ctq
ja 3

o £

OTQ ~

3 CT
CA 3

to o"

v— 3*
^ 3
^ CO*

s.'S

ja *o
Co ja

5 CD

w er cd

— 3 CL
3

3*
ja

a»

Co O

13* CTQ

Co 3 ja

5 co 1

3
CO

>-h
ja

3
i-k

CT
3
CO

0 3
Ja o
CD

r» ^h

<■"«.

ar
ja

^ ä

C/3

£;■ 3

2.
er

O £

> &
co Ja

CO CO

2
5. *

•* CD

5 3

'-»* El

•2. Ja

<a T3

CO -•

*•«. zt

Co fß

<a*
ja

O
5a« s

5 CO

5 O
3
ja
OTQ

ja
&

cd'

«»■♦.

*-i

-5

Co
Co

CD
O

o o

aj ••

'S' ^)

- ""I

"».
Co
Co

-». CD

OXj ja

sa ö.

3
n>

— CT

&= 2

vs "

00 •

^5 1-1

ÜC

6»

fe{?

K 5

►-1 CD 1—1

<1 oo

°£- I
0

05 s

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

581

ifi

■4»

"~*

•— "*

00
CM

■O

C/3

iC5

1
Ol

00
00

L-

i— i

>— r

CD
t-
(35

co"

05
1

71 J

03
1>

s-<

oo~

co!

-kJ

l-r

t-T

*-<"

CCS

t"_l iÖ

-*j

G ^

Ol
O

_eö

§•

.CO

*■»«

^»»

"*•»

•>

-4— >

«G

-4-*

CS
CO

3
CS

>-
<u

•+-

CS
Q,

§•

CO
.CJ

q;5

* to

.. 3

CU ."^b

•5

.5 'S

s
o

'35

s
<u
«*—

-4— >

•5

s
a>
CQ

CJ
CJ

4-,

4-
4-
CU

CQ
5

bJO-S
<C cu

3
<b

°o

CO »Vi

£ e

bJO

<u
co

-o

8
CU
Q.

E
o

CJ
«0

CO #~«4

3 ^

t/3

"cU

öS
cj

-4->

-4—>
CJ
CS

<U
"»*4

bx)

.— 00

Q g
11

-4->

3
CS

.CO *t3

><
X

V.
CJ

■Z «u

-4-> ^

CJ <>

CS es

u
<u

i-i

, s

.2*

bß

00
CO

-4— >

«4- 1

i-,

bJO
CS

3
o

o
cj

3
O
>

•*.

<L>

c
o

-4— >

CTi
CO

TIN

1—1

T— 1

-4->

T-H

-*-*

1 ÜJ

582

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

<— K

C/3

)—*■

h—

1— K

h- »

G£

r-k

CfQ
CA
N

3
O

*■

■*

3
O
3*
<t>

►t

«— h

>^K„

/— V

CTQ
- 1

^— -

£U

55"

<t>

<T>

•x)

^— ^

<-*

>-t

cö'

—4

racta
dikt

3
CO

3
3_

55'

G "*

•n

Si3

V* OQ

ffe

n
•n

3*
W

egen Johann XXII. u.
: „Contra vero predicta

r
d

=3
55

*^
•^«
*».

55°

•o

CO
3
<h>
3
D.

5'
n

R
ö«

>l
'S

H-

R
<*>

*^.
R

>R
R
R
et

R
O

1-*-

rc>

O
R

R
R

— 1

c^
R.

0
0

rt>

CO
CO

Bene
iura'

3
0"

« i

•■"fc

■

2 ®

n sr

CK3

So £°

3" F
£ 3

• 5*

CD ^

ö 2

Oi
p

f* *-

CO ,7*

►i

et-

"* m-

«Tf-

CD "

13
(X

1
IC

c
n

CT
CO

j— i

C35

M Ml

£ CD

O
|

35
O
Vi

■^

> w

*■ ß

OS
O
00

E. ~*

— CD

er ö

P. CO

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

583

£ 2 -*
~ T co.

7 |e

o s

B trt

UM©

co " ft

Sgl

« «° *

|-1 . J

ö -° ü

♦^ 00
G CM

-
O

CD . ®

c -° 5

. > N

"2 fl ~

O CD _£•

« CD

B ä £ 5

CG -

CU co
CD c_>

co a

cu -C

o 5

^3 co

CO ^

CU co

C SS

.2 £

-^ CU

«5 •*-»

5 ÖjQ

'S .^

cu 2
cu ö

ä B

u E

3 co

CO Cu

0)
CO

CU cu

s c

SP.

CO ^

o ■»

«o

CU CJ

co *»

.ü s

c« -*-•
SS

O .t2

<3
CO

"cu
Q

SJ
«3

■o

bfl

3
N

i_i

-4->

CT
O

3
>
O

o
tu

et
o
o

u.
3
X)

CU
X)
CU

c
o
>

o
o.

E
>>

c
o

QO
CO
CO

rt<

584

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

CD
O

i—*
CO

C/3
fD

h-A

•

—

1— l

4*.

<Ji

h- '■

erq

C/3
N

•

<— K

"TD

r-K

CO
■-t

o
o

cö'

-n

CA)

„

C/3

CTQ.

•t

•-»-

.1»

■"1

CA)

Co CTQ

-R

3*
o

a fratrum :
Mi1'

R
Q

s"
3

*n
CD
OfQ

R
R

•n'

3"
3

CO*

o'
o'

R
R

R
Ö,

r-t-

1— h

3
CfQ

*■■».
Co

"R
R
R
^>
R

CO*

i— K

;

R,
R

R
Co
<-*

***

* •

fD
CO

••

■§

-R
R

3*
cd
■i

CD
CO

R.
R

CD
■t
SO
<-♦-
O

CO*

R
R.

CfQ
C
CO

R
R

CD
•-I
Co
(-♦■

CO*

•»*

•"•i.

*~t

fö

-t

ffc

3
O

•*»•

•»

1 '

CT"

lä e+"

et-

CD
3

7 »

•=d

e*-

c
o

CD
CD

o
-1

IC
-\

1
IC

1— 1

o
tc

1— 1

H
H

CX>

i— i
<

1
00

C/3

C/5

CX3

Cfl

•

3
c*
CD
3

—

2. TABELLE DER STREITSCHRIFTENLITERATUR

585

-w

ÖJC CD

ir.

3 5

C/3

1 .

C/3

(33

TU
CN

P
X

C4H

«2

1— 1

^ t.

c bc

"^ o

i Ä

i
t-

K
O

bfi
o

Ol .-

°° 1

h-T

'/.

03
b£

i-5" ^ 00

Ö • Sß

8 H S

1 2

cu
o

-a

••■«4

K,
SS

cu
CO

•»»i

**-*i

f_» Cj

CJ
-4— >

.CO
KU

•S3

5
=3

c
cu

ani imperii :
rw/n Augusto

ilhelmum Od

r /?c7^/

gloriosissim*

-4->

V»

'cu

bß

-K

:ontra Wi

do in Ch

Augusto

V-

-4—»

«s

■*->

■4—»

Ca,

E-* f

03
U

ex
6

<L>

cu
■*->
03
■*->

C/3

Unterwe
ignari"

"co

B
03

1-.

*****

ractatus

,,Revera

manorun

cuo

5-1

C/3

«4— i

S-i

o
>

c
o

-4-»

f"""]

C/3

t-j

bJO

—

1—1

T*<

Ift

-f

-4— <

C/3

i— (

I. Namenregister
zu Teil I.

Aachen (Krönung): 108.159.

Abra : 84. 91 ff.

Accursius : 214 f.

Acquasparta, Matteo d', Kardinal :

47.
Adrian I: 100.
Aegidius Romanus: 13. 16 ff. 37.55.

121.190.202.221.
Ailli, Peter d', : 145 f.
Alanus: 215.217.219.
Albericus de Rosciate : 214. 216. 218.
Albertino Mussato : 63.
Albrecht I. : 104.218.
Alemannia: 84.89.90.
Alexander v. S.Elpidio : 16. 37. 232 f.
Alexander von Roes: 101. n. 125.
Alfonsus IV. K.v.Aragon: 68. n. 3.
— X. K. v. Kastilien: 218.
XL: 68 n. 3.197. 202. 204.
Alfonsus Petri Compostellanus, pres-

byter: 39.147.
Algarbien : 203.
Algesiras: 203. n. 1.
Alvarus Pelagius : 12. 54. 83. 190.

197- 207. 212. 218. 220. 225. 255.
Ambrosius: 25 f. 120.
Anagni : 160.
Andalusien : 203.
Andreas v. Perugia, O. M. : 29-32.

36
Arablayo, Kardinal: 61.
Aristoteles : 41. 49. 91. 183. 202. 252.
Armleder, Bauernführer: 87. n. 2.
Arnald v. Villanova : 83. n. 2. 192 ff.

207.213.
Arnold v. Verdala, Legat : 82.
Assassinen 137.

Assisi : 149.

Asturien 203.

Augustin: 17. 25 f. 41. 55.56. 198.

Augustinerorden : 13 f. 51. 213. Chor-
herren: 14. Bibliothek: 15.

Augustinus Triumphus, O. E. A. :
39. 54. 126. 190-196. 212. 218. 224.

Aragonien : 46. 63. 67 f.

Averroes : 91.

Avignon : 37. 39. 43. 51 . 53. 56. 61 . 65.
69. 84. 93. 133. 137. 160. 163.178.
181 f. 185 f. 224. Papstpalast:
87. 94.

Balduin, Erzb. v. Trier : 22 f. 96 f.

134. 140. 182. n.l.
Bamberg: 97.
Barcelona : 4.

Bartolus de Sassof errato : 214.
Bayern: 35. n. 2. 72.
Beek, Ort in Geldern : 3.
Begharden: 201.
Benedikt XL: 231.
- XII.: 39. 82. 86. n. 2. 94. 150.

152 ff. 159. 163. 172.182.186.193.

221.248.
— XIII. : 39.
Bernardus Compostellanus: 216. n.

219.
Bernhard v. Clairvaux : 48. 120. 207.

210.
Berthold, B. v. Straßburg: 51. n. 1.
Bertrandus de Poggetto, Legat des

Papstes in Italien : 29.
Bohic, Heinr. : 176. n. 1.
Bonagratia: 64. 119. 150. u. n. 3. 156.

159. 163 ff. 249.

587

Bonifaz VIII. : 5. 37. 39. 43. 45. 49. 54.

64. 83. 122. 126. 158. 176. 190. 192.

196.213.221.
Brabant, Herzog von : 4.
Bracton : 219.
Brandenburg : 73.
Burgund : 111.
Brüssel : 3 f.
Byzanz : 101.

Gabassole, Johannes, magister
rationalis am neapolit. Hofe: 38.

— Philipp, Kardinal : 38.
Cahors, Constitutiones Caturc: 152.

154. n.
Calixtus, P. : 111 (recte Gregor IV.).
Chartres : 209.
Cino von Pistoja : 214.
Cisterzienser : 154.
Clemens IV. : 48.

— V. : 43. 46. 83. n. 2. 122. 133. 137.
174.191 f. 220. 224.231.256.

— VI. : 14. 30. 126. 129 ff. 132. 135.
137 f. 179. 182.230.243.

Cluny : 92.

Colonna, Petrus, Kardinal : 195.

— Johannes, Kardinal: 22.69.231.

— Sciarra : 65.

Dante: 125. 149. n. 1. 196. 220.224.

n. 6. 250. 254 f. 256.
Deutsches Volk, Deutschland: 35 f.

71. 72. 79. 81. 84. 86. 88. 89 f. 94.

100. 107.111. 126 f. 158 f. 179.211.
Dionysius Areopagita : 41.
Dominikaner : 155 f.
Durandus a. S. Porciano : 225. n. 1.

Eckhart, der Mystiker : 5. 155 f.
Eduard I. II. K. v. Engl.: 174.
— III.: 68. n. 3. 160. n.3. 161. 176 ff.
Egidius Spiritalis de Perusio : 43-49

216. n. 1.221.
England: 46.63. 67 f. 137. 153. 169.

172 f. 203.

Engelbert v. Admont: 125.
Eugen III. P.: 207.

Ferrara: 77.

Florenz: 224.

Franken : 87. n. 2.

Frankenreich : 100. 102.

Frankfurt a. M.: 87. 98. 109. 119.

133. 153. 159. 161 f. 164. 166. 218.
Frankreich : 46. 63. 65. 67. 69. 86. 87.

89. 127. 137. 146. 161. 185. 203. 210f.

213.225.247. Königskrönung: 63.
Franz v. Ascoli O. M. : 152. n. 156.

165. 222.
Franciscus de Mayronis O. M.: 256.

— Toti v. Perugia O. M.: 30.33-37.
232-234.

Friedrich I. Kaiser: 214.

— II. Kaiser: 48.75.88.212.219.

— Kaiser-Friedrichsage : 132.

— der Schöne : 77. n. 1.

— II., K. v. Sizilien: 194 f.

— B. v. Regensburg: 128. n. 4. 129.

Galeazzo Visconti v. Mailand: 13.

43. 196.
Uandia, Italien. Commune : 15.
Gaskogner im Kardinalskolleg: 66.
Geldern, Haupstadt der Grafschaft

G.: 4.8.
Geraldus de Monte Maiori : 200.

— OdonisO. M.: 151. 153. 157.222.
249.

Germanen : 102.
Ghibellinen : 46. 47. 134. 224.
Gothen : 203.
Gratian : 208.
Gravina, Bist. : 30.
Gregor III. P. : 101.

— VII.: 46.

Griechen, Griechenland : 83. 90. 100.

101 f. 202.
Guelfen: 43. 134.224.
Guido de Baysio, archidiaconus

Bononiensis, Kanonist : 43. 47.

216 u.n.

588

Guilielmus de Amidanis, episc. Cre-
monensis, Ord. Erem. Aug. : 3.
13 ff. 22.24.37.50.53.55.

— de Centuaria : 13.

— Durantis d. Ae.: 216.

- D. d. J. episc. Meldensis : 2. n.3.

— v. Monte Lauduno : 213. 215. n. 6.

Hameln : 51.

Heinrich III. Kaiser: 206.

— IV.: 46.48.

— VI.: 219.

— VII. : 48. 67. 88. 91. 96. 104. 125.
133.138.214.216.220.

— v. Niederbayern. S. Ludw. IV.:
76. 77.n.l.

— v. Borkhusen: 51.234.236.

— v. Cremona: 45.221.

— v. Mügeln: 129. n.3.

— v. Thalheim: 156.165.222.
Hermann von Schildesche: 13.50-

60.81.93. 135. n. 234-236.
Hervaeus Natalis : 225. n.l.
Hervord: 51. u. n. 2. 53. 234 f.
Hostiensis, Heinrich von Segusio,

Cardinalis Hostiensis, Kanonist:

44.46. 108. 115. 136.216.
Hugo v. St. Viktor: 16.
Huguccio v. Pisa, Glossator: 46. 47 f.

116.215. 217.219.
Huy, Diöz. Lüttich: 60.61.

Innocenz III.: 46.98. 107. 124. 127.
158.174.215.216.221.

— IV.: 117.216.

— VI.: 96.

Isidor v. Sevilla : 134.

Italien: 40. 42 f. 70. 102. 108. 110 f.

125. 126. 158 f. 179. 185.213.224.
Ivo von Chartres : 209.

Jakob II. K. v. Aragon : 194.
Jacobus a Furno (sp. Benedikt XII):
2. n.3. 156.

— Gaetani, Kardinal : 69.

— de Marchia : 181.

Jacobus de Viterbo. O. E.A. : 45.
Joachim v. Fiore : 157.
Johannes XII. Papst : 136

— XXII. : 2. u. n. 3. 6 f. 14. 16. 18. 22.
28 f. 30 f. 32. 34 ff. 38. 44. 48. 53.
57 f. 64. 67. 68 f. 71 ff. 122. 126. 129.
132. 137. n.3. 138. 149 ff. 152. 159.
163. 167. 172. 174. 177. 182. 188.

201. 207 ff. 220 f. 224. 230. 248 f.
256.

Johann, K. v. Böhmen : 14.

Johannes v. Durazzo-Gravina : 67.

Johann ohne Land, K. v. Engl. 46.
174.

Johannes Andreae : 213.216. n.

Johann v Buch: 218. n. 4.

Johannes Cabassole, magister ra-
tionalis am Hofe d. Kgs. v. Nea-
pel : 37 f.

— Calderinus : 213.

— Faventinus: 216 n. 219.
Johann von Fischek : 50.
Johannes Gaetani, Kardinaldiakon

v. St. Theodor, Legat d. Papstes

in Italien: 29.30.67.
Johann v. Jandun : 1. 24. 28. 35. 76.

77.88.131.
Johannes de Piscibus : 82. 94. u.

Nachtrag.

— Teutonicus, Kanonist : 44. 46. 48.
116. 166. n. 215. 219.

Johann v. Winterthur: 132.
Jordan v. Osnabrück : 101.
Juden: 64. 86. u.n. 1. 87. 134. 200.

202. 204. 205 f.

Kaiserslautern , Praemonstraten-

serkl.: 229 f. Pröpste: Hugo, Peter,

Johann.
Karl d Gr.: 46.68.74.100.101.102.

105. 110 ff. 115. 124.
IV. Kaiser: 14. 95. 98. 108. 118.

129 f. 131. 132f. 137. 138f. 179. 181.

182 n. 1.186.

— I. v. Anjou, K. v. Neapel : 48.

— II. K. v. Neapel : 38.
Karmelitenorden : 3 f. 5 f. 213.

589

Kastilien : 202. 206.

Köln : 3 ff. 156. — Kloster St. Mariae

de Monte Carmeli : 3 f.
Konradin von Hohenstaufen : 88.
Konrad v. Megenberg: 79-140. 153.

160 n. 2. 161. 197. 212. 213. 217. 224.

225. 236 ff.
Konstantin d. Gr. 42. 95. Schenkung :

26.49.56.64. 116 ff. 214 f.
Kurie: 4. 5 f. 13. 28. 37. 43. 61. 79 f.

90.94.96.98. 127. 138. 182. 185. 197

200.

Lahnstein, Kurverein v. : 133. 140.
Lambert Guerrici v. Huy : 60-70.

80.81 n. 1.137 n. 3. 213. 220. 224.
Landulf v, Colonna, Kanonikus v.

Chartres: 100. u. n. 2. 125. 191.

197.207-210.225.
Laurentius v. Arezzo : 223 n. 1.
Leo III. Papst: 100.110.111.
Leonore de Guzman : 205.
Lissabon : 199.

Lombardei : 29. 42. 46. 77. 134.
Lombarden : 87. 101.
Lothar I. Kaiser : 111.
Ludwig (d. Fromme): 111.
— IV. d. Bayer: 1.24.28.31 f. 34 ff.

40. 44. 51. 62. 65. 66. 70 ff. 88 f. 96.

123. 131 f. 138 f. 149. 152 ff. 160.

169. 179 f. 186. 207. 211. 216. 220.

224. 246 ff.
Lüttich: 60 f.

Lull, Ramon: 191 ff. 195.213.
Lupoid v. Bebenburg: 52. 83. 95 f.

97 ff. 101 ff.-127. 140. 159. 166. 212.

213. 217. 236 ff.

Mailand: 44.77.159.
Main : 86. 87.
Malandrinen : 137.
Manfred, K. v. Sizilien : 48.
Margarete, Kaiserin : 90.

- Maultasch : 246.
Maria. K. v. Kastilien : 205.
Marokko: 203

Marsilius von Padua : 1.6. 24. 28 f.

35. 54. 62 f. 76 u. n.l. 77. 88. 94.

101. 124. 125. 131. 141.148L 188.

198. 199. 201. 207. 211. n. 1.213.

216. 220. 222. 224. 230. 250. 254.
Matteo Visconti: 73.
Mauren: 200. 203. cf. Sarazenen.
Michael v. Caesena: 28.64. 150 n.3.

152 n. 157. u.n. 3. 159. 163. 164 f.

222. 230. 243.
Minoritenorden : 29. 149. 155 f. 159.

164 f. 178. 182.213.231.
Montfort, Burg i. d. Pfalz : 229.
Monza : 108.
München : 164.
Muhammed : 200.

Napoleon Orsini, Kardinal: 69.

Neapel : 30. 70. 86.

Neithard v. Reuenthal : 129 u. n.l.

Nicaea, Konzil : 101.

Nikolaus, HL: 92 f.

— III. P. : 36.77.154.

— O. P. Generalvikar : 156.

— de Annesiaco O. P. : 7.

— Minorita, Chron.: 159. 162 f. 222
Nogaret : 195.

Novara : 14.
Nürnberg : 96. 130.

Occam: 39. 80. 83. 94. 98. HO. 113.

114 f. 119. 120. 123. 126. 128-189.

bes. 141 ff. 198. 208. 212.217.220.

222. 223 f. 242. 246 f. 248 f.
Oldradus de Ponte Laudensi : 36

n. 3. 214. 216 u.n. 218 n. 4. 220.

224.
Olivi. Petrus Johannis : 155.192 f

155.
Opicinus de Canistris (Opicius, Opi-

anus; Optimus de Cavistris, Ca-

nisteriis, Cavisiis) : 37-43. 75. 76

n. 1.80. 165.213.
Otto I. Kaiser : 32. 34. 136.

— IV. Kaiser: 104.

— v. Freising: 154.

590

Paris, Stadt u. Universität: 3 f. 13.
50. 53. 91. 93. 151. 194 f. 211.213.
Augustinerkl. : 13.

Pavia : 37. 42. Augustinerkl. St. Pe-
trus in celo aureo : 14.

Perugia : 29. 43.

Peter, K. v. Aragonien : 46.

Petrus Bertrandi : 225 n. 1.

— v. Corvara, Gegenpapst: 35.43. 67.
Peter Dubois : 219

— von Montfort, Prior von Kaisers-
lautern 3. 22-27. 221 . 229-232.

Petrus de Palude : 10 n.2.225n. 1.

— de Prato, Kardinal: 230 f. u. n.
Pfalzgrafschaft a. Rh. : 77.
Philastrius : 198.

Philipp II. K. v. Frankr.: 209.

— IV. der Schöne : 125. 190. 195. 212.
V. K. v. Frankr. : 68.

Pisa : 161.

Portugal: 193 f. 202. 205.

Prämonstratenser : 213.

Rainald I, Graf v. Geldern: 3. - II.: 5.

Reims, Erzbist.: 63.111.

Rense : 83. 84. 93. 109. 133. 140. 153.

159.161 f. 166.218.
Rhein : 86.

Richard von Cornwall, König : 218.
Robert d. Weise, K. v. Neapel : 38.

67 f. 78. 89. 193.206.256.
Rom: 28 f. 32. 35. 37. 42. 48. 64 f. 67.

77.89f. 166.200.215. 216.224. röm.

Senat u. Volk : 35. 36. 42. 49. 65.

66. 161. Peterskirche : 68.
Rudolf v. Habsburg, deutsch. König :

125.218.

— I. Kurf. v. Sachsen : 134. 140.
Rufinus: 215.217.

Oachsen : 51.

Sachsenspiegel : 218 n.4.

Salado, Fluß : 202.

Sancia, Gemahlin K. Roberts v. N. :

157 n. 2. 249.
Sancho IV. K. v. Kastilien : 203.

Sarazenen : 46. 64. 200. 202. 205 f.

Sarno, Bist. : 30.

Schildesche, Ort bei Bielefeld ; 50.

Schweiz : 96.

Silves, Bist, in Portugal : 198.

Sizilien : 63.

Soissons : 63.

Spanien : 46. 63. 67 f. 197. 199 f. 203.

205 f. 224.
Speier, Bist. : 231.
Statius, Achilles : 15.
Stephan II. Papst: 100.111.

— IV. P.: 111.

Sybert von Beek : 3 ff. 15. 21. 24.

53.81.156.221.
Sylvester I P.: 117.

T ankred, Glossator : 47.

Theodoret: 198.

Thomas v. Aquino : 190.202.254.

— de Anglia O.P. : 249.

— Scotus Avrianus, span. Sektirer:
200 f.

Thüringen : 51.

Tolomeo von Lucca: 39. 100 n. 2.

125.
Toskana: 29 f.
Trient : 77.
Trier : 3.

Ubertino v. Casale : 195.
Ubertus de Lampugnano : 219 n. 1.

V alenciennes : 5.
Vienne, Konzil v. : 193.
Vincenz v. Beauvais: 216 n. 219.
Visconti : 44. 73. 214. vgl. Galeazzo,
Matteo.

Wikleff: 141.
Worms Bist. : 231.
Würzburg : 52.

— Bisch. Otto v. W. : 52.

Zenzelin, Kanonist: 138.213.
Zürich : 96.

II. Namen- und Sachregister
zu Teil II.

a) Namenregister.

Abra: 232. 233. 234. 235. 236. 237.

238. 239. 240. 241. 242. 243. 244.

245. 246. 247.
Acerrae : 559
Achatius papa : 554.
Adrianus I. papa: 251. 253. 258 259.

269. 276. — II. papa: 25/. 374. —
III. papa: 11. 109. 121.

Aegidius Romanus : 18. 107.

Africa : 313. 515.

Agareni: 515.

Alani: 266. 268. 311. 340.

Albanensis cardinalis episc. : 373.

Albertus, rex Romanorum: 285. 286.

287.
Albertus, dux Austriae : 391.
Alemannia, ecclesia (Allegorie) :

192 ff. — regnum: 4.24.112.171.

204. 205. 214. 215. 216. 217. 224.

225. 226. 227. 228. 230. 251. 262.

270. 272. 273. 348. 351. 359. 360.
407. 428. 542. 543.— rex A.: 272.
— inferior provincia fratrum de
Carmelo : 4.

Alexander Magnus : 29. 517. 522.

523.
Alexander III. papa : 71. 77. 324.
424. - A. IV. papa: 402.
AlfonsusXI., rexHispaniae: 514.519.
Alfonsus Giraldi de Monte : 509.
Algarbia : 529.
Alvarus Pelagius, episc. Silvensis :

491. 501. 514. 515. 517. 5 IS.
Amalricus de Bene : 191.

Ambrosius: 5. 11. 28. 30. 34. 36. 37.

38. 62. 69. 139. 331. 332. 393. 410

423. 426. 436. 458. 465. 533. 557.
Anastasius II. papa: 134. 145. 350.

552. 554.
Anglia regnum: 109. 158. 159. 166.

352. 359. 365. 381. 386. 416. 432.

440 f. 445 f. 450 f. — reges Anglie :

109. 509. 517. — ecclesia Angli-

cana: 445. 446. 447. 449. 451.
Anseimus, beatus : 422.
Antiochena ecclesia : 97.
Antiochus rex : 544.
Antisiodorensis pagus : 270.
Apulia : 357.

Aquilegiensis marchia : 273.
Aquisgranum : 269. 270. 273. 302.

303. 309.
Aquitania 264. 267. 269. 271.
Arabes : 515.

Arablayo, cardinalis : 154.
Aragonia : 159. 166.
Arelatense regnum: 303.
Aristoteles (philosophus) : 24. 34.

41. 43. 47. 53. 54. 55. 59. 60. 121.

146. 169. 209. 234. 235. 252. 253.

282. 312. 316. 334. 342. 3(55. 367.

444 n. 462. 485 n. 500. 523.
Arnaldus de Virdello : 188.
Arnulfus rex : 272.
Arosiensis episcopus : 559.
Artaxerxes : 10.
Asia : 266.
Assasini : 352. 381.

592

Astulfus rex : 25G. 277.

Asturia : 516.

Athanasius: 17 L. 350. 454. 503.

Athenor: 266. 267.

Augustinus: 5. 10. 16. 30. 39. 40.

52. 60. 65. 66. 67. 68. 71. 125. 132.

139 141. 143. 145. 149. 150. 170.

173. 182. 193 n. 315. 325. 331.338.

344 355. 380. 384. 386. 389. 393.

391. 398. 418. 419. 421. 422. 423.

426. 440. 457. 464. 465. 468. 476.

477. 485 f. 488 f. 499. 505. 527 533.

553. 557.
Augustinus Triumphus de Ancona :

481 490.
Aurilianum : 267.
Austria: 542.
Avenio: 162. 166. 229. 245. 357 f.

3 dl. 399. 454 f. 470. 472. 475. 477.

559. 560. — conventus fr. minor.:

559. — monasterium fratrum here-

mitarum S. Augustini : 166.
Averroes : 49. 234.
Aycardus (Eckhardt): 407. 408.
Antiochia : 162.

Balduinus archiepisc. Trever.: 363.

390.
Bavari : 262.

Bawaria : 267. 269. 270. rex B : 272 f.
Baetica provincia : 514.
Beda: 26 423. 520.

elgica : 271.
Benedictus XII. papa : 56. 189. 234.

246. 247. 403-405. 408. 409. 412-

413. 415. 416. 431. 533. 555 f. 560'

561.
Berengarius rex : 265. 273.
Bernardus Compostellanus, Hispa-

nus: 255. 293. 294. 311.
Bernhardus Clarevallensis: 20. 47.

50. 55. 62. 63. 120. 121. 138. 140.

170. 234. 256. 282. 285. 289 n. 308.

316. 325. 326. 327. 332. 333. 340.

312. 344. 418. 4 19. 423. 436. 439.

457. 462. 463. 499. 527. 534 n.

Bertha regina : 261.

Bohemia: 264. 270. 272. 346. 347.

357. 358. 359.
Bonaventura : 50.
Bonifacius IV. papa: 275. — B. VIII.

56. 109. 174. 285. 286. 476. 505.

506.
Bonizo : 255 n.
Bononiensis archidiaconus: v. Guido

de Baysio.
Britannia: 269. 270.
Burgundiones: 262. 270. 303.
ßyzantium : 312.

Uaesaraugustanus episcopus: 159.
Cameracum : 267.

Cantuariensis archiepiscopus : 159.
Carinthia: 272.

Caritate, N de : 559.
Carpentoratum : 163.
Castellae rex: 306. 515 f. 527.
Caturcum : 406.
Chalcedonense concilium : 73.
Chrysostomus, Crisostomus : 39 f.

65 f. 150. 325. 343. 419. 422 f.

426. 436. 464. 509.
Cicero: 45. 48. 53. 60. 189 n. 444 n.

530.
Cilicia : 59.
Cistercienses : 404.
Clemens papa I: 457. — IV.: 121.

— V. 109. 113 285. 287. 357. —

VI.: 42. 302. 303. 346 f. 348 f. 351

-356. 359 f. 364 f. 371. 380 f. 383.

S87.
Cluniacensis abbas : 237.
Colonia Agrippina : 267. — Colo-

niensis archiepiscopus: 206. 212.

264. 274. 302. 408.
Confluentia : 359.
Conradinus, Corradinus de Svevia :

121. 251. 272.
Conradus rex (rede Philippus)

82.
Conradus, scriptor : 562.

593

Constantinopolitanum imperium :
259. 269. 275 f. 279 f. 312. 429. v.
Roma.

Constantinus Magnus imp.: 11.12.
34. 127. 250. 269. 312. 316 f. 367.
428. 431. 505. 515. 517. 545. 547.
— donatio, Privilegium Constan-
tini: 6. 7. 20. 106. 126. 128. 138 ff.
160. 161. 312 ff. 316 ff. 319 ff. 430
441 f. 449. 477. 505. 520. 545. —
Constantinus V. imp.: 275. 276.—
VI. imp. 276.

Cya, fluvius : 199. 211.

Cyprianus: 52. 60. 71. 289.

Cyrillus : 36.

Cyrus: 29.

Damascus : 511.

Damasus papa : 454. 485.

Darius: 29. 58.

Desiderius rex : 109. 121. 257. 259.

269.
Dionysius Areopagita : 27. 115. 126.

132. 486.
Donatistae : 141.
Donatus: 310. 338.
üüringi : 262. 267. 268. 272.

Eduardus III. rex Angliae : 359.

386. 432.
Egislus de Dacia : 559.
Eneas : 266.
Eugenius III. papa : 50. 55. 62. 120.

138. 282. 285. 317. 325. 326. 327.

331. 333. 342. 344. 418.
Eusebius: 256. 258. 261. 266. 268.

270. 274. 275. 280. 309. 350.

Faramundus, filius Marcomedis
267. 268.

F^ernandus III. rex: 516.
Flandrensis guerra: 166.
Focas (Phokas) imp.: 275.
Fontanitli (Fontanetam) : 270

Scholz, T« xl e.

Franci: 204 f. 251 f. 255 f. 262 f.

267 f. 274. 276. 278. 295. 305. 310.
311. 347. 429. — Francigenae: 106.
261. — Francus: 260. — Franco-
rum reges: 106 109. 158. 166.
169. 198 n. 256. 257 f. 260 ff. 264 f

268 f. 273 ff. 289. 303. 360. 380.
472. 509. 517. 519. 548.

Francia regnum : 159. 163. 261. 263.

264 ff. 269. 272. 276. 306. 308. 313.

352. 358. 381. 416. 472. 559.
Franciscus beatus: 44. 49.406.453.
Franckenfurt: 305. 357. 359. 361.

385. 417.
Fridericus, Federicus imp. II : 121.

251. 517. 547. lex Friderici imp.

I.: 505.
Fridericus episcopus Ratisponensis :

346.
Frisones : 262. 269. 272.
Fulgencius : 366.

Gades: 189.

Galeateus (Visconti) : 175.

Galenus: 525.

Galla Vercellensis episc. card.: 109.

Galli: 262. 264. 267 f. 270 f. 280.

313. — Gallici : 83.
Gaufridus Anglicus poeta: 106 n.
Gelfi : 368.
Geraldus Odonis, O. M. minister

gen.: 397. 406. 408. 558 f.
Geraldus de Colimbria Portugalen-

sis : 512. 559.
Germania regnum, populus: 83. 174.

188. 191. 197. 201. 204f. 208. 211ff.

216. 230. 251 f. 255 f. 258. 260 f.

263 ff. 267-276. 278. 283. 295 f.

299. 301. 303 ff. 311. 347. 412. 428.

reges G. : 269. 271 f. 273. princi-

pes: 273. 274. 296.
Germanicus : 260.
Ghibellina pars: 111. 368.
Gotfredus Viterbiensis : 260. 261 f.

2ii8. 270. 27-1 f. 280. 304.
Gothi: 277. reges G. : 515. rex üui-

si^otorum : 511.

594

Graecia: 83. 174. 208. 252. 255 f.

258. 260. 265. 269. 274 ff . 280.

283. 347. 412. 428. 500.
Gregorius I. Magnus papa. : 11. 46.

49. 57. 59. 95. 149 f. 170. 385. 422.

436. 443. 469 ff. 536. 547. — III.

p. : 275. 280. — VII. : 108. 114.
Gualterus de Castilione : 523 u. n.
Guido de Baysio, archidiaconus

Bononiensis: 10. 111. 255 ff . 372.

505 n.
Guilhelmina haeretica : 175.
Guilelmus de S. Amore : 47.
Guilelmus Duranti : 319 n.
Gwiso gastaldus : 267.

Helena imperatrix ; 269.
Henricus, Heynricus I. rex : 108 214.

235. 236 n. 272. - II. imp 547.

— III. imp. : 108. — IV. imp. : 108.

120. - VII. imp.: 251. 285. 357 f

361. 382ff. — Henricus fraterOtto-

nis I. : 273 f. — II. rex Angine :

109.
Henricus de Segusio, card. Hostien-

sis: 109. 111. 153. 253. 285. 288.

291. 301. 303. 305 ff. 308. 310.

319 f. 354. 373. 428.
Heraklius, filius Cosroe : 515. 547.
Herbipolis: 262.
Hermenegild, Hermigelus, filius Leo-

vigild regis : 516.
Hieronymus beatus (Ieronymus): 5.

48. 70. 384. 398. 436. 454. 547.
Hildericus rex : 268. 289.
Hippocrates, Ypocrates : 525.
Hispania (Yspania): 83. 109. 159.

166. 313. 501 f. 507. 509. 515. 517 f.

521 f. 523 f. reges: 109.
Homerus : 533.
Horatius : 53.
Hugo, praepositus monasterii Lu-

trensis : 43.
Hugo de S. Victore: 17. 20. 23. 336.

427.
Huguccio de Pisa: 111. 114. 291 n.

311. 372. 503.

Hunni : 269.

Hylarius: 65. 66. 134. 263.350.

lacobus Viterbiensis (Capocci), O.

E. A. : 18.
Ildebrando, marchio Estensis: 178.
Ingelnheim : 260 f.
Innocentius III. : 71. 108. 285. 412.

428 f. 435. — I. IV.: 293 f. 320.
Iohannes XII. papa : 74. 350. 378.

— I. XXII. : 16. 85. 87. 104. 154.

156. 161. 163. 169. 234. 340. 346.

352 f. 382. 387. 396 ff. 399. 401.

402 — 409. 412 f. 416. 430. 549.

559 ff.

— rex Angliae : 109.

— dux Carinthiae: 543.

— Andreae : 50. 110. 313.

— Beleth, canonista : 51.

— Cabassole : 89.

— de Columna : 43.

— de Ianduno: 84. 183 f. 364.

— de Piscibus, clericus papae: 189.
247.

— Saresberiensis : 518.

— Teutonicus, glossator : 111. 114.
115. 153. 291 n. 311. 313.

Irena (Hyrena) imperatrix :276.

Irmengarda : 270.

Isidorus, Ysidorus, Hispal.: 4. 12.

363. 365 f. 368. 385. 503. 516.

520.
Ismaelitae, Ysmaelitae : 515.
Italia (Ytalia): 257. 259. 265 f. 271 ff.

273. 276. 280. 297. 298 f. 301. 304.

309. 312 f. 317. 413.
Iudaei: 162. 253. 288. 518. 521.523.

Hebraei: 199. 211.
Iulianus Apostata : 143. 410. 429.

517. 547.
Iustinianus imp. : 313. 547.
Iuvenalis : 45.
Ivo, episc. Carnotensis : 535.

Karolomannus filius Pippini regis :
256. 258. — K. filius Ludwici re-

595

gis Teutonici : 264. — K. rex Ba-
warie filius Ludovici regis Teu-
tonici: 271. 272.
Karolus Martellus : 276. 277.

— Magnus: 11. 12. 77. 166. 252.
256. 258 f. 260. 263 ff. 268 f. 272.
274 — 280. 289. 295 f. 304-312.
428. 517. 547. — K. II. (Calvus)
imp. rex Galliae : 271. 272.

- III. imp.: 264. 271. 272. -
IV. imperator : 249. 252. 256 f.
261. 268. 270. 301—303. 346 f.
356-361. 383.

Latini : 501. 510.

Laurentius glossator: 153. 505.

Leander archiepisc. Hispal. : 516.

Leo I. Magnus papa : 77. 350. 394.
423. 454. 458. 465. — L. III. papa:
257-259. 275 f. 280. 308.

Leo imp.: 256. 276.

Leodiensis diocesis : 154.

Liger fluvius : 267.

Lombardi : v. vulpes. — reges L. :
257. 259. 269. 368.

Longobardia : 99. 109 f.

Lonstain (Lahnstein) super Renum :
361. 390.

Lotharius I. imp. : 264. 270. 271. 303.
309.

Lucanus : 52. 60.

Lucenburg, comes de: 357. 358.

Lucifer : 514. 550.

Ludovicus I. imp.: 11. 12. 80. 264.
269. 309. L. rex Germaniae, filius
L. I. : 264. 270. 271. — L. rex
orientalis: 264. 272. — L. III. filius
Arnulfi, imp.: 265. 272. 273.
— IV. imp. Bavarus, Baurus, Ba-
vosus: 64. 69-72. 74. 76 f. 84.
87. 154. 156. 162. 171. 174—178.
181 f. 184. 186. 199. 211 214. 216f.
220 — 223. 225 — 228. 251. 260.
2631 270 f. 301—303. 322. 340.
352. 358 f. 385-387. 409. 412,
117. 131. 175 f. 542. 546 f. — pro-

curatores L. : 176. nuncius lit-

terae L. : 165 f.
Lugdunense concilium : 544.
Lupoldus Bebenburgensis: 251. 256ff.

Macarius S. : 49.

Machometus : 493. 499. 510 f. 515.

Macrobius : 46. 49.

Maguntina civitas : 260. 262. 264.

274. — M. archiepisc: 206. 212.

361. 390.
Malandrini : 352. 381.
Manfredus rex : 121. 175.
Manichaeus : 143. 505.
Marcellinus papa: 73. 80. 134. 145.

371.
Marcialis: 73.
Marcianus : 11.

Marcomedes, filius Athenoris: 267.
Marsilius de Padua : 84. 183 f. 218.

364. 479 n. 512 f.
Martinus Oppaviensis, Chron.: 162.

177 n. 256 f. 272. 274 f. 280. 308.
Matthaeus de Aquasparta, O. M.

card.: 114.
Matthaeus de Vicecomitibus : 175.
Mauri : 515.
Mauritius imp.: 57.
Maxentius: 51 5.
Mediolanum; 112. 183. 302.
Meotydae paludes : 266. 268.
Merovaeus, Merovingi : 268.
Michael de Cesena, O. M. minister

gen. : 401 n. 413. 540. 546. 549.
Michaelitae : 546. 549.
Modicensis villa (Monza) : 302.

304.
Mogonus fluvius: 199. 211.
Moravia : 264. 270. 272.
Mosa fluvius: 270 f.

Nicaenum concilium: 276. 429.
Nicolaus S. : 239. 240 — 243. -

N. III. papa: 67. 69. 87. 185. 375.

402. 405. Ion.

596

Nicolaus Minorita : 396 n. 397 n.

404 n.
Nurimberga : 347.
Nythardus (von Reuenthal) : 346.

Occam, Guilelmus, O. M. : 324 n.

341 n. 342 n. 346 ff. 363 ff. 385.

390 ff. 396 f. 453. 546. 549.
Oliverius palatinus : 166.
Opizo Ferrariensis marchio: 178.
Origenes: 9. 10. 65 f. 250. 464.
Otto I. imp.: 11. 74. 77. 80. 87.

260. 265. 272 ff 303. 307. 350.

378. — O. II. imp. 274.— O. III.:

274. — O. IV.: 285. 517. 547.
Otto Frisingensis episc. : 428.
Ovidius Naso : 43 f. 52. 252 n.

Palatinatus Rheni : 185. 264.
Pannonia: 264. 266. 269 f. 272.

280.
Papia civitas : 257. 269. 273. 369.

503.
Parisius: 204. 229. 234. 360. 397.

484. 559 f.
Pelagia S. : 454.
Penestrinus episc. : 62.
Petrus Blesensis : 54.
Petrus de Corvaria antipapa : 84.

86. 543.
Petrus Lombardus: 50. 53. 67.370.

487. 512.
Petrus Iohannis Olivi : 485.
Philippus II. rex Francor. : 535. —

Ph. VI. : 198.
Pipinus (pater Karoli M.): 166.256.

258 f. 268. 276 f. 289. — P. rex

Aquitaniae, filius Ludovici Pii :

270. P. (filius praecedentis) : 270.

271.
Plato: 46. 533.

Portugalia: 504. reges: 516. :>21.
Priamus : 266 f.
Priscianus : 310.
Pythagoras : 45.

Rabanus: 66.

Ratisponensis ecclesia, canonicus :

249. 345-347.
Raymundus de Pennaforte: 369.

429.
Remi, Remensis archiepisc: 159.

267. 309.
Remigius : 421 f.

Rense, Reyns villa: 305. 362. 390.
Renus f luvius : 199. 262. 267. 270 f.

361 f. 390.
Retia: 270.
Reynaldus Ferrariensis marchio :

178.
Riccardus I. rex Angliae : 109. —

R. (Reccared I) rex Wisigotorum :

516.
Robertus, rex Jerusalem et Siciliae:

121. 159. 166. 186. 198 n. 357.382.

559.
Rodanus fluvius : 357. 360.
Rolandus palatinus: 166.
Roma urbs: 97. 161. 165. 167. 185.

218. 220. 267. 313. 317. 350. 472.

506. R. nova et vetus : 312. R.

senior : 108. caput mundi : 429.

— ecclesia S. Petri in urbe : 166.

v. ecclesia.
Romani : 163. 317. 415 ff.
Rudolfus (I.), dux Saxoniae : 363.

390.

Salagastus gastaldus : 267.
Sancia regina : 559.
Sancius (Sancho II) : 517.
Saraceni: 110.114. 161 f. 510 f. 520.

527.
Saxones : 260. 262. 269. 272 ff. 363.

390.
Seneca : 189. 381. 527.
Senensis civitas: 351.
Silvester I. papa : 35. 312.314.317.

430. 505.
Sisibutus rex : 516.
Sixtus papa : 73.
Spirensis diocesis : 54. 61.

597

Stephanus II. papa : 256—259. 276.

308. — St. IV. : 309.
Suessionensis episcopus : 159. 267.
Swevia: 272.
Sycambria : 266 f.
Symmachus papa : 73.
Symon (Sunno), Francus : 267.
Syria : 59.

T ancredus glossator : 114. 311.

340.
Tavira, civitas : 529.
Themistius: 292.

Theodericus Magnus rex : 11. 73.
Theodosius M.: 11. 73. 313. 536.
Theotonici : 197. 256. 259. 260. 267.
Toletanus archiepiscopus : 159. T.

concilium : 6.
Tholomeus (Ptolemaeus): 516.
Thomas (Becket) archiepiscopus :

104.
Thomas de Anglia, O. P. : 558.560.
Thomas de Aquino : 12. 252 n. 510.

517.
Thomas Scotus Avrianus : 499. 509.
Tiberius (Tiburcius) imp. : 410.
Ticinensis urbs : 99.
Tornacum villa : 267.
Totilas rex Wisigothorum : 517.

Treverensis archiepiscopus : 206.
212. 264. 267. 305. 359. 363. 390.
Triburium : 262.
Tridentum : 183.
Troiani : 261. 264. 266. 268.
Tuscia : 87. 351.

Ulixbona : 506.

Ulpianus : 261.

Urbanus II. papa: 42. 354. 562.

V alentinianus imp.: 11. 30.37.73.

266. 268.
Valerius Maximus: 117.
Vandalia : 516.

Vasconia : 269. 280. Vasci : 163.
Verona : 273.
Vienna, Wienna super Rodanum

357. 360.

NWaldenses : 506.
Wenzeslaus, S. : 2. 39. 298. 241.
Wormaciensis episcopatus : 54. 56.

Zacharias papa: 177. 289. 430.
Zenzelinus, canonista : 382.

b) Sach- und Wortregister.

3-bsolutio a poena et a culpa: 146 f.
advocatia Christi, domini: 249. 253.

254. — advocatus Christi, eccle-

siae : 254. 259. 295. 384. 513.
admissio ad regnum: 29!). 411. 473 f.

v. imperator, rex.
aequitas: 76. 253. 318. 320. 330.

332. 345. 423.
album praetoris : 174.
alcoranus : 510.
allegaciones : iuris a. : 6. 169. 170.

417. 431. 557. 561.
allegoria : 331. 426.

almadaus : 511.

amasiae (Clementis VI.) : 352.

amministratio : 291. 306. 316. v.

imperium, regnum.
anazades : 510.
angaria : 158.
anima : 52. 122. 124. 282. 407 f.

499. — a. rationalis: 253. 336.

344. 485. — v. visio beatifica.
anniversarius dies : 237.
annulae, ansulae : 510.
antichristus: 45. 16. sr>. 132.
antipapa : 154. 156. 157. 162. 163.

598

165. 167. 217. 218. v. Petrus de

Corbaria.
apostoli: 3. 12. 14. 16. 27 39. 57.

95. 96. 100. 103. 119. 134. 143.

145. 326 f. 333. 337. 345. 378. 388 f.

393. 405. 420 f. 456. 484. 488.

514.
appellatio : 80. 254. 279. 324. 340.

424. 452. 469. 557. 561.
approbatio: 80. 83. 93. 96. 171.

304. 334. 390. 469. — v. impera-

tor ; rex Romanorum.
aquila (Allegorie des Imperium):

197 ff. 205 ff. 208. 212. 213. 249.
arbitrium : 147. 416.
arioli : 509.
artes : 135. a. magicae : 482. 483.

493. 508. 509 ff. 516. 521. (a. no-

toria, nigromantica, auguria, sor-

tilegia, constellationes, geneses,

sompnia).
assumptio in regem : 285 ff.
astrologi: 483. 507. 516..
auctoritas: 5. 64. 76. 132. 142.

454 f. etc. v. racio ; scriptura

sacra ; ius.
auditor papae : 190.
augustus : 249. 251 f. 269. 330. 348.

370. 383. 384 f. 386. 390. 474. —

a. verus : 259. 298. 347 f. 371. 391.
v. imperator.

Dalivus : 14.

baptisma : 486. 510.

basilica : 4. 5. 6. 13. b. conditores :

6. v. ecclesia.
beatitudo : 135 f.
begardi : 508.
begginagium : 48.
bellum (guerra, prelium) : 19. 35.

381. 416. 477. 478. 515. 526. 527.

b. intestinum : 461. b. iustum, lici-
tum: 280. 432. 433, 440. 452. 518.
521. 528. _ guerra Flandrensis :
166.

beneficium : 6. 89. v. bona, tempo-
ralia. — b. imperiale: 6. b. ec-

clesiasticum : 161. 189. b. prin-
cipum : 442. 451. b. collatio : 168.
247. 284. b. expectatio : 168. b.
pluralitas : 244.

blasphemia : 3. 36. 118.

bocarii : 510.

bona (temporalia) : 5. 17. 21. 27.
34. 55. 66. 72. 108. 137. 520 f. —
b.ecclesiae: 4. 8. 22. 35. 84. 99.
138. 312. 410. 428. 432 ff. 440 ff.
448. 451. 477 ff. 508. 522 ff . b.
eccl.superhabundantia : 432. 441.
442. 444. 467. 477. quatuor por-
tiones b. eccl. : 5. 14. 61. 451 f.
— collatio b. : 4. 441 ff.— b.im-
perii: 21. 318 f. 413. 472. b.prin-
cipum : 136. b. censualia, em-
phyteotica, tributaria : 8. 81. b.
immobilia, mobilia : 47. 61. 92.
100. — b. defunctorum ; 507. —
b. privata : 137. 138. — b. fortune :
135 f. v. beneficium, census, le-
gata, temporalia, tributum.

bonum comune : 21. 56. 148. 169.
411 f. 436. 439. 442. 444. 447. 448.
460.473f.b.reipublicae: 136.

brachium saeculare : 131. 140.

burgenses : 199. 211. 236.

Caesar : 3. 9. 16. 38. 91. 208 ff. 213.

215. 258 f. 282. 346. 420. 423. 474.

v. augustus.
camera regis : 22. 35.
canones: 5. 9. 50. 118. 134. 169.

172. 183. 254. 278. 302. 313. 323.

360. 374. 443. 452. 467. 469. 506.

552. 558. 561. v. ius canonicum,
canonistae : 313.314.
casus reservati papae v. papa.
capella : 526. capellania : 507. 526.

capellanus papae: 189 f. 559.
capitulum ecclesiae : 7. 532.
caput ecclesie, c. mundi etc. v.

ecclesia, imperator, papa.
cardinales: 11. 23. 24. 25. 75. 81.

96. 120. 145. 161. 162. 163. 165.

190. 282. 293. 339. 346. 350. 374.

599

377 f. 381. 385. 405. 408. 544.

549. 553. c. episcopi : 373. — c.

familiae italicae : 163. — cardi-

nes : 206. 212. cardones : 163.

165. carpinales : 156. 157. 163.
Caritas : 52. 62. 66. 68. 90. 92. 105.

132. 133 149. 153. 161. 339. 422.

451. 486. 488 f. 516. 530. 539.
cathari : 514.
causae piae : 441. 477. subsidium

pro c.p. :477 f.
causa magisterii : 133.
causidicus : 405.
censura ecclesiastica : 13. 92. 98.

108. 140. 236. 285. 294. 334. 506.

v. 378 f. : correctio occulta et

manifesta.
census: 6. 8. 18. 21 f. 61. 98. 129.

478. c. fundales : 8. redditus cen-

sualis : 160.
cimeterium : 4. 5.
citarista : 528.
clavis. clavium potestas : 13. 133.

140. 142. 341. 380. 417. 437. 492.

544. v. iurisdictio ; potestas or-

dinis.
clerus, clericus: 5. 17. 25. 51. 103.

139. 219. 227. 367 ff. 378. 484. etc.

cl. Romanus: 74. 75. 350. v. po-

pulus ; cl. curiae Rom.: 189. cl.

de Avinione 357 ff . 444 ff. 491 ff .

clericus regis : 252. — cl. commu-

nitas : 82. cl. consensus : 72. v.

presbyter, prelatus, sacerdotes,

ecclesia.
collecta : 19.

collegium saeculare : 100. 301. 305.
collirium : 491. 503. 515.
comes : 38. 79.

commentator (= Averroes): 49.
communitas: 24. 26. 136. 16b. 439.

451. 467. 471.
commutatio : 315.
concilium: 11. 72. 73. 96. 99. 262.

275 f. 340. 371 ff. 377 f. 407. 440.

506. 544. 553. c. generale, univer-
sale : 50. 74 f. 144. 349. 398. 406.

434. 449. 507. 552. 557. c, parti-

culare : 74 ff. c. Toletanum : 6. c.

Viennense : 48. 357. 360.
conductus : 358.
confessio: 44. 54. 58. 61. 160. 290.

317. 528.
confirmatio : 25. 143. 144. 290. 304.

359. 378. 385. 505. 542. 549.
congregatio ecclesiae : 23. 77. 132.

c. humana : 253. c. scismaticorum:

134.
coniugium : 152.
coniunctio specialis inter papam et

imperatorem : 295. v. subiectio,

imperator.
consecratio papae v. papa.
consilium (evangelicum) : 50 ff. 53.

81. 330. 339. 345.
consistorium papae : 96. c. publi-
cum : 364. 397. 559.
constitutiones apostolicae, papae :

373. 403 ff. 406 f. 423. 440. 444 ff.

452. 459. 467. c. eccl.: 370 ff . 376.

379.
consuetudo: 8. 19. 71. 152. 158.

159. 160. 162. 249.279. 284. 303 f.

304 f. 307 f. 359 ff. 386. 411. 449.

451. 467. 473 f. 561. c. popularis:

309.
contemplatio : 65. 534. vita con-

templativa : 126.
continentia : 54. 457.
contributiones : 315.
conventus fratrum : 160. 232.
cordigeri: 218. 233.
cornioles : 510.
Corona ferrea : 185. c. imperii, im-

perialis : 298. 346. c. trina eccle-
siae: 191. 195.
creatura: 10. 24. 45. 8t. 119. 345.
crimen : 19. 142. 290. 428. er. pa-

ganitatis : 114.
eultus : 4. 5 f. 30. 33. 34. 35 f. c.
divinus: 138, 139. 140. 339. Hl.

456. 461.
curatus : 12.
curia Romana: 42. L62, L69. L89,

600

212. 228. 229. 245. 408. 510. 545.
c. Avinionensis : 559. c. saecu-
laris : 13. c. celestis : 13.

dos ecclesiae : 6. 19.
duellum : 525.

decimae: 4 ff. 19. 21. 31. 53. 61
137. 139. 160. 416. 477. 521.

decreta : 5. 7. 118. 218.

decretales epistolae : 5. 151. 374
506. etc. v. constitutiones.

decretista : 77. 80.

defensio ecclesie : 4. 19. 35. 38. 73
121. 138. 250. 254 f. 259. 275. 279
311. 332. 335. 347 f. 381. 516.518
520. — d. regni, imperii : 361. 444
446. 545. — d. patriae : 442. 444 f

demones : 481 ff. 483 ff. 489 f. 508
509.

determinatio, declaratio ecclesiae
14. 349. 353. 360. 396. 557. 561.

diadema cesareum : 83.

diocesis Spirensis, Wormatiensis :
54. 61. d. Leodiensis : 154.

disciplinae scholasticae : 189.

dispositio universi : 123.

dissimulatio : 14. 304.

diviciae: 65 ff. 389. 423. v. paupertas.

divinatores et sompniatores : 481 ff.
493. 508.

doctores : 19. 45. 50. 55. 65. 89.
101. 105. 106. 109. 112. 130. 134.
145. 219. 286. 314. 331. 373. 425.
470. 549. 558. 560.

dominium : 5. 14. 20. 80. 100. 110.
118. 13S. 139. 152. 253. 282. 312.
313. 316. 329 ff. 337. 344. 388.
399. 405. 418 ff. 425. 435 f 517.
549. d. Dei: 18. d. naturale: 20. d.
duplex Christi : 328. 421 ff. d.
plenum et totale : 20. 137. prima-
rium : 21. universale : 30. imme-
diatum : 19. altum : 14. maius :
127. potestativum et iurisdictio-
nale : 20. proprium : 47. fructi-
ferum : 20 f. — d. armorum : 249.
donatio: 6. 7. 20. 441. 442. 449.
477. donatio Constantini v. Con-
stantinus.

öcclesia, e. Dei: 4 ff. 17. 132. 254.
278. 283. 294. 301. 310. 317. 322.
327. 333. 347. 364. 366 ff. 391.
519. 541. — e. universalis, catho-
lica, generalis, apostolica: 17. 101.
103. 114. 130 ff. 133. 134. 191 ff.
206. 212. 332. 337. 366 ff . 408.
417. 434. 491. 548. 551. 552 f.
557 f. — protolex: 193. 199. 207.

— corpus Christi mysticum: 26.
59. 60. 122. 143 f. 428. 504. 506.

— e. militans: 55. 112. 328. 332.
347. 368 ff. 376. 426. — e. hereti-
corum. gentilium, Iudeorum : 368.

— e. Romana : 4. 12. 13. 17. 108.
129. 130. 143. 310. 322. 374. 386.
391. 478. 484. 506. — e. Avini-
onica : 454 ff. Hierosolymitana :
143. — e. caput: 3. 12. 16. 25.
77. 94. 107. 122. 131. 133. 141.
143. 275. 367. 376. 427. 504. fun-
damentum : 172 f. 332 f. — e. uni-
tas: 15. 131 ff. 141. 144. 147. 180.

370. 374 f. 391. — e. primitiva:
26. 46. 96. 100. 134. 161. 180. 337.

371. 400. 429. 512. decursus e. :
12. 337. — e. matrix : 54. 58. 61.
62. — e. cathedrales : 478 f. —
v. auctoritas, constituciones, de-
terminatio, libertas, advocatus,
defensio, bona, temporalia, iuris-
dictio, papa, potestas.

electio canonica : 114. 290 ff . 304.

475. 477 f. 520. 549. y. papa, im-

perator.
electores (principes) : 24. 71. 95.

218. 249. 264. 272. 274. 283. 286.

293. 296 f. 299. 300.307. 319.320.

322. 339. 357. 359. 361. 377. 386.

390. 429. 505. 542 f. 549 f. - col-

legium electorum : 301 f. — v.

imperator, imperium, papa.
elemosina: 53.100. 101. 164.487.

601

emptio : 20.

epieikeia: 146.

episcopus : 6. 27. 37. 55. 58. 61.

75. 82. 96. 107. 116. 143. 369. 381.

395. 466. 493. 504. 513. 514. 517.

etc. institutio, consecratio : 12.

99. 340. mutaciones e.: 384. e.

Italiae: 75.
errores: 3 ff . 16. 23. 33. 105 f. 130.

133. 188. 215. 480. 494 ff. e. —

üraecorum : 500 f. — e. iuris et

facti : 134. 145. v. heresis.
eucharistia : 54. 61. 140. 370.

487.
evangelium: 101. 134.151.281.335.

370. 408. 434 f. 550. 562. — re-

gula evangelii : 482. 484.
examen, examinatio : in curia (ti-

tuli promovendorum) : 246. — e.

personae electi in regem Rom. :

288 ff. 290. 292 ff. 297 ff . 299. v.

rex Romanorum. — e. clericorum :

290.
excommunicatio : 13. 80. 175 ff. 506.

e. magna : 13 f. 414.
exemptio: 55. 56 ff . 61. 253. 318.

442 ff. 469. 522.
exercitium armorum : 112. 120.
experientia: 49. 251.
expositio (interpretatio) s. scriptu-

rae: 101. 331. 484. 50s. legis:

441 f. 450. 467.

f acultates ecclesie : 30. 35.

fata : 507.

fatum : 507.

favor specialis ecclesie Romane :

294. 301. 309.
felicitas politica : 152. 376.
festum cathedracionis Petri : 97 f.

— corporis Christi : 85.
feudum : ius feudi 137. KU). 316.

— COllatio f.: 30(5. 339. 361.
fides: 17. 19. 93. 133. 137. 223 f.

Inf, ff. 482. 499. 503. 552. 558.
■".c.Off. - articuli fidei : 130. 132.
1 15. 407. 482 484. defensio f. :

516. v. defensio. — negocium f. :
73. questio f. : 407 ff. 468. 552 f.
557 f. 561. regula fidei: 398.

fiscus regis : 22.

forma pauperum (bei Pfründenver-
leihung) : 245.

fortuna : 492. 507.

fratres minores : 44. 47. 49. 53. 54.
56. 60. 62. 399. 454. 459 ff. 485.
512. 546. 559.

fundus ecclesie : 4. 5.

furtum : 9. 37.

gentes: 138. 143. 283.
gentiles: 101. 114. 138. 209. 303.
genus humanuni : 90. 186. caput g.

h. : 107. 112. congregation g. h.:

113. finis g. h. : 135.
geomanticus : 483.
gladius temporalis et spiritualis ;

25. 97. 98. 113. 206. 212. 282. 311.

319 f. 331 f. 512. gl. imperialis:

110. 347. gl. potestas : 106. 314.

318. 329. 518. Zweischwerterlehre:

25. 93. 97. 107. 119. 120. 174. 206.

210. 282. 321. 327 ff. 329. 331.

426. 439. 505. 506 ff. 544.
goliardi : 528.
gradus : 4 ff. 26. 453.
gratia : 5. 150. 380. gr. imperialis :

5. 318. gr. ecclesie : 6. gr. aposto-

lica : 55. 89. 300. gr. specialis :

304. 308. 3i7.
gratitudo (imperialis) : 315.

habitudo : 4. 60. 486.

heresis : 13. 50. 64. 175. 369 ff.

373 ff. 403. 406. 485 ff. 491 ff.

561 f.
hereticus: 3. 9. 12. 16. 29. 142. 2SS.

365 f. 368 f. 385. 103. 555 f. fau-

tor h.: 360. 408.
hierarchia : 114. 318.
homagium : 6. 136. 137. 160. 183.

310 f. 313. 317. 413.
humilitas: 337 f. 342 f. 392. 122.

602

leiunium : 151. 456 ff . 488. 525. 533.

immunitas : 33. 130. 370. i. genera-
lis : 443.

imperator : 3 f. 10. 12 ff. 16. 17.
20 ff. 29. 36 ff. 72 f. 77 ff. 85. 94.
99. 111. 139. 250. 254 f. 376. 427.
457. 468. 472 ff. 491. 541. — i.
Romanorum: 83. 208. 214. 250.
252 f. Romae (Romanorum) pro-
torex : 197. 206. 208. 210. 235. i.
latinus : 177. i. verus : 25. 72. 93.
107. 119. 177. 179. 255. 3 17. 323.
337. 359. 385. 409. 424. 427. 429 f.
473. i. perfectus : 390. — i. offi-
cium, proprietas : 254 f. 258. 275.
277. 288 ff. 357. — i. iurisdictio,
potestas: 13. 23 f. 92. 99. 100.
254. 286. 306. 3 LI. 323. 334. 337.
339. 343 f. 349. 377. 392 f. 474.
513. i. caput secundum universi:
291. dominus mundi 549 u. ö. Se-
renissimus : 289. serenitas : 335.
caput Romanorum : 416. christia-
nissimus : 429. defensor praeci-
puus ecclesie : 347. provisor uni-
versalis ecclesie Dei : 385. pro-
curator ecclesie Rom. : 255. (v.
advocatus). servus Dei : 35. ser-
vus, vassallus, feudatarius papae "•
27. 139. 310. 319. 513. vicarius
papae : 513. — coniunctio, respec-
tus, subiectio specialis i. et papae :
279. 295. 299. 473. (v. coniunc-
tio). institutor et iudex papae :
349 ff. 371 ff. 374 f. 377. 378. 414.
— i. pagani, infidelium : 10. 436.

imperätoris electio, institutio, desti-
tutio : 21. 70. 78. 80. 83. 95. 114.
151. 158. 218.274. 284 f. 286.299.
339. 386. 427. 429. 518. 549 f.
electio canonica : 341. idoneitas
electi : 288. (v. rex Romanorum),
i. unctio, consecratio, coronatio,
ordinatio: 159. 162. 185.257.273.
286 f. 297 f. 299. 302. 305 ff.
308 ff. 323 ff. 382. 391. 413. 427.
544. 548 f. promotio in i. : 287.

305 f. i. futurus : 287. nomen i. :
286. 305. 430.
imperium merum et mixtum : 158.

279. — i. immediatum summitatis:

280. v. dominium.

imperium (Romanorum) : 72. 78. 82.
91 f. 97. 99. 113. 130. 173 f. 201.
205 f. 221. 233. 249 ff. 253 ff. 298.
316 f. 368. 454. 472. 505. 517. 549.
i. verum : 255. 317. 410. i. spiri-
tuale : 90. 92. 94. 95. i. Christia-
num: 93. 251. i. ecclesiae Christi:
317. i. sacrum: 249. 252. 274. 283.
322. 345. 357. i. Orientale et occi-
dentale : 93. 128. 277. 312 f. i.
prioritas (resp. papatus) : 116.
128. 156. 180. 335 f. 472. 504. i.
potestas: 25. 29. 78 f. 115 etc.
278. 305 ff. 314 ff. 505. iura i. :
251. 318 f. 352. 356. 358 f. 475.
res i. v. bona, terrae i. : 79.
officiati i. : 249. 274. v. electores,
principes. — tyranni i. : 221. 224. —
populum i. representantes : 285.
299. 302. 318 f. 321. administratio
regni et i. : 286. 298. 542. — trans-
latio i. : 78. 82. 83. 96. 115. 177.
251 f. 255. 256 ff. 274. — 283. 284.
295 ff. 308 f. 310 ff. 317. 347.
412 f. 428 f. 543. — i. vacantia:
14. 19. 79. 97. 264. 274. 279. 295.
304. 339. 472. i. revolutum ad pa-
pam : 543. — v. regnum, rex
Romanorum, papa, iuramentum,
successio hereditaria.

incantatio, incantatores : 509.

indulgentia : 239 f. 524.

infernum : 52. incendia sempiter-
na : 1 55.

infideles: 17. 19. 110. 112. 316. 394.
465. 493. 510.

infulae imperiales: 308.

ingratitudo: 7. 149. 447. 543.

interdictum : 4(51.

invidia: 214. 376.

iocus: 189. 190. 204 f. ioculus : 252.
ioculatores : 528.

603

iudex ecclesiasticus : 13. 20. 73. etc.

281. 522. spiritualis: 98. i. saecu-

laris : 74. 79. 333. 438. 505 f. i .

delegatus : 469. i. Ordinarius : 283.

i. aequus : 289.
Judicium sanguinis: 13. 70. 179 etc.

i. Dei, ecclesiae temporale: 14.

76. 343. 372 f. 383 f. 452. 505 u.
ö. — citatio : 220. v. iurisdictio.

iuramentum : 310 ff. 353 ff. 478. i.

fidelitatis : 70. 96. 159. 160. 175.

306. 310ff. 321. 359. 382. 385.

461. v. homagium.
iurisdictio : 14. 20. 50. 77. 79. 105.

130. 254. 279. 291 f. 291. 311.

436. 491. 514. i. Dei : 133. spiri-
tualis : 135. 292. 334. i. tempora-

lis: 111. 118. 119. 133. 150. 306.

327 ff. coactiva : 393. ordinaria :

172. 178. plenaria: 106. 107. i.

unitas : 130 ff. — v. potestas.
iurisperiti : 347. iuristae : 7. 8. 145.
ius civile: 106. 117. 278. 298. 411.

i. saeculare, humanum: 6. 18. 318.

411. 427. 440.449. 450. 472. 477 f.

ius naturale: 126. 128. 139. 151.

253. 278. 281 ff. 409 f. 433. 446.

469. i. gentium : 138. 151. 152.

253. 298 f. 302. 315 f. 320. 411.

416. 473. — i. canonicum : 45. 50.

77. 106. 142. 147. 151. 291. 349.
356. 380. 411. 428. 473. 492. i. di-
vinum : 5. 18. 19. 33. 90. 99. 100.

135. 151. 281 f. 296. 302. 314.
315 ff. 334. 360. 403. 409 f. 411.
423. 433. 440. 446. 450. 469. 472 f.
477 f. 479. — i. patronatus : 6. i.
privilegiatum : 50. i. publicum :

136. 442 f. ius commune : 253. —
ius ad rem, i. in re : 145. 310. —
iuris rigor : 7. 300. 392. ius stric-
tum : 20. — y. lex.

iusticia: 18. 21. 43. 52. 55. 91. 92.
98. 118. 120. 169. 254. 281. 315.
403. 432. 452 ff. 469. 479. 504.
515. 521. 526 f. 538. 541. 543. 548.
550. i. Dei, divina: 150. 155. le-

galis : 125.' delegatio iusticiae
97. iusticiae : 161. 164.

labor: 22. 315.

laicus: 8. 12. 13. 17. 21. 48. 107.

L13. 139. 2.11. 219. 283. 321. b67 f.

376. 415. 437. 465 f. 492 f. 536.
laudes : 257.
lector : 130. 470.
legata: 507. 510.
legatus a latere : 159. 301. 309. -

legatio generalis : 439.
legislator : 59. 137. 300. 322. 549.
legistae : 137. 534 f.
legitimatio: 305. 429. 526.
lenocinium : 524.
lex, leges civiles, humanae: 60.

101. 118. 125 f. 138. 142. 151 f.

211. 235. 254. 279. 302. 315 ff.

327. 334. 429. 436. 441. 443. 467.

469. 474. 477. 535. — 1. christiana.

Dei, domini, graciae : 281. 332.

334. 408. 434. 456. 481. v. liber-

tas. v. testamentum. lex divini-

tatis: 115. 174. 427. 1. aequa : 208.

213. leges Karoli Magni : 261.

leges goliardicae (decretales): 151.

— legum praeceptor : 189.
libertas ecclesiae : 8. 26. 30. 31. 33.

92. 96. 99. 101. 135. 457. 476 f.

522. 526. 540. 1. Romana : 95. 1.

evangelica : 456. 457. 460. 465 f.

471. 478 f. lex libertatis : 410. 434.

Spiritus 1. : 59. 1. naturalis : 439.

libertates particulares : 254.
liga : 43. 45. 49. 52. 53.
lilia (Franci) : 213.
litterae apostolicae: 51. 96. 161. —

1. bullatae: 209. 210. 229. 246.

454. 480. 1. ordinariorum : 56. 1.

in forma communi : 56. 1. rescri-

bendae : 246. I. diffidenciae: L66.
ludus: 190. 209. 215.
lumen maius et minus. (Zweilichter-
lehre): 79. 190 f. 20S. 210. 25 1.

283. 335. 548.

604

luna : globus lunaris: 283. motus 1.:

335.
lux naturae : 219.
luxuria : 244.

magi: 516.

magistri : 3. 13. 16. 28. 29. 30. 105.

106. 112. 405. 408. 417. 549. 557.

560.
magister rationalis curiae : 89.
massarium : 53.
mathematici : 509.
mathesis : 130.
matrimonium : 487. 492. 499. 521.

524.
mendicantes: 231 f. 330. 480.
mensium nomina theutonica : 261.
miles, milites : 18. 534. miles Dei :

456. m. literarum : 283. 443.
militia: 192. 197. 209. 212 f. 219.

226. 250. 545.
missa: 52. 53. 62. 151. 507.
monarcha orbis, mundi : 252 f. 540.

v. imperator und papa.
monarchia mundi, orbis: 79. 80.

81. 86. 122. 123. 253. 277. v. im-

perium.
moneta : 520 ff.
mores boni : 17. 25. 50. 349. 466.

473. 561.
mulieres : 43. 48. 53 f. 57. 59. 61.

151. mulierculae : 44.
mundi machina universalis : 343.

nationes : 252 f. 262. 263 f. 273. 478.

515. 547. n. Saxonum: 260. 272.

natura : 6. 33. 138. 200. 253. 458.

479. 484. 509. n. naturans : 281.

n. naturata : 283.

necessitas: 137. 138, 139. 281. 297.

315. 332. 384. 399. 437 f. 44»

451. 457. 459. 464. 466. 479. 483-

492. 504. n. salutis eternae : 140'

142. 151. 409 f.

nepotes papae, praelatorum : 161.

164 532.

nigriferi : 233. 236.
nigromantia : 483 ff.
nobilitas: 537 f.

nominatio regis Romanorum : 283 ff.
285. 297 f. 319 ff. 362.

Oblationes v. decimae.
oboedientia (ecclesiae) : 131. 140.

150. 169. 170. 172. 175. 186. 254.

275. 278. 318. 370. 382. 454. 547.

549 f. subtractio oboedientiae :

131. 554 f.
officium, officia ecclesiae : 4. 17.

77. 91. 164. 179. 281. 437. 525. o.

sacerdotis: 119. 328. 370. 380 f.

o. papale : 342. 462 ff. 466. 530.

o. regium: 159. v. imperator, papa,

rex.
officium sanctae crucis : 85.
officiati imperii v. imperium.
onus: 5. 6. 31. 81. 442 f. 461. 478.

o. feudale : 8.
opinio popularium : 54.
opus supererogationis : 410. 457.

479.
oratio: 52. 239.
ordo (= Ordnung) : 55. 59. 60. 91.

94. 112. 122. 132. 140. 311. 318.

327. 427.
ordo (= Orden) b. Francisci : 53.

56. 57. 160. 365. 402. 404. 407.

413. 437. 512. 557. o. penitencium:

54. o. militiae : 522. o. predicato-

rum : 407. o. fratrum Carmeli : 4.

o. fratrum heremitarum S. Augu-
stini: 130. 490. professio: 330.

480. noviciatus : 480.

Pallium : 434. 544.

papa : electio, institutio : 3. 11. 16.
23. 77. 81. 141. 144 f. 164. 167.
218. 293. 350 ff. 371 ff. 374 ff .
379. 395. 411. 475. 549. consecra-
tio : 4 f. 145. 373. iudicium de
papa, correctio, depositio : 10. 11.
16. 24. 42. 72. 76 f. 94. 144. 371 ff.

605

378. 414 ff. 471. 499. 507. 512. —
p. hereticus: 11. 349 ff. 377. 414.
553. p. peccata: 201. 380. 471. p.
potestas regularis et casualis :
12 ff. 25. 146. 171. 190. 284. 436 ff.
439 ff. 444 ff. 457. 459 ff. 462.
468. 478. 479 f. termini antiqui
potestatis papae : 455 f. 479. que-
stiones de pot. p.: 470. v. pote-
stas. — p. statuta de fide : 406 ff.
552. 557. prohibiciones : 432 f.
440. 448 ff. v, fides, constitutio-
nes. p. arbiter conscientie : 151.
p. verus : 356. sanctitas : 330.
quasi Deus : 513. sol: 190. proto-
servus : 232. 246. protorex mundi,
protopresul, protoprinceps: 193 f.
206. 212. leo: 190. p. = ecclesia:
361. protopapa (— Petrus) 203.
sollicitudo ecclesiarum : 466. re-
sidentia papae : 162. 492. 506. v.
vicarius Christi, vicecaput. per-
fectio, nepotes. — palatium, cas-
tra papae: 217. 222. 248.

parangaria: 158.

parochia: 58. 61.

patarini: 158.

patriarcha: 82. 103. 119.

patricius: 258. 259.

Patrimonium S. Petri: 6. p. eccle-
siae, Christi, crucifixi: 6. 14. 100 f.
165. 531.

patronus: 99. 444. 508. v. ius patro-
natus.

pauperes conventuales: 160. res p. :
333. 444. 451.

paupertas Christi, evangelica, apo-
stolica : 48. 49. 61. 65 f. 67. 68.
87. 100. 182. 233. 328. 330. 345.
387 f. 399. 422. 480. 488 f. 512.

pax: 21. 55. 60. 73. 92. 132. 137.
413. 479. 515. 547. 518. 550. p.
publica : 93.

pecunia: 8. 9. 47. 61. 525.

pedagium : 520.

peregrini: 86.

perfectio: 65. 67. 329. 332. 389.

399. 425. 480. 512. p. papae: 145.

230. 339.
peripatetici: 489.
persecutio ecclesiae: 120. 121. 139.

454. 545. 548.
persona ecclesiastica : 10. 13. 20.

u. ö. — p. publica: 513. p. ima-

ginaria: 402. p. communis: 139. p.

privata : 20. 22. 35.
personatus: 234.
pharisaea (Allegorie): 198 ff. 226.

230.
philosophia: 11. 52. 347. 499. 535.
philosophus v. Aristoteles,
physonomi : 289.
plebanus: 61.

poena ecclesiastica v. censura.
poenitentiarius: 28. 510. poeniten-

tiaria: 168.
politia: 122. 132 f. 142 f. 188. 253.

335. 517.
pontifex: 4. 5. 17. u. ö. — p. supre-

mus, summus: 25. 55. 60. 70. 72.

etc. p. Romanus: 5 u. ö.
populus : 5. 21. 249. 273. 282. 283.

298. 300. 318. 371. 427. 437. p.

christianus, fidelium: 70. 77. 81.

356. finis p. ehr. : 337. assensus,

contradictio p. : 71. 318 ff. 322.

p. Romanus : 72. 74. 83. 85. 86.

96. 121. 128. 278. 307. 350. 379.

v. Romani.
portio levitica, canonica v. bona,
possessio: 18 ff. 34. 314 ff. 440 f.
potestas : distinetio potestatum :

323 ff. 335. 340. 341. 423 ff. 430.

437. equalitas potestatum: 60.

institutio p. : 110. 437. etc. ordi-

nis et iurisdictionis : 13. etc. p.

ordinata et absoluta: 18. 356.

406. 409. 436 f. 438. p. coactiva:

60. 131. 438. potestatis plenitudo,

plenaria p. : 78. 93. 97. 108. 117.

122. 280. 282. 307. 314. 323 ff.

342 f. 408. 409 ff. 417 ff. 425.

427 ff. 433 ff. 455 f. 466. 511.
praeeepta ceremonialia, iudicialia

606

moralia : 151 f. pr. sedis apostoli-
cae v. constitutiones.
praeceptor evangelicus: 53. pr. le-

gum v. lex.
praedicatio: 60. 62. 522. 560.
praelati: 7. 38. 41. 48. 62. 73. 139.
143. 201 ff. 207. 224. 372. 373
489. u. ö. — mores pr.: 531 f. 535.
idoneitas: 288.
presbyter : 4. 15. 17. etc. pr. villae :

236.
praescriptio : 254. 279. 297. 308. 313 f.

317 f. 474.
primiciae v. decimae.
princeps, principes (imperii Germa-
niae, Alamannie, Romani) 4. 7.
12. 19. 21. 31. 72. 74. 77. 91. 189.
249. 251. 273. 274. 285. 347. 415.
422 f. etc. princeps Romanus
(= imperator): 288. 291. 461. pr.
spirituales, sacerdotum, ecclesiae:
18. etc. 283. 420. 464. - pr. virtus,
exercitium : 250. 277. principum
multitudo : 123. 253. pr. consen-
sus : 318 ff. 321 ff. pr. tempora-
lia : 70. v. bona,
principatus ecclesiasticus tempora-
lis : 34. 42. 329. apostolicus : 457 ff.
468. 479. pr. ministrativus, domi-
nativus: 460 ff. 479 despoticus :
462. regalis: 460.
privilegia: 55. 442. 446. 450. 451.
probator cleri in curia Rom. : 189.
Processus papales: 169—187. 409.
412. 459. 475. 549. pr. imperiales :
322. 357. 382. 431.
procuratio, procuratorium : 176.

539.
protofaber, protoprinceps (= Deus) :
201. 208. — protorex, protoservus
v. papa.
provincia: 262. 269. 278 f. 295. 297 f.

307. 312.
punicio coactiva : 4. 13. 14. 17. 27.

113. 117. etc.
purgatorium : 52. 148. 155. 493.
560.

ratio: 4. 6. 23. 24 28. 60. 64. 77.
132. 202 f. 253. 283. 316. 323.
454 f. 477. 479 481. 484. 485. r.
recta : 169. 440. r. naturalis : 45.
121. 318. 320. r. et auctoritas :
142.
recompensa: 315.
rector ecclesiae : 43 ff. 45. 49 ff.

53 ff. 58. 62. 161.
regio: 307. 313.

regnum: u. a. 79. 107. 174. 195. 199.
278 ff. 281. 298. 303. 305. 307.
312. 504. r. verum, iustum : 93.
504. r. institutio: 124. 437. r.
translatio: 296 f. r. partiale : 124.
r. caput: 303. v. rex. regnum
Romanum, v, imperium. — r.
Christi: 26. etc. r. coelorum: u.
a.: 117. 324. 329. 341. 417 ff.
regula b. Francisci: 44 ff. 49. 53.

387. 406. 452. 546.
religio (christiana): 53. 54. 282. 288.
292. 296. 314. 393. 484. 485. r.
(= Orden) 360. 405. 437.
religiosi: 43. 45. 51. 54. 55. 405.
432. 437. 532 ff. — v. mendican-
tes.
reliquiae sanctorum: 384.
reservatio ecclesiastica: 340.
respublica: 87. 107. 137.
revelatio divina: 163. 482 ff.
rex: 10. 13. 18. 20. 94. 211. 250.
288. 334. 448. 491. 504. reges fi-
deles, christiani: 294 f. 303. 312.
316. r. gentiles: 92. 312. 462. r.
christianissimus: 347. r. verus :
337. regis vita: 448. 451. r. coro-
natio, unctio: 159. 505. 518 f.
rex Romanorum; 171. 251. 255.
292 ff. 384. 409. 429. verus r. R. :
358. 387. 413. 420. 423. 427. rex
electus : 293. 304 ff. 310. 319. 340.
electio r. R. : 171. 176. 178. 264.
273. 285. 295. 297. 299 ff. 304.
335. 357. 359 f. 518. 549. unctio
et coronatio r. R. : 273. 297. 299 ff.
302 ff. 412. 505. 518. 520. nomen

607

r., titulus regalis: 171. 17. . 297 ff.
300 ff. 304. 409 ff. 429. 473. exa-
minatio: 297.412. promotio: 301.
approbatio: 171. 174 ff. 176. 283.
294 ff. 297 ff. 387. 390. 410 ff.
473 ff. — administratio: 171.174.
297 ff. 300 ff. 302 ff. 308. 473.

Sacerdos: 3. 10. 12. 13. 16. etc.

insbesondere : 329. 332. 367. 493.

517.
sacramenta ecclesiae: 31. 370. 393.

486 ff. 493. 515.
sacrilegium, sacrilegus: 5. 6. 7. 8.

9. 34. 37. etc.
salus eterna: 335. 339. 427. 465. v.

necessitas.
sanctitas: 49. 61. 118. 332. 536.
sapientiae VII partes: 200."
sceptrum caesareum : 83.
scisma, scismaticus : 12. 15. 43. 91.

116. 251. 369.
scolae: 169. 331. 509. scolares:

227.
scolastici : 347. 470. 502.
scriptum sacra : 9. 12. 26. 28. 33.

36. 44. 50. 65. 67. 77. 102 f. 105.

123. 142. 155. 162. 288. 331. 349.

353. 360. 369. 382. 390. 398. 404f.

406. 426. 431. 434. 439. 440. 455.

470. 472. 479. 481. 484. 492. 506.

508. 552. 561. 562. — v. fides.
secretarius papae: 190.
secta : 374. 484. 491. 493. 510. 525.
sedes apostolica (Romana) : 4. 44.

55. 56. 71. 77. 89. 103. 107. 253.

283. 299 f. 301. 304. 346. 373 f.

385. 480. 482. 484. 557. vacantia

s. : 94. 412. 474. 499. 514.
sedes regni (Italici) : 257. s. regni.

principalis (Aquisgranum): 304.

s. imperialis: 312. translatio s. :

97.
sententia: 76. 87. 104. 130. 169.

287. 353. 432. 452. 459. 46!).
sepultura: 33. 50 ff. 51. 61. 236.

IST.

servitium : 129.

servitus: 6. 152. 319. 434 ff. 438.

475. 479. 526.
servus: 21. 27. 34. 37. 163. 410.

435. 443. 456. 462. 478. s. papae:

468.
simonia: 386. 511. 531 f.
societas humana : 60. 92. 152. 437.

529.
solemnitas: 301. 304.
sortes, sortilegium : 483. 515 f.
speculatores: 347.
Status: 5. 15. 17. 20. 21. 23. 24. 33.

42. 47. 49. 60. 91. 347. 484. 489.

st. ecclesiae : 89. 95. 99.
Stipendium: 81. 164. 381. 443. 523.
stipendiarius : 358. 545.
Studium universale: 470.
subditus: 21. 50. etc. 318. 469. 522.
subtractio v. oboedientia.
subventio : 433. 444 ff.
successio generis hereditaria: 261.

274. 295 f. 299. 300. 315. 339.
superbia: 87. 102. 188. 19S. 215.

508. 517. 535. 537 f. 550.
superstitio: 481 ff.
supplicatio: 154.
suspensio: 186.
sustentatio ministrorum ecclesiae :

33. 35. 137. 437. 445.
synagoga: 31. 513.

tallia: 158. 521.

tartara: 236.

taulagium : 509. 525.

temporalia ecclesiae : 3 f. 16 f. 18.

30. 33. 91. 95. 131. 321. 538. 545.

t. principum : 131. t. usus : 135 f.

140. 341. v. bona. iura, potestas.
teolonium : 520.
terrae hespireae : 515.
testamentum vetus et novum (lex

v. et n.): 5. 13. 25. 113. 118.303.

328 ff. 332. 835.425.466. 192. 515.
theologi : 8. 50. 65. 122. 314. 324 ff.

105.

608

thesaurus sanguinis Christi : 147 f.

161.
tributum : 3. 7. 9. 10. 16 f. 33. 34.

38 ff. 77. 80 ff. 117. 254. 266. 285.
306. 315. 337. 423. 478.
tyrannus: 21. 29. 30. 218.221. 519.
•")47 f.

Universitas, universalitas : 143.
302. 305. 371. 433. 455. etc. uni-
versi princeps (= papa) : 31 4
v. genus humanuni, ecclesia. com-
munitas. politia.

usura : 152. 21 1 . 492. 509.

utilitas : 20. 384. v. necessitas.

Vectigal : 315.

venatio : 527.

vendicatio : 4 f.

veritas infallibilis : 146.

vicarius: 3 f. 12. 16. 17. 25. 50. 91.
93. 106 f. 117. 167. v. partialis :
78. v. Christi : 106. 110. 113 f.
131. 141. 143. 158. 170. 171 f. 194.

197. 199. 325. 376. 393. 418. 425.

436. 439. 459. 491. 505. 550. v.

papae : 106. 159. 513.
vicecaput ecclesiae : 328. 375. vice-

Christus : 188 f. 312. 322. 344.

375. vicedeus : 312. 344. vicedo-

minus Christi : 190. 207. 312. 337.

vicepapae : 278. vicepetrus : 190.

192. 204. 207 f. viceprinceps mun-

di : 189. vices praelati : 151.
villa ecclesiae : 34. 232. 440. pres-

byter villae : 236.
virtutes theologicae, politicae, mo-

nasticae, oeconomicae : 126. 336.

504. 528. 529 ; virtus vera : 504.

v. curativa : 509. 517.
visio beatifica: 234. 396 f. 405 f.

556 ff. 558. 560.
visiones: 482. 484 ff.
Votum : 466. 478. 480. 489.
vulpes (= Lombardi) : 2 13. v. 249.

ypostasis: 485.

Berichtigungen und Nachträge.

1. Berichtigungen.

a) zu Teil I.
S. XI, Z. 22 v. u. : Streitschriften, statt Streitschrift. — S. 14, Z. 5 v. u. :
evangelia, statt evangelios. — S. 23, Z. 17 v.o.: auf, statt au. — S. 92, n. 1
lies : Oldradus de Ponte Laudensis. — S. 113, Z. 17 v. o. : schien, statt scheint.

— S. 142, Z. 12 v. o. : des Dialogus, statt dem D. — S. 144, Z. 3 v. u. lies g),
statt f). — S- 147. Z. 5 v. u. : de Canistris statt des C. — S. 159, Z. 10 v. o. :
Aachen, statt Köln. — S. 203, Z. 4 v. o. : Tavira statt Cavita. — S. 207, Z. 13
v. u. : pontificali, statt pontificati. — S. 220 sind die Nummern der Anmer-
kungen 2 bis 6 zu korrigieren, statt 7 bis 9 und 1.2. — S. 225 lies 1329, statt
1328.

b) zu Teil II.
S. 8, Z. 6 v. o. : cui ius (?), statt cuius. — S. 21, Z. 2 v. o. : rationabile,
statt rationabilet. — S. 36, Z. 10 v. u. : inferi, statt inferni. — S. 38, Z. 6 v. u. :
liberalitate, statt libertate. — S. 51, Z. 5 v. o. : induco, statt inauco. — S. 54,
Z. 15 v. u. : con(stitutionum) Cle(mentinarum). — S. 60 im Columnentitel :
De Lutra, statt E Dlutra. — S. 61, Z. 18 v. u. : excommunicationis, statt ex
communicationis. — S. 62 Z. 14 v. o. : communiter, statt : commmuniter. —
S. 62, Z. 2 v. u. : designata, statt desingnata. — S. 68, n. 2, gehört zu S. 69,
Z. 11. — S. 74, Z. 18 v. u. : pronunciacionem, statt prounnciacionem. — S. 83
Z. 4 v. o. : transtulit, statt tnanstulit. — S. 84 streiche Anm. 4. — S. 85, Z. 11
v. u. : immolari, statt immolati. — S. 85, Z. 7. v. u. tilge den Punkt am Ende.

— ib. : ipsius statt ipsus. — S. 102, Z. 9 v. o. : fol., statt fog. — S. 102, Z. 12
v. o. : humilitate, statt humlitate. — S. 102, Z. 14 y. o. : ut diabolico, statt
utdiabolico. — S. 110 Z. 10 v. u. : plenitudinem, statt plenitudine. — S. 111,
Z. 10 v. o. : intromittere, statt interomittere. — S. 118, Z. 14 v. u. : sufficiunt,
statt suffifiunt. — S. 118 Z. 4 v. u. : predecessore, statt predecessores. —
S. 121, Z. 14 v. u. utilitate, statt utilitatem. — S. 126, Z. 2 v. u. : respiciunt,
statt rescipiunt. — S. 143, Z. 12 v.o.: commune, statt communem. — S. 161,
Z. 16 v. u. : ministerii, statt wie ms. misterii. — S. 162, Z. 18. v. o. : dedita,
statt de dita. — S. 169, Z. 4 v. u. : auctoritate, statt auctoritat. — S- 176,
Z. 11 v. u. : copia secunda, statt copiasecunda. — S. 185, Z. 9 v. o. : rebellem,
statt rebellum. — S. 187, Z. 3 v. o. : in celestibus» statt ine elestibus. — S. 190,
Z. 2 v. u. : Anm. 3) statt 2). — S. 191 Glosse i): audiendum, statt audidendum.

— S. 199, Anm. 2 : Main- oder Rheingegend, statt Main oder Rheingegend. —
S. 208, Z. 7 v. u. lies: dat, statt ms. dans. — S. 209, Z. 7 v. o. : streiche das
Komma vor sponse. — S. 212, Z. 12 v. u. : oneratur, statt ms. honoratur. —
S. 213, Z. 14. v.o.: dignas esse, statt dignasesse. — S. 248, Z. 14 v.u.: et,
statt e. — S. 255, Z. 6, 7 v. u. : vertausche die Ziffern der Anm. 3) und 4). —
S. 267, Z. 7 v. u. : streiche den Bindestrich am Ende der Zeile. — S. 272 letzte
Zeile fehlt der Bindestrich am Ende. — S. 284, Z. 11 v. u. : iure, statt in re. —
S. 299, Z. 4 v.o.: ipsa regnare, statt ipsare gnare. — S. 301, Z. 17 v.u.:
illud, statt llud. — S. 306, Z. 12 v. o. : streiche das Komma. — S. 308, Z. 17
fehlt Punkt nach or. — S. 316, Z. 17 v. o. : habent, statt habet. — S. 318, Z. 1
v. u.: per, statt pe. — S. 325, Z. 4 v. u. : streiche das zweite Deum. — S. 337,

Scliolz, Texte. 39

610 BERICHTIGUNGEN UND NACHTRäGE

Z. 5 v. u. : ministro, statt ministerio. — S. 348, Z. 19 v. o.: ecclesia, statt ec-
clesie. — S. 348 : zu Anm. h) ergänze : E. — S. 350, Z. 2 v. u. : longiora, statt
ongiora. — S. 360, Z. 9 v. o. : streiche den Bindestrich. — S. 364, Z. 3 v. u. :
omnium, statt mnium. — S. 366, Z. 13 v. o. streiche den Punkt am Ende der
Zeile. — S. 371, Z. 5 v. o. : perseveraret, statt ms. perseveret. — S. 375 Anm.
1; : c. 1., statt c. d. — S. 384, Z. 15 v. o. : maliciam statt miliciam. — S. 393
Columnentitel : Dialogus, statt: Tractatus. — S. 394, Z. 1. 2. v.u.: sub iecti,
statt subecti, — S. 397, Z. 1 v. o. : puerum, statt pureum. — S. 410, Z. 14 v. u. :
die sich, statt dies ich. — S. 424, Z. 10 v. o. : streiche das Komma nach ec-
clesiastica. — S. 428, Z. 23 v. o. : streiche das Komma am Ende der Zeile. —
S. 429, Z. 17 v. u. : est verus, statt et verus. — S. 430, Z. 17 v. o. : durch Papst
Zacharias. — S. 454, Z. 7 v. o. : wohl : nunc mendaciter, statt wie im ms. non
(no). — S. 456, Z. 13 v. o.: nullus, statt verus. — S. 457 Z. 1 v.u.: oneribus,
statt oneribust. — S. 458, Z. 4 v.u.: nach expavit Komma, statt Punkt. —
S. 461, Z. 15 v. o. : ruunt, statt suunt. — S. 463, Z. 7 v. u. : sobria, statt sobrila.

— S. 468, Z. 3 v. u. : qui, statt qu. — S. 472 : fehlen die Nummern der Anm.
unter dem Strich 1) und 2) c. — S. 480, Z. 5 v. o. : indagandam, statt indigan-
dam. — S. 481, Z. 22 v. u.: desiderii, statt ms. desideriis. — S. 484, Z. 22 v. o.:
liceat, statt: iceat. — S. 501, Z. 11 v.o.: XXIX, statt XXVIX. — S. 510, Z." 12
v. o.: fatidici, statt fatidice. — S. 510, Z. 13 v. o. ergänze : ut, vor muliercule.

— S. 513, Z. 10 ergänze : non, vor tenet. — S. 516, Z. 9 v. o. : streiche et, vor
secundum. — S. 519, Z 22 v. o.: ante, statt ant. — S. 525, Z. 8 v. o.: taulagium,
statt taulagrum. — S. 530, Z. 12 v. u. : si quid, statt si quis. — S. 537, Z. 8 v. o. :
onusta statt honusta. — S. 542, Z. 3 u. 4 r. o. : peribit, statt perribit. — S. 550,
Z. 9 v. o.: molimina, statt modimina.

2. Nachträge.

a) zu Teil I.

S. 73 n. 3. Zu dem Prozess gegen die Visconti ist jetzt auch zu vgl.
H. O 1 1 o in Quellen u. Forsch, aus ital. Arch. u. Bibl. Bd. 14, S. 165 ff.

S. 82 und Anm. 1. : Ueber Johannes Piscis vgl. jetzt J. M. Vi dal,
Benoit XII, Lettres Comm. analys. tome III, Paris 1911, Index nominum,
personarum et locorum, p. 134 : Iohannes Piscis ^Peysho), lic. in leg. can.
Mirapiscen., postea Biterren., s. Aphrodisii Biterren., rector eccl. de Escu-
lenchis, Narbonen. dioc. P. P. cap. et subdiac. — Er ist wohl zu unter-
scheiden von dem ebd. erwähnten Joh. Piscis, can. Narbon. rector eccl. de
Perinhano et de Esculenchis, nuntius P. P. ad Urbem destinatus.

S. 84. Ueber Megenbergs gelehrte Uebersetzungstechnik etc. vgl. jetzt
O. Matthaei, Konrads von Megenberg Deutsche Sphaera und die Ueber-
setzungstechnik seiner beiden deutschen Prosawerke. Berliner Diss. Gross-
Lichterfelde 1912. — D e r s. K. v. M. Deutsche Sphaera nach der Münchener
Hs. hrsg. (Dt. Texte des MA. hrsg. v. d. K. Preuss. Ak. d. Wiss. Bd. 23) Berl.
1912. — Ueber M.'s Leben und Schriften auch mein Artikel in Hauck-Herzogs
Realenzyklopaedie, Ergänzungsband, S. 798 — 802.

S. 125 n. 2. Die Autorschaft Tolomeos von Lucca an der Determinatio
compendiosa ist jetzt durch Tolomeos Selbstzeugnis völlig erwiesen ; vgl.
den Hinweis von M. G r a b m a n n im N. Arch. Bd. 37 (1912), S. 818 f.

S. 126 : Es ist mir fraglich geworden, ob man die Schlussverse dem Autor
zuschreiben darf, oder nicht vielmehr einem Schreiber.

S. 158. Zur Geschichte des Approbationsrechts ist jetzt zu vgl. H. B 1 o c h,
Die staufischen Kaiserwahlen. Leipz.-Berlin 1911 und M. Krammer,

NACHTRäGE 611

Das Kurfürstenkolleg (in Zeumers Quellen u. Studien zur dt. Verf. Gesch.
Bd. 5) Weimar 1913.

S. 159. Zu der Lehre von der Bedeutung der Krönung a.a.O. ist zu be-
merken, dass Occam doch auch hier die Uebernahme der Regierung und
des Königstitels bereits vor der Krönung anerkennt, wenn auch nur der
päpstliche; nicht der Kölner Anspruch abgewiesen wird. Die königliche
Krönung wird aber völlig in Parallele gesetzt zur kaiserlichen. Es besteht
also kein Widerspruch zwischen Occam a.a.O. und seiner Lehre in den VIII.
Quaestiones und den Beschlüssen von Rense.

S. 164. Die Anerkennung der plenitudo potestatis in spiritualibus ent-
spricht allerdings nicht Occams Standpunkt oben S. 157 und sonst : doch vgl.
z. B. S. 222 n. die von ihm mit unterzeichnete Schrift.

S. 169. Zu den Verhandlungen Eduards III. mit dem Parlamente über
die Subsidien vgl. auch Hansen in Hansische Gesch. Bll. Bd. 16 (1910),
S. 323 ff bes. 355 ff.

S. 194. Ueber Arnalds Rahonament jetzt ausführlich : A. D i e p g e n ,
Arnald v. V. als Politiker u. Laientheologe (Freiburger Abh. z. mittl. u. neueren
Gesch. H. 9) Berl. Lpzg. 1909, S.57ff; über seinen Aufenthalt in Avignon: S. 70 ff.

S. 200 : Die Stelle über Thomas Scotus findet sich auch bei J. Döl-
1 inge r, Beiträge z. Sektengesch. d. MA. II (Münch. 1890), S. 615—617.

S. 213. Wenn ich Marsilius von Padua als Laien und Laientheologen
bezeichne, so tue ich das mit vollem Bewusstsein davon, dass er juristisch
zum Stande der clerici gehörte : aber wer möchte ihn einen „Kleriker"
nennen ?

b) zu Teil II.

S. 245 f ist darauf hinzuweisen, dass Megenberg bei seiner ironischen
Schilderung der Pfründenbewerbung und der Prüfung der Bewerber an der
Kurie die technischen Ausdrücke verwendet ; vgl. die forma panperis, das
rescribere, die tituli der Examinanden etc. Zum Ganzen jetzt die parallele
Darstellung aus dem 13. Jh, im Kuriengedicht Heinrichs des Poeten, hsg.
mit Erläuterungen von H. Grauert, in Abh. der Kgl. Bayr. Ak. d. Wiss. Phil,
u. hist. Kl. 27. Bd. Münch. 1912.

•

h» Co~o td
vh o\ro x
\

-n3

00 H.
>» o

rrruTEOF iäeoiafväl stuo^es

IQ FLMSLEY PLACE
TORONTO 5, CANA&A,

G4oa -

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Unbekannte kirchenpolitische streitschriften aus der zeit Ludwigs des Bayern (1327-1354)"

See other formats